|
اكوتوريسم و گياهان
- بهرام زهزاد
گردشگر طبيعت از طبيعت مي
آموزد. در طبيعت موضوعات
مختلفي وجود دارد كه بخشي
مهمي از آن گياهان هستند.
علاقمندان زيادي در جهان
هستند كه ميخواهند دانش خود
را در اين زمينه بالا ببرند.
تا چندي پيش تنها گروههاي
گياه شناس حرفهاي به دنبال
شناسايي گياهان بودند و از
مطالعه و شناخت آنها لذت
ميبردند ولي اكنون افراد غير
متخصص نيز به اين موضوع
علاقمندان شدهاند.
مناطق رويش گياهي كشور در سه
منطقه قرار دارد:
1- منطقه هيركاني كه حاشيه
جنوبي درياي خزر را در بر
گرفته است.
2- ايرانو توراني كه در ناحيه
مياني كشور واقع شده است.
3- نوبوسندي كه در در جنوب
كشور قرار دارد. اين مناطق
ويژگي هاي متفاوتي دارند كه
اين مسئله تنوع ويژهاي براي
پوشش گياهي اين حوزهها ايجاد
كرده است. در اين مناطق
گياهاني متفاوت با خواصي
متفاوت مي رويد.
در ايران تنوعي از نظر نواحي
رويشي گياهي داريم. اين تنوع
به ويژه در ناحيه ايرانو
توراني مراكز تمركز گونه هاي
گياهي وجود دارد. مانند مناطق
آذربايجاني و قفقاز در شمال
غرب ايران، كوير مركزي،
البرز، خراسان و آسياي مركزي،
ايران مركزي و زاگرس كه
بخشهايي از اين مناطق به علت
دارا بودن تنوع گياهي به
عنوان Hot spot يا مناطق
اكولوژيكي شناخته مي شوند و
توسط سازمان هاي بين المللي
از نظر حفاظت بسيار مورد توجه
قرار گرفته اند كه ميتواند
براي بوم گردشگري (اكوتوريسم)
مورد توجه و برنامهريزي قرار
بگيرد.
منطقه ايرانو توراني :
نام اين منطقه ثبت جهاني شده
است كه از تركيه و ايران آغاز
مي شود و تا چين ادامه
مييابد ولي بخش مربوط به
ايران ويژگي خودش را داراست و
تنوع قابل توجهي دارد. در
ايران به طور كلي حدود 10
هزار گونه گياهي داريم (در
مقايسه با كل گياهان قاره
اروپا كه 88000 گونه است رقم
قابل توجهي است) كه 20% اين
گياهان خاص كشور ماست و در
كشورهاي ديگر وجود ندارد.
حدود 80% گياهان ايران در
منطقه ايرانو توراني واقع شده
است، ناحيه آذربايجان
(ارسباران) و قفقاز از مناطق
ويژه تنوع گياهي جهان محسوب
ميشود. جنگل هاي خزان كننده
خزري در البرز شمالي گسترش
پيدا كردهاند. اين جنگلها
بسيار قديمي و از بقاياي دوره
سوم زمين شناسي هستند كه از
عصر يخبندان تاكنون پا بر جا
ماندهاند.
كوير مركزي ايران حالت ويژه
اي دارد بين فلاتي كه دور تا
دور آن را كوهها فرا گرفته
است اين منطقه به مثابه جزيره
اي شده كه با كويرهاي شمال
آفريقا و آسياي شمالي تفاوت
هايي دارد.
منطقه آذربايجان بيشتر گوزن
دار است. آذربايجان تا زنجان
و همدان و اردبيل و آذربايجان
شرقي و غربي را در بر مي
گيرد. منطقه البرز شامل
ارتفاعات و شيبهاي جنوبي
البرز است. خراسان شمالي و
رضوي درمنه زار است و پسته
وحشي از گياهان ويژه آن محسوب
مي شود كه با شمال غرب كشور
متفاوت است. در كوير مركزي
گياهان نمك دوست و شن دوست و
خشكي پسند را داريم. در جنگل
غرب بلوط وجود دارد كه از نظر
وسعت در زاگرس وسيعترين جنگل
ايران است ولي اين جنگلها
جوان هستند و عمر آنها كمتر
از 10 هزار سال قدمت دارد. در
10 هزار تا 7 هزار سال قبل
تغييزات آب و هوايي در زمين
رخ داده است كه باعث ايجاد
تغييراتي در پوشش گياهي ايران
نيز گشته است در مطالعات گرده
شناسي از جمله در منطقه
زريوار مطالعه شده و اطلاعات
آن در مقالات ارائه شده است.
سلسله جبال البرز جنگلهاي
كيكم و بادام را در خود جاي
داده كه با زاگرس متفاوت است.
ناحيه صحاراسندي ناحيه
گرمسيريب است كه با خرما و
نخل بومي به نام داز شناخته
مي شود. كنار، كهور، كرت و
آكاسيا از گياهان اين ناحيه
است. اين ناحيه شامل زمين هاي
گسسته اي است كه گونههاي
خاصي از گياهان را در خود جاي
داده است.
