|
خاستگاه
تاریخی کاروانسرا - ابوالفضل جعفری نژاد
به طور
کلی ، تحیول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت
اجتماعی ، اقتصادی ، مذهبی و ... داشته و شکل یابی و توسعه آن با موارد
یاد شده در ارتباط بوده است . عملکردهای گوناگونی که در گذشته
کالروانسرا به عهده داشته ، باعث گردیده نام های متفاوتی برای اینگونه
بناها در فرهنگ لغات جای گیرد ؛ از جمله کاربات ، رباط ، ساباط و خان .
در کتاب « راه و رباط » می خوانیم : ساباط : این واژه که تقریباً به
همه زبان های خاوری و باختری و آرامی و ایرانی و فرهنگی و تازی رفته در
زبان های ایرانی و منجمله فارسی ریشه کهن دارد جزء اول آن «سا» به معنی
آسایش و جزء دومش پسوند نمودار ساختمان و بنا و آبادی و عمارت است .
«ساباط» به کلیه بناهایی که به منظور آسودن به پا می شده چه در شهر و
چه در بیرون شهر اطلاق می شده است . کاربات : به معنی خانه کاروان است
و پیش از اسلام به جای کاروانسرا به کار می رفته است . کاربات مانند
رباط دارای اطاق و حوض است . کاروانسرا : به رباط های بزرگ و جامع
کاروانسرا می گویند ؛ چه در شهر و چه در بیرون شهر . خان : به معنی
کاروانسرا است و این واژه در زبان تازی به طور مطلق به جای کاروانسرا
به کار رفته شده است . در کشور ترکیه به کاروانسراها خان گفته می شود .
( محمدکریم پیرنیا ـ کرامت ا... افسر «راه و رباط» انتشارات سازمان ملی
حفاظت آثار باستانی ایران ، تهران 1350 ، صفحات 122-124) این بناها ،
در واقع دارای عملکرد و وظایفی مشابه کاروانسرا بوده ولی از نظر ویژگی
های معماری ، تفاوت هایی داشته اند . بنابراین دلایل ایجاد و علل بنیاد
و پیدایش اینگونه بناها را می توان نیاز مبرم کاروان و کاروانیان به
حمایت در طول سفر دانست . از یادگارهای پر ارزش معماری ایران
کاروانسراهاست که از روزگار کهن به دلایل گوناگون و ارتباطی چون جریان
اقتصادی ، نظامی ، جغرافیایی و مذهبی بنیاد گردید و در ادوار مختلف به
تدریج توسعه و گسترش یافته است .
نام کاروانسرا
ترکیبی است از کاروان (کاربان) به معنی جمعی مسافر که گروهی سفر می
کنند و سرای ، به معنی خانه و مکان که هر دو کلمه ماخوذ از پهلوی
ساسانی است . (لغت نامه دهخدا ، جلد 30 ، ص 149-148-118) چنانکه در
فرهنگ لغات و سایر منابع نامه های کاروان خانه ، کاروان گاه و کاروان
گه به معنی کاروانسرا مورد استفاده قرار گرفته است . دایره المعارف
لاروس در تعریف کاروانسرا آمده است : « به مهمانخانه و پناهگاه هایی در
خاورمیانه که برای مسافران و خارجی هایی که در دسته های بزرگ و یکنواخت
در آنجا بیتوته می کنند گفته می شود . در ممالک اسلامی آن را کاروانسرا
می نامند . ( “ Grand Larousse Enccyclopedique 508 . P ، 1970 vol 11
, Paris , Librairie Larousse ) در لغت نامه ها و دایره المعارف های
انگلیسی نیز کاروانسرا اینگونه تعریف شده « در خاورمیانه به مهمانخانه
هایی که در فضای بزرگی برای راحتی کاروان ها هستند گفته می شود . » (
202،207 Heritage Publishing and Houghton Mifflinco ,inc,PP. of the
English Language , 1981 , Boston , American The American Heritage
Dictionary ) « در مشرق ، به نوعی مسافرخانه با حیاط بزرگ در آنجا
کاروان اغلب برای شب در آن توقف می کند ، گفته می شود .
نوشته ابوالفضل جعفری نژاد
|
