درگاه کویربیابان‌ها و کویرهاریگ جنمناطق مرکزی و جنوبی ریگ جن
مناطق مرکزی و جنوبی ریگ جن
محسن ادیب

زیر بنای ریگ جن یک دشت فرسایش یافته است که در حال حاضر تپه های ماسه ای برخان و تپه های ماسه ای هرمی (قورد) آن را اشغال کرده است. تمام ریگ جن دارای رسوبات نمکی فراوان می باشد که عمده ی رسوبات و مواد فرسایشی آن از دامنه های فرسایش یافته البرز شکل گرفته است.

زیر بنای ریگ جن یک دشت فرسایش یافته است که در حال حاضر تپه های ماسه ای برخان و تپه های ماسه ای هرمی (قورد) آن را اشغال کرده است. تمام ریگ جن دارای رسوبات نمکی فراوان می باشد که عمده ی رسوبات و مواد فرسایشی آن از دامنه های فرسایش یافته البرز شکل گرفته است.

موقعيت جغرافيايي
زیر بنای ریگ جن یک دشت فرسایش یافته است که در حال حاضر تپه های ماسه ای برخان و تپه های ماسه ای هرمی (قورد) آن را اشغال کرده است. تمام ریگ جن دارای رسوبات نمکی فراوان می باشد که عمده ی رسوبات و مواد فرسایشی آن از دامنه های فرسایش یافته البرز شکل گرفته است.
ريگ جن در محدوده جغرافيايي مركز ايران در قسمت غربي كوير مركزي ايران قرار گرفته است. اين منطقه از شمال به جنوب سمنان و گرمسار، از غرب به محدوده پارك ملي كوير و تنگ ظلمات، از شرق به محور ارتباطي جندق-معلمان و از جنوب به شمال انارك و چوپانان محدود ميگردد. گسترش ريگ جن از شمال غرب به جنوب شرق است.
ريگ جن در قسمت جنوب شرقي پوشيده از تپه هاي ماسه اي به هم پيوسته است كه به "دم ريگ" شهرت دارند. در قسمت مركزي و شرقي تپه ها به صورت نوارهاي باريك شمالي جنوبي تغيير شكل داده كه عرض آنها در محدوده 2 كيلومتر تا 500 متر متغير است. وجود باد غالب از سمت غرب به شرق باعث شده است كه تپه در قسمت شرقي داراي شيبي بسيار تند و در قسمتهاي غربي داراي شيب ملايمتري باشند. همين عامل باعث شده است كه عبور از ريگ جن با وسائط نقليه از سمت شرق به غرب بسيار دشوار و در پاره اي از موارد غير ممكن گردد.
در حد فاصل تپه هاي نواري شمالي-جنوبي كويرهاي آهكي-رسي قرار گرفته اند كه در قسمت شمالي ريگ جن به دليل كاهش ارتفاع از سطح دريا به كويرهاي رسي خيس و يا باصطلاح باتلاقهاي نمكي تبديل ميگردند.
ارتفاع متوسط ريگ جن در قسمتهاي جنوبي، شرقي و غربي از 750 متر تا 900 متر متغير بوده (بغير از ارتفاعات و كوه ها) و در بستر شمالي تا 680 متر نيز كاهش مي يابد. كاهش ارتفاع در منطقه شمالي ريگ بعث سرازير شدن سيلاب هاي فصلي و همچنين لجن سياهرنگ در زير زمين كوير به سمت اين منطقه مي شود كه عامل اصلي تشكيل كويرهاي رسي خيس مي باشد.
منابع آب در ريگ جن
به غير از چند چشمه آب بسيار شور و تلخ در حاشيه ارتفاعات پراكنده ريگ در فواصل بسيار زياد هيچگونه چشمه آبي در منطقه ريگ جن وجود ندارد.اين عامل به همراه وجود باتلاقهاي نمك و تپه هاي ماسه اي مرتفع عواملي هستند كه اين منطقه را در طول قرنها از دسترسي انسان دور نگهداشته اند. وجود افسانه ها و داستان هاي فركلور و عموما پر ابهام در مورد ريگ جن عموما نشات گرفته از عجز ساكنين و يا مسافران از عبور از اين منطقه بوده است.
