|
خوسف
شهرهاي
كنوني در گذر زمان فراز و نشيبهاي بسياري را پشت سر گذاشتهاند, از
روستا تا به شهر. رونق تجاري، مسائل نظامي، وضعيت اقليمي، حمله دشمنان،
وقوع بلاياي طبيعي و غيره در پيدايش، گسترش يا نابودي شهرها نقش دارند.
در اين ميان كم كم عناصر شهري در كنار هم قرار گرفته و بافت شهرها را
تشكيل ميدهند. استان خراسان جنوبي برخوردار از شهرهايي با سابقه
تاريخي و برخوردار از بافتهاي سنتي قابل توجهي است. آنچه در ذيل ميآيد
نگاهي است خوسف و بافت تاريخي آن.
شهر خوسف در 36 كيلومتري غرب بيرجند و در حاشيه كوير قرار گرفته است،
اين شهر در 38 و 53 طول شرقي و 46 و 32 عرض شمالي و ارتفاع 1290 متر از
سطح دريا قرار دارد. خوسف داراي اقليم مناطق بياباني با ويژگيهاي خاص
آن است. از جمله اين ويژگيها تابستانهاي گرم و خشك و زمستانهاي نسبتا
سرد ميباشد. حداكثر نزولات آسماني در سه ماهه اسفند، فروردين و
ارديبهشت بوده و كمي نزولات آسماني باعث شده هيچگونه رودخانه دايمي در
اطراف آن جريان نيابد. ريزشهاي جوي كم ( 166 م. م) درجه حرارت بالا در
فصول گرم، اختلاف درجه حرارت شديد (40 درجه) و طولاني بودن دوران خشكي
در بيش از هفت ماه از سال، از ويژگيهاي عمده آب و هواي اين منطقه است.
وزش بادها با توجه به جهت وزش، سرعت و خشك با مرطوب بودن آنها از
عواملي است كه در اقليم آب و هواي يك منطقه تاثير بهسزايي دارند. خوسف
نيز از اين مر مستثنا نبوده و در آن چندين نوع باد كه داراي ويژگيهاي
مفاوت ميباشند، ميوزد.
در منابع تاريخي از خوسف با اين عناوين ياد شده است: جوسف، جسف، خسف،
خسب، و خسف؛ خسف به معناي زمين گود و خوسف به معناي پوشيده بودن (خسفه
به معناي زمين ريگزار ميباشد) كه هر دو معنا براي خوسف صادق است.
در كتابهاي تاريخي متعددي نامي از خوسف (هر چند به صورتهاي مختلف)
برده شده است كه بر اهميت و اعتبار اين شهر در دورانهاي مختلف دلالت
دارد.
حمدالله مستوفي كسي است كه در سال 740 هجري در كتاب نزهه القلوب نام
كنوني خوسف را آورده است و دربارهي آن چنين ميگويد: خوسف شهر كوچكي
است و چند موضع توابع دارد و آب آن از رودخانه باشد و ديها را آباز
كاريز باشد و در آنجا همه نوع انتفاعي حاصل آيد.
عوامل متعددي در نحوهي شكل گيري و گسترش كالبدي بافتهاي تاريخي مؤثر
ميباشند. ساخت كامل و احاطه بر اين عوامل در بررسي و تجزيه و تحليل
عملكرد بافت تاثير زيادي دارد. عواملي مانند ميزان خشكي يا رطوبت هوا،
درجه حرارت، ميزان و نوع بارشهاي جوي، نوع، جهت و سرعت ورزش بادها.
عوامل اجتماعي از قبيل مذهب، اعتقادات، آداب و رسو ش ميزان درآمد، نوع
طبقات اجتماعي در اين مورد تاثيرگذارند.
بافت قديمي خوسف نيز كه در طول حيات چندساله خود، فراز و نشيبهاي زيادي
را طي كرده است، از اين امر مستثنا نبوده و در جريان شكل گيري و رشد
خود بسياراز اين عوامل متاثر شده است.
بافت قديمي خوسف با مساحتي در حدود 120 هكتار، تعداد زيادي بناهاي
باارزش تاريخي و فرهنگي را در خود جاي داده است. مسجدها، آب انبارها،
مدرسه، قلعه و… ازجمله اين بناهاي باارزش ميباشند.
