خانواده چرخ‌ريسك (Family Paridae) - پرندگان ایران

پرندگاني اند كوچك و درخت‌زي و خيلي پرجنب و جوش، با منقار كوتاه و پاهاي كوتاه و نيرومند؛
پروازي ضعيف دارند و در زمستان اغلب به صورت گله‌هاي مختلط ديده مي شوند. نر و ماده آنها معمولا همشكل است و بيشتر آنها در سوراخها و روي درختان يا بوته‌ها لانه مي سازند .
غذاي آنها بيشتر از حشرات و بعضي بيمهر‌گان است و گاهي از دانه‌ها نيز تغذيه مي كنند .
· چرخ‌ريسك سر سياه
انگليسي: Sonbrb tit
فرانسوي: Mesange lugubre
لاتين: Parus Lugubris
مشخصات:
14 سانتيمتر است؛ منقارش نسبت به چرخ‌ريسك‌هاي ديگر كلفت‌تر است و بيننده را به ياد چرخ‌ريسك بزرگ مي اندازد. تارك و پس گردن سياه دوده‌اي مايل به قهوه‌اي (در ماده بيشتر قهوه‌اي شكلاتي)، سطح پشتي قهوه‌اي مايل به خاكستري، صورت و دو طرف گردن تقريبا سفيد رنگ، سطح شكمي سفيد چرك، با پهلو‌هاي قهوه‌اي مايل به خاكستري، لكه بزرگ سياه‌رنگی روي گلو از نشانه های این پرنده است.
رفتارش شبيه چرخ‌ريسك بزرگ است، ولي بندرت در زمستان با گله پرندگان ديگر همراه مي شود .
زيستگاه :
دشتهاي كم ارتفاع و دامنه هاي كوههاي پر درخت با صخره‌هاي برهنه
در سوراخ درختان و گاهي بين سنگها لانه مي سازد.
پراكندگی:
بومي و بنسبت فراوان است.
· چرخ‌ريسك پشت سر سفيد
انگليسي: Coal tit
فرانسوي: Mesange noire
لاتين: Parus ater
مشخصات:
11 سانتيمتر و اندكي از چرخ‌ريسك سرآبي كوچكتر است. تاركی سياه و لكه بزرگ سفيدی در پس گردن دارد . گونه‌هايش سفيد چرك و از بالاي چانه تا بالاي سينه اش سياه است .
سطح پشتي خاكستري مايل به زيتوني با دو خط بالي سفيد و سطح شكمي تقريبا سفيد با پهلوهاي نخودي دارد . در پرنده نابالغ این گونه‌ها، سطح شكمي و لكه پس گردن تقريبا زرد است .به اندازه چرخ ريسك بزرگ خودنما نيست.
زيستگاه:
جنگلها و باغها؛ در سوراخ كنده‌هاي درختان و ديواره ساحلي رودخانه‌ها و معمولا نزديك به زمين لانه مي سازد .
پراكندگي :
بومي و فراوان است.
· چرخ‌ريسك سرآبي
انگليسي: Blue tit
فرانسوي: Mesange Bleue
لاتين: Parus Caeruleus
مشخصات :
11 سانتيمتر و تنها چرخ‌ريسكي است كه تارك و بالها و دم آبي روشن دارد .سطح شكمي آن زردرنگ و گونه‌هايش سفيد است. خط سياه چشمي و خط سياه پس گردن و خط سياه دو گونه به هم پيوسته است و دنباله خط دور گونه و چانه سياه مايل به آبي آن ختم مي شود. تاركش حاشيه سفيد دارد و در پس گردن آن لكه سفيدي ديده مي شود .پشتش تقريبا سبز رنگ است .پرنده نابالغ گونه‌هاي زرد و سطح پشتي قهوه‌اي مايل به سبز دارد .رفتار اين پرنده شبيه چرخ‌ريسك بزرگ است .
زيستگاه :
مانند چرخ‌ريسك بزرگ.
پراكندگي :
بومي و فراوان است.
· چرخ ريسك بزرگ
انگليسي: Great tit
فرانسوي: Mesange Charbonniere
لاتين: Parus major
مشخصات:
14 سانتيمتر و از همه چرخ‌ريسك‌ها بزرگتر است و با سر و گردن سياه مايل به آبي براق و گونه‌هاي سفيد رنگ و سطح شكمي زرد، با نوار طولي سياه در وسط (بهترين نشانه) تشخيص داده مي شود . سطح شكمي آن طوسي مايل به سبز است .
پرنده نابالغ آن تارك قهوه‌اي و گونه هاي زرد رنگ دارد. اين پرنده درخت‌زي و فعال است (رجوع شود به چرخ‌ريسك تورانی).
زيستگاه :
جنگلهاي مختلط و با‌غها و پرچين‌ها . در سوراخ درختان و ديوارها و آبروها و امثال آن لانه مي سازد .
پراكندگي :
بومي و زياد است.
· چرخ‌ريسك توراني
انگليسي: Turkestan tit
فرانسوي: Mesange du turkestan
لاتين: Parus Bokharensis
مشخصات :
15 سانتيمتر و از لحاظ شكل و طرح ظاهرش خيلي شبيه چرخ‌ريسك بزرگ - ولي كمرنگتر - است و در پر و بالش اثري از رنگهاي زرد يا سبز ديده نمي شود . گونه‌ها و لكه بزرگ پس گردن و دو طرف سينه و شكم آن تقريبا سفيد است . از نژاد خاوري چرخ ريسك بزرگ است و با اندازه بزرگتر و دم خيلي درازتر و منقار كلفت تر تشخيص داده مي شود . رفتار و صدا و زيستگاهش شبيه چرخ‌ريسك بزرگ است .
پراكندگي :
بومي و به تعداد كم در دامنه كوههاي «كپت‌داغ»

چرخ‌ريسك پشت ‌بلوطي (Family Remily Remizidae)

انگليسي : Penduline tit

فرانسوي : Remiz penduline

لاتين : Remiz pendulinus

مشخصات :

۱۰/۵ سانتي‌متر ؛ نر و ماده همشكل .

پرنده‌اي است كوچك ، به رنگ خاكستري و قهوه‌اي ، با دمي دراز .

نژادي از اين پرنده كه در آذربايجان و منطقه زاگرس يافت مي شود ؛ با سر و گلوي سفيد مايل به خاكستري و نوار پهن و سياه روي صورت به اساني شناخته مي شود .

پشتش بلوطي و شكمش سفيد مايل به نخودي است . دو نژاد ديگر كه در ناحيه جنوبي درياي خـزر و منطق سيستان پيدا مي شود ، خيلي متغيرند ، ولي معمولا سر كاملا قهوه‌اي مايل به سياه دارند .

نژاد چهارم كه در متهي‌اليه شمال شرقي ايران زادوولد مي كند و زمستان را در جنوب شرقي ايران مي گذراند ، تاركي تقريبا سفيد دارد و سياهي طرفين سرش در پس گردن يه يكديگر مي پيوندد .

نابالغ تمام اين نژادها به طور كلي قهوه‌اي مايل به خاكستري كمرنگ است و نشانه‌هاي سياه و بلوطي را ندارد .

زيستگاه :

مناطق تالابي ، بيشه‌ها ، كنار رودخانه‌ها و امقال آن و گاهي در نقاط خشك .

لانه تخم مرغي شكل خود را كه مدخلي قيف مانند دارد ، بطور آويزان به شاخه‌هاي بيروني بوته‌ها يا درخت‌ها و يا نيزار‌ها مي سازد .

پراكندگي :

به طور كلي بومي و در مقاط خاصي يافت مي شود .