بادگير

عملكرد بادگیر بدین صورت است كه باد مطلوب را گرفته و آن را به داخل اطاق های اصلی ساختمان، آب انبار و یا سرداب هدایت می كند. در بعضی از مساجد حاشیه كویر مانند مسجد قدیمی اردكان و مسجد جامع فیروز آباددر استان یزد دریچه بادگیر درست در بالای محراب قرار دارد. به این ترتیب باد مطلوب وارد بخش های مختلف ساختمان می گردد و باعث تهویه و خنكی آن می شود.

شهر تاریخی یزد به شهر بادگیر ها معروف است و به تحقیق، نسبت به سایر شهر های مركزی ایران دارای بیشترین تعداد بادگیر است. در این شهر مرتفع ترین بادگیر جهان یعنی بادگیر باغ دولت آباد وجود دارد كه دارای حدود 34 متر ارتفاع است. ارتفاع دهانه فوقانی بادگیر 11 متر می باشد. این بادگیر هشت طرفه، باد از هر سمتی كه بوزد به درون ساختمان هدایت می كند.

در اینجا لازم به توضیح است كه بعضی از بادگیر ها فقط از طریق جابجایی هوا (Convection) داخل بنا را خنك می سازند و بعضی دیگر هم از طریق جابجایی هوا و هم از طریق تبخیر (Evaporation) این عمل را انجام می دهند. سیستم برودتی بادگیر باغ دولت آباد از طریق روش دوم است، بدین صورت كه جریان هوا پس از ورود به داخل ساختمان از روی یك حوض سنگی كوچك و فواره رد می شود و سپس از آنجا به سایر اطاق ها هدایت می گردد. اطاق زیر بادگیر كه حوض و فواره در آن قرار دارد به صورت هشتی (هشت ضلعی) است و در های متعددی در آن وجود دارد. در هر زمان كه نیاز به خنك نمودن اطاق خاصی باشد، در بین آن اطاق و اطاق هشتی زیر بادگیر را باز می نمایند.

جهت تقویت عملكرد خنك سازی بادگیر و استفاده از برودت تبخیری، از روش های دیگری نیز استفاده می شده است. به عنوان مثال در شهر بم بادگیری وجود دارد كه از ساختمان حدود 50 متر فاصله دارد و با یك كانال زیرزمینی به آن مرتبط است. در بالای این كانال یك باغچه قرار دارد. بعد از آبیاری باغچه، رطوبت آن به دیوار های كانال ارتباطی نفوذ می كند و نسیم بادی كه از بادگیر به سمت ساختمان جریان دارد را خنك تر می نماید. در بعضی از موارد نیز در روی دهانه بادگیر حصیر، سوفال و یا بوته های خار قرار می دادند و روی آن آب می پاشیدند و بدین طریق رطوبت و برودت های هوای ورودی را افزایش می دادند. تا پیش از پیدایش یخچال برقی، در بسیاری از خانه ها مواد غذایی را در محوطه زیر بادگیر نگاه می داشتند تا خنك بماند و دیر تر فاسد شود

بادگیر و هواكش روی گنبد و یا بام، جزء جدایی ناپذیر آب انبار های نواحی مركزی ایران است. محیط مرطوب آب انبار با استفاده از جریان هوا باعث برودت و خنكی آب ذخیره شده می شود.

باید توجه داشت كه در مناطق گرم و خشك مركزی ایران، به دلیل خشكی هوا، آب سریعتر تبخیر می شود و علاوه بر ایجاد برودت در محیط، باعث افزایش رطوبت نسبی هوا نیز می گردد. در نتیجه هم گرما و هم خشكی بیش از حد هوا را كاهش می دهد و محیطی مطبوع برای ساكنین ساختمان ایجاد می نماید. ولی استفاده از این روش در بادگیر های جنوب كشور كه دارای اقلیمی گرم و مرطوب است، ممكن نمی باشد. زیرا اولاً به دلیل بالا بودن میزان رطوبت نسبی و اشباع نسبی هوا از بخار، تبخیر آب به سهولت صورت نمی گیرد و در ثانی اضافه نمودن هوای نم دار به محیطی كه هوای آن بیش از حد آسایش انسان مرطوب است، شرایط زیستی را مشكل تر می نماید. بدین جهت بادگیر های جنوب فقط از طریق جابجایی هوای داخل ساختمان، باعث كاهش دمای فضای آن می شوند.