هرچند كه در گذر زمان آسيبهاي جدي به ساختار بافت بر اثر احداث
ساختمانها و خيابانهاي جديد وارد آمده است، اما هنوز قسمتهاي عمده بافت
خوسف اصالت و هويت تاريخي خود را حفظ كرده است.
آنچه در بررسي نخستين بافت قديم خوسف جلب توجه ميكند، نحوهي شكل گيري
و توسعه بافت و عوامل مؤثر در اين امر ميباشد، به جرات ميتوان گفت:
نخستين و مهمترين عامل در شكلدهي و جهت بخشي به بافت خوسف، نحوهي
دسترسي ساكنان به آب ميباشد.
قنات خوسف كه به آب ميان ده مشهور است، از سمت شرق خوسف كه وارد بافت
ميشده در مسير خود علاوه بر آنكه آب تعداد زيادي حوض انبار را تامين
ميكرده، از داخل بسياري از خانهها نيز ميگذشته است. قابل توجه است
كه در بعضي از نقاط شعباتي از قنات جدا شده و در دو جهت شمال و جنوب به
اب انبارهايي كه در خارج از مسير اصلي قنات قرار داشتهاند رسيده و
آنها را نيز پر آب ميكرده است.
مهمترين آسيب جدي كه به بافت خوسف وارد آمده، احداث خيابان شهيد مطهري
در جهت شرقي - غربي خوسف ميباشد كه بافت خوسف را به دو نيمه شمالي و
جنوبي تقسيم كرده است. در جريان احداث اين خيابان، بازار قديم خوسف به
طول كاملا از ميان رفته و اثري از آن بر جاي نمانده است. در ضمن به
تعدادي از ساير بناهاي با ارزش نيز خسارت جدي وارد آمده است.
بافت خوسف از شمال به مزارع كشاورزي و رودخانه شاهرود و از غرب و جنوب
به شورهزار گراب و از سمت شرق به بافت جديد محدود ميشود .
خوسف از شمال به فردوس ، از شرق به بخش مركزي بيرجند ، از جنوب به
نهبندان و از غرب به شهرستان طبس محدود ميشود . اين شهر داراي طول و
جغرافيايي 47ـ32 و ارتفاع 1300 متر از سطح دريا ميباشد . پيشينه
تاريخي خوسف به دوران قبل از اسلام ميرسد ، به خاطر موقعيت خاص طبيعي
از قديميترين زمان به عنوان هستهاي از تجمع انساني در كوير خراسان
بوده است به وجود نگاشتههاي باستاني برجاي مانده در كال جنگال واقع در
دامنه كوههاي دليل بر قدمت اين منطقه است . از نظر تاريخي خوسف يكي از
كهن ترين و قديميترين شهرهاي جنوب خراسان محسوب ميشود که در منابع
تاريخي از آن با نامهاي خسف ، خسب و خوسف ياد شده است در كتاب نزهه
القلوب حمدا … مستوفي در خوسف به عنوان معظمات بلاد قهستان دررديف تون(
فردوس ) قائن و جنابذ ( گناباد ) ياد شده است وجود بافت قديمي با آثار
تاريخي ارزشمند از ويژگيهاي شاخص اين شهر محسوب ميشود اين بافت كه به
لحاظ موقعيت طبيعي و واقع شدن بر روي هسته مقاوم ، از زمين لرزه در
امان مانده يكي از سالمترين بافتهاي تاريخي به شمار ميرود. هنرهاي
سنتي خوسف عبارتند از : پارچه بافي (تون بافي ) سفالگري
سنگ نگارهاي كال جنگال
مجموعه نگارها در طول دورهاي به همين نام در رشته كوه باقران پراكنده
اند اين نگارها شامل تصاوير و كتيبههاي مربوط به دوره اشكاني
ميشوند.تصوير اول شامل تصوير نبرد يك مرد پارتي با يك شير است كه كمي
كوچكتر از اندازه طبيعي ترسيم شده است در بالاي اين تصوير كتيبهاي
پهلوي در دو سطر ديده ميشود تصوير دوم تصوير سر يك مرد پارتي به حالت