موضوع جالب توجه ديگري از
منظر بوم گردشگري وجود دارد
كه دانش قوم گياه شناسي
ناميده مي شود. اين دانش دانش
مردم است كه در طول زمان سينه
به سينه نقل شده و در هيچ جا
مكتوب نيست. امروزه به فكر
افتادهايم كه از مردم ياد
بگيريم و اطلاعات آنها را
مكتوب كنيم و در اختيار مردم
قرار دهيم. در اين دانش
گياهان مختلفي توسط مردم بومي
شناخته مي شوند از جمله
غذاهاي محلي كه از اين گياهان
برگرفته شده است، گياهان
دارويي كه طب سنتي و بومي را
در مناطق مختلف شكل داده است،
گياهاني كه مواد اوليه صنايع
دستي مثل چوب يا حصير را
تشكيل ميدهد، رنگ هاي طبيعي
كه از گياهان گرفته ميشود و
در گليم و قالي استفاده
ميشود، صمغ گياه كه مثلا
كتيرا توليد مي كند و ...
در كنار اين قوم گياه شناسي
تنوعي از گياهان كشاورزي را
هم ميتوانيم داشته باشيم كه
مورد توجه بوم گردشگران خواهد
بود. انواع سيب، انگور، انار،
هلو، زغال اخته، زردآلو، زرشك
و ... خاص ايران است و در اين
زمينه حائز اهميت است.
ايران داراي تنوع گياهي است
كه گونههاي خاصي را شامل مي
شود كه در اين جا به چند مورد
اشاره مي شود. گونها پر
تنوعترين گياهان ايران
هستند. از 2000 گون كه در
جنوب غرب آسيا وجود دارد 1000
تا در ايران زيست مي كنند.
جنس هزار خار 220 گونه دارد
كه انحصارا در فلات ايران
ديده مي شود.
گياه كلاه مير حسن حدود 100
گونه در فلات ايران دارد كه
در هيچ جاي ديگر نيست.
25 گونه انحصاري بادام در
فلات ايران و قفقاز است كه
منشاء بادامهاي زراعي و تنوع
زيستي آنها هستند به همين
دليل ايران از مهمترين مراكز
توليد بادام است. همين طور در
مورد گلابي وحشي كه 15 گونه
در ايران وجود دارد.
مهمترين گياهي كه از عصر
كشاورزي در زندگي انسان نقش
دارد گندم است جد گندم به نام
Agilops در ايران 12 گونه
دارد. به اين ترتيب ايران
تقريبا پر تنوع ترين كشور از
نظر ژن گياهي در زمينه گندم
است كه مي تواند گونههاي
گندم را اصلاح كند ولي
متاسفانه اين موضوع تاكنون
گندم را اصلاح كند ولي
متاسفانه اين موضوع تاكنون
چندان مورد توجه نبوده است.
جنسي از خانواده پامچال بنام
ديونيزيا 30 گونه در ايران
وجود دارد كه در هر كوه زاگرس
يك گونه خاص از اين پامچال
صخرهاي قابل مشاهده است.
گياهان ديگري خاص ايران هستند
مانند انار، پسته، گياهان،
لاله واژگون كه در زاگرس در
ارديبهشت مي رويد و خاص زاگرس
است.
تعداد گونه هاي ديگري از لاله
واژگون در زاگرس داريم (25
گونه). پياز اين گياه در قرن
16 از ايران به اروپا رفت،
اين گياه تا قرن 18 انحصارا
در اختيار دربار بريتانيا
قرار داشت و در قرن 18 امتياز
هر پياز آن 6 ميليون ليره به
كشورهاي ديگر فروخته مي شد.
متاسفانه شنيده شده كه ايران
هم اين پياز را ميخرد در
حالي كه ايران ميتواند خود
از صادر كنندگان مطرح اين
گياه باشد. زنبقها و لالهها
هم در ايران جايگاه ويژهاي
دارند.
به هر حال با يك برنامه ريزي
دقيق ميتوان به جوامع محلي
از قبال گياهان بومي سود
رساند تا به جاي اين كه آنها
اين گياهان را از طبيعت جدا
كنند آن را توليد كرده و در
اختيار بوم گردشگران قرار
دهند.
در اينجا به تقويم سفرهاي كه
مي تواند براي مشاهده گياهان
در طبيعت مورد استفاده قرار
گيرد توجه كنيد.
سفر به جنوب بلوچستان اسفند و
فروردين.
كلوت ها اسفند تا ارديبهشت
زاگرس جنوبي از كرمانشاه تا
فارس نيمه دوم فروردين تا
نيمه خرداد.
كوير مركزي فروردين و
ارديبهشت و نيز شهريور و مهر
كه گياهان در اين زمان به
ميوه مي نشينند.
آذربايجان ارديبهشت تا تير،
خراسان ارديبهشت تا تير،
البرز مركزي ارديبهشت تا
خرداد، ناحيه خزري فروردين و
ارديبهشت و نيز پاييز كه رنگ
هاي متوعي از گياهان قابل
مشاهده است.
|