بادگیر ها معمولاً یك طرفه، چهار طرفه و یا هشت طرفه می باشند. در شهر یزد تمامی بادگیر ها مرتفع و چهار طرفه یا هشت طرفه هستند. ولی برعكس در شهر میبد كه در 50 كیلومتری غرب شهر یزد است، بادگیر ها كوتاه و یك طرفه هستند. این امر بدین خاطر است كه در میبد باد های كویری توام با گرد و غبار از سمت كویر می وزد و اهالی مجبورند كه بادگیر های خود را پشت به این باد و در جهت باد مطلوب بسازند. ولی در یزد، چون بین دو رشته كوه قرار گرفته، باد های كویری كمتر جریان دارد و می توان بادگیر های مرتفع چند طرفه احداث نمود.

در شهر هایی كه باد مطلوب نیز دارای قدری گرد و غبار است مانند گناباد در استان خراسان معمولاً یك فضای خاكریز در زیر بادگیر ایجاد می كنند. مقطع كانال بادگیر را در این قسمت نسبت به مقطع بالای آن قدری عریض تر می گیرند تا سرعت باد كاهش یابد و غبار و خاك در آن ریخته شود. باد پس از ورود به دهانه بادگیر و عبور از محوطه خاكریز قدری صافتر شده و وارد اطاق می گردد.

بادگیر های یك طرفه عموماً كوتاه هستند و آنها را نمی توان در محیطی كه دارای گرد و غبار نسبتاً زیادی است، مرتفع بنا نمود. ولی بادگیر های چهار و هشت طرفه دارای ارتفاع بیشتری هستند. خصوصاً بادگیر های بسیار بلند را هشت طرفه احداث می كنند تا در مقابل فشار باد پایداری بیشتری داشته باشد و شكل بدنه بادگیر باعث عبور جریان باد با فشار كمتری شود.

در خانه های مسكونی چهار فصل كه دارای حیاط مركزی هستند، معمولاً بادگیر را در قسمت تابستان نشین ساختمان احداث می كنند و این بادگیر به اطاق اصلی یا تالار و سرداب یا زیرزمین ساختمان مرتبط می باشد. نمونه بارز آن را می توان در خانه بروجردی ها در كاشان ملاحظه نمود. در این قسمت از ساختمان علاوه بر بادگیر، هواكش های تعبیه شده بر روی گنبد تالار نیز به تهویه محیط داخل كمك می كند. در این ساختمان عملكرد خنك سازی بادگیر فقط به صورت جابجایی هوا صورت می گیرد. البته در مورد سرداب، چون بدنه كانال بادگیر در زیرزمین قرار دارد و لذا قدری مرطوب می باشد، در نتیجه برودت تبخیری نیز به مقدار مختصری در خنك نمودن فضای سرداب تاثیر می گذارد.

از خصوصیات دیگر بادگیر می توان از اثر دودكش نام برد. در مواقعی كه باد جریان نداشته باشد، هوای گرم داخل بنا صعود می كند و از طریق بادگیر به خارج بنا منتقل می شود و بدین صورت كماكان یك جریان هوا در داخل ساختمان برقرار می گردد هرچند كه شدت آن كمتر از مواقعی است كه باد در محیط خارج جریان داشته باشد.

بهترین نمونه بادگیر ها در جنوب كشور را می توان در بندر لنگه و بندر كنگ كه در 6 كیلومتری غرب بندر لنگه است ملاحظه نمود. هنوز هم بادگیر های حجیم چهار طرفه، نمود اصلی این دو بندر قدیمی می باشند. طرز كار بادگیر های این منطقه مشابه نواحی مركزی ایران است، فقط همان گونه كه عنوان شد، عملكرد برودتی این بادگیر ها فقط از طریق جابجایی هوا صورت می گیرد. مطلب دیگر اینكه نسیم هوای بین خشكی و دریا و به طور كلی باد های محلی در این مناطق از شدت كمتری نسبت به نواحی مركزی ایران برخوردارند و لذا باید بادگیر ها حجیم تر باشند تا بتوانند جریان بیشتری از هوا را به درون اطاق انتقال دهند. در بعضی موارد مساحت مقطع بادگیر به بیش از 8 متر مربع می رسد و بر روی كل بام اطاق قرار می گیرد. در بندر لنگه در نزدیكی ساحل تعداد بادگیر ها بیشتر است و حجم آن ها نیز بزرگتر می باشد، ولی هرچه از ساحل دور شویم، تعداد این بادگیر ها و ابعاد آنها كمتر می شود به نحوی كه در سمت شمالی بندر تعداد اندكی بادگیر وجود دارد.