نيمرخ است در زير اين تصوير نيز كتيبهاي در يك سطر نگاشته شده است
مهمترين بخش كتيبهها شامل هفت سطر كتيبه پهلوي است كه بر روي دو تخته
سنگ كه در كنار هم قرار دارند نگاشته شده است
مسجد جامع خوسف
اين مسجد داراي سردر ورودي بلند با طاق جناغي و تزئينات رسمي بندي ،
صحن ،شبستان زمستاني به نامهاي ملا علي اكبر و حاج عبد الخالق ، يك
شبستان تابستاني و شبستانهاي محتابي و خليلان است . ورودي بنا و
شبستانهاي محتابي و خليلان در دوره هاي معاصر بازسازي شدهاند . در
جريان مرمت شبستان مسجد به بقايا و آثاري مربوط به دو دوره مختلف
برخورد گرديداين بنا مربوط به قرون اوليه اسلامي ( قرن 2 و 3 هـ.ق)
مسجد روستاي گل اين بنا در روستاي گل واقع در 30 كيلومتري جنوب شرق
خوسف ، قرار گرفته است بنا شامل سردر ورودي دهليز شبستان ستون دار ،
صحن ، پاياب و دو ايوان ميباشند . ورودي بنا كه از لحاظ معماري
تزئينات وابسطه مهمترين و با ارزشترين بخش بنا محسوب مي شود داراي
تزئينات انبوه گچ بري و با طرحهاي اسليمي و رسمي بندي ميباشد . شبستان
بنا داراي چهار ستون چهارضلعي به قطر حدود13 متر و نه گنبد ميباشد در
دو طرف جنوب غرب و شمال شرق صحن دو ايوان قرار دارد كه داراي قوس كليل
ميباشد . اين بنا برخوردار از كتيبهاي سنگي ميباشد كه تاريخ 1191
هـ.ق را نشان ميدهد آرامگاه ابن حسام خوسفي اين بنا از نظر معماري
داراي پلان چليپايي شكل و پوشش عرقجين با گنبد گلاه فرنگي ميباشد در سه
طرف بنا سه طاق نما با قوس جناغي وجود دارد و داخل طاق نماها
پنجرههاي مشبك آجري جريان هوا را به داخل مقبره امكان پذير ميسازد
از تزئينات اين بنا تزئينات رسمي بندي در گوشهها ، كتيبه موجود دور تا
دور پايه پوشش گنبدي ، طرحهاي چليپايي پنجرههاي مشبك است، ورودي به
داخل مقبره از سمت جنوب آن مي باشد . زمان احداث بنا دوره صفويه است كه
در دوره قاجار تغييراتي در آن داده شده است
خانه علوي
از ويژگيهاي معماري اين بنا مي توان به سردر ورودي ، هشتي ، دهليز ،
حياط ، ايوان ، شاه نشين ، مطبخ ، سه دري اشاره نمود . راهروها و
دالانهاي ارتباطي موجود به منظور ارتباط اوضاع اقتصادي اجتماعي و
جغرافيايي منطقه با شرايط مذكور تعبيه شده است . از جمله تزئينات اين
بنا ميتوان به رسمي بنديهاي ورودي و هشتي تزئينات ايوان تزئينات اطاق
شاه نشين اشاره نمود كه نشان دهنده ذوق و سليقه معماري بنا است تاريخ
ساخت اين بنا به دوره صفويه برميگردد .
خانه تاجور
اين بنا متعلق به دوره قاجاريه ميباشد و ويژگيهاي آن دو ورودي است .
يكي از وروديها داراي تزئينات آجركاري دوره پهلوي و ديگري از تزئينات
رسمي بندي بوده و از لحاظ معماري اصيلتر ميباشد تزئينات بنا شامل
رسمي بنديهاي ورودي ، آجركاريهاي كاربنديهاي ايوان و پنجره هاي مشبك
ميباشد .
خانه خليلي ( روستاي نوغاب)
اين بنا تاريخ در روستاي نوغاب در پنجاه كيلومتري غرب خوسف واقع شده
است از ويژگيهاي اين بنا سردر ورودي با طاق جناقي از تزئينات ظريف رسمی
بندي در سقف، هشتي ، ايوانها ، اطاقهاي تابستاني و زمستاني مطبخ و
انباري مي باشد .
. اين بنا كه كاملاً منطبق با شرايط اقليمي و جغرافيايي منطقه ساخته
شده ، ازبناهاي اواخر قاجار و اوايل پهلوي به شمار ميرود
خانه مالكي (خوسف)
تاريخ بنا 1250 تا 1260 هـ.ق ميباشد اين بنا در بافت قديم خوسف واقع
شده است از عناصر معماري اين بنا ميتوان به دهليز حياط ايوان شاهنشين
، و اتاقهاي متعدد دور تا دور حياط اشاره نمود . مهمترين تزئينات
اسليمي و گل و گياه بر تويزه ها و پوشش شاهنشين ميباشد . اين بنا به
شماره3443 در فهرست آثار ملي كشور جاي گرفت . قلعه (خوسف) پلان اين بنا
چهارضلعي بوده و چهار برج در چهارگوشه آن ايجاد گرديده است . درب اصلي
ورودي در ضلع غربي قرار داشته و برخوردار از فضاهاي داخلي متنوع بوده
است كه اكنون آثار آن به دليل حوادث طبيعي و انساني از بين رفته است .
اين بنا در زمان فرمانداري كاظم خان همزمان با حكومت نادر شاه پايه
گذاري شده و در دوره بعدي گسترش يافته است .
بافت تاريخي روستاي خور
بافت تاريخي روستاي خور از شرايط متأثر از شرايط اقليمي و جغرافيايي
محيط خود ميباشد خانههاي گلي ، پوشش گنبدي ، حياط مركزي ، اتاقهاي
دورتا دور حياط ، هشتي ها ،هليزها ،ديوارهاي قطور حوض باغچه وسط
حياط،بصورت هماهنگ و يكنواخت از ويژگيهاي معماري خانههاي روستاي خور
ميباشد . که مطابق با اقليم منطقه به وجود آمده است در بافت خور
بناهاي همچون قلعه ، آب انبار ، مسجد ،حسینیه ،حمام و خانه های قدیمی
وجود دارد که اکثراٌ متعلق به دوره صفویه است .
بافت تاريخي شهر خوسف
بافت تاريخي شهر خوسف با سابقهاي درازي يك قرن و از مهمترين بافتهاي
تاريخي استان خراسان به شمار مي رود كه دهها اثر تاريخي ملي را در خود
جاي داده است هماهنگي و انطباق با شرايط اقليمي اجتماعي ، اقتصادي، و
اعتقادي از ويژگيهاي آن ميباشد اين بافت برخوردار از بناهاي همچون
قلعه مسجد حسينه ، آب انبار ، ساباط و دهها خانه تاريخي ميباشد كه هر
يك در نوع خود بي نظير ميباشند .
مدرسه ابن حسام
اين بنا از عناصر معماري ايران از قبيل سردر ورودي ، دالان حياط و
اتاقها … حياط تشكيل شده است ورودي بنا با طاق كليل ميباشد . نماي
حاشيه خيابان مدرسه قاب بندي آجري و قابهاي آجري اطراف پنجره ها
ميباشد نماي داخل حياط نيز داراي قابهاي آجري تاريخ ساخت اين بنا
بر اساس لوح موجود در سردر بنا 1260 هـ.ق است . اين بنا به دستور ملا
علي اكبر خوسفي و با هزينه فردي به نام آقا محمد خان بنا شده است . اين
بنا در دوران پهلوي دچار تغييراتي شده است .
بافت تاريخي روستاي ماژان
بافت تاريخي روستاي ماژان يكي از بافتهاي بسيار مهم شهر خوسف به شمار
ميرود كه تا كنون توانسته است از صدمات ناشي از حوادث طبيعي و عوامل
انساني بدور بماند حفظ ارزشهاي معماري با استفاده از مصالح بومي و
اهميت آن افزوده است . بافت تاريخي روستاي ماژان به دليل همگوني با
طبيعت و آب و هواي منطقه ساليان زيادي پا برجا مانده و هم اكنون نظر هر
بينندهاي را به خود جلب مينمايد . |