همان گونه كه در عكس ها و اشكال این قسمت مشاهده می شود، اغلب بادگیر ها دارای چوب بست هایی هستند كه دو طرف دهانه بادگیر را به هم متصل می كنند و انتهای این چوب بست ها از بدنه بادگیر بیرون می باشد. این چوب بست ها جهت افزایش استحكام و مقاومت بادگیر در مقابل فشار باد است و به صورت كششی كار می كنند و نمی گذارند كه پره های داخلی و بدنه بادگیر از یكدیگر جدا شوند. علت آنكه انتهای این چوب ها را نمی برند این است كه در زمان تعمیر و مرمت بادگیر، داربست ها را به این چوب ها متصل می كنند و از روی داربست ها، تعمیرات لازمه را انجام می دهند.

از جمله مشكلاتی كه در رابطه با بادگیر وجود دارد این است كه با وجود كلیه تمهیدات، باز هم مقداری گرد و غبار وارد فضای داخل بنا می شود. به علاوه پرندگان، جانوران موذی و حشرات نیز از طریق مجرای بادگیر وارد فضای داخل می شوند. همچنین كنترل كامل مقدار جریان هوا و میزان رطوبت و برودت میسر نمی باشد. لذا بادگیر به تدریج جای خود را به كولر آبی در نواحی مركزی و كولر گازی در نواحی جنوبی كشور داده است. در میبد در بعضی از خانه ها از مجرای بادگیر جهت انتقال كانال كولر استفاده می شود و كولر را در مقابل بادگیر و در سمت رو به باد مطلوب قرار می دهند. بدین نحو عملكرد جدید بادگیر تنها به عنوان محافظ كولر در مقابل باد های كویری و عبور كانال كولر است.

قطعاً از بادگیر به صورت گذشته نمی توان استفاده نمود و تامین برودت و تهویه ساختمان تنها به وسیله بادگیر دیگر میسر نمی باشد. البته با نصب تور سیمی ریز بر روی بادگیر، مقداری از مشكلات حل می شود.

قابل ذكر است كه حسن فتحی، معمار نامی مصر در داخل كانال بادگیر هایی كه برای ساختمان هایش طراحی نموده، از یك فواره، یك پمپ آب كوچك، چند ورق حلبی سوراخ دار و یك تشت آب استفاده نموده است. در مواقعی كه جریان باد گرم و یا خشك باشد و یا هنگامی كه دارای مقداری گرد و غبار است، پمپ آب را روشن می كنند و آب فواره بر روی ورق های حلبی و نهایتاً به داخل تشت آب می ریزد و سپس مجدداً این آب از طریق پمپ به فواره منتقل می شود و بدین ترتیب نه تنها هوا خنك و مرطوب می گردد، بلكه مقداری از گرد و غبار آن نیز كاسته می شود.

كماكان می توان از بادگیر به عنوان مكمل سیستم تهویه و برودت ساختمان استفاده نمود. بادگیر می تواند در مواقعی از سال، شرایط آسایش در داخل بنا را از طریق تهویه طبیعی تامین كند و در زمانیك ه باد دیگر نتواند پاسخگوی نیاز اهالی ساختمان باشد، تنها در آن صورت باید از تاسیسات مكانیكی بهره گرفت. نمونه هایی از این سیستم مكمل را می توان در بعضی خانه های نوساز محله صفاییه یزد و ساختمان های مسكونی كاركنان راه آهن این شهر مشاهده نمود. البته در موارد بسیاری بادگیر های جدید در خانه های نوساز این شهر تنها جنبه تزیینی دارد و اگر بادگیر صرفاً جنبه سمبلیك و نمادین داشته باشد و عاری از هرگونه عملكردی باشد، این یادگار با ارزش به تدریج از سیمای بافت قدیم و جدید شهر های ایران حذف خواهد شد.

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.

تسلیت