كويرهاي نمكي خيس
علت تشكيل مناطق باتلاقي در قسمت شمالي ريگ به اين دليل است كه حركت سيلابها به سمت اين منطقه و عبور آنها از مناطق عمدتا شور و نمكي باعث تشكيل حوضچه وسيعي از مخلوط نمك، آب و خاك رس ميشود. لايه رويي اين حوضچه در اثر حرارت بالاي محيط به سرعت خشك شده و لايه نازكي از مخلوط خاك رس و نمك بر روي لايه هاي مرطوب زيرين تشكيل ميدهد. اين لايه نقش عايق را ايفا كرده و از تبخير رطوبت لايه هاي زيرين جلوگيري ميكند. همين امر باعث ميشود حتي در ماه هاي گرم سال نيز باتلاقها مرطوب و پر آب باقي بمانند. عبور از اين نواحي بسشيار دشوار است. حتي عبور پياده به دليل فرورفتن پا تا ساق و چسبندگي بسيار بالاي گل انرژي بسيار زيادي را از فرد ميگيرد.
كويرهاي آهكي – رسي
در قسمت مركزي، شرقي و غربي ريگ جن حدفاصل تپه هاي نواري ماسه اي شمالي – جنوبي كويرهاي مسطح آهكي – رسي قرار دارند كه اصطلاحا به زمينهاي پفكي معروفند. زمينها داراي خاصيت قليايي و تشكيل شده از گچ، آهك، خاك رس و نمك مي باشند.
پوشش گياهي
ريگ جن در قسمت هاي شمالي، شرقي، غربي و مركزي فاقد هرگونه پوشش گياهي است. حتي بر روي نوار هاي ماسه اي شمالي جنوبي نيز هيچ گونه پوشش گياهي قابل مشاهده نيست. پايين بودن بارش ساليانه و بالا بودن غلضت نمك باعث شده است كه حتي گياهان هالوفيت (شور پسند) مانند اشنان هم قابليت نمو در اين منطقه را نداشته باشند.در محدوده جنوبي و جنوب شرقي ريگ جن (دم ريگ) پوشش جنگلهاي تاق، بوته هاي نسي، اسكنبيل، درمنه دشتي (ترخ)، رشمه و ... قابل مشاهده است.
پوشش جانوري
بدليل نبود پوشش گياهي و آب در مناطق شمالي، شرقي، غربي و مركزي ريگ جن اين منطقه فاقد هرگونه پوشش جانوري است. در قسمت جنوبي پوشش جانوري ضعيفي قابل مشاهده است كه به پاره اي از آنها اشاره ميگردد:
خرگوش، گربه شني، روباه شني، جبير، جرد، سارگپه، شاهين، مگس گير، چك كاكلي، تير مار، شتر مار، مار جعفري، آگاماي سروزغي و دم سياه و انواع عقرب
ارتفاعات ريگ جن
در منطقه مركزي ريگ هيچگونه كوه يا ارتفاع قابل ملاحظه اي وجود ندارد.
در قسمت شمالی آن رودخانه ورگی از ارتفاعات کوه گوگردی سر چشمه می گیرد و در جهت شمال غربی-جنوب شرقی وارد ریگ جن می شود. کوه ملا هادی (كوه بزرگي) در حاشیه ی جنوبی این ریگ قرار گرفته است. همچنين در قسمت شرقي ريگ جن كوه زرومند قرار گرفته است.
مسيرهاي دسترسي
در منطقه ريگ جن راه يا مسير دسترسي ثابتي وجود ندارد. مسيرها بدليل تغيير دائمي شكل و فرم تپه هاي ماسه اي دائم در حال تغيير هستند و هر سفر عبوري به مثابه كشف مسيري جديد تلقي ميگردد. وجود همين تپه ها عبور از ريگ جن را فقط در ماه هاي بارش ميسر ميكنند و در بقيه فصول سال بدليل خشكي ماسه ها و حرارت بالاي منطقه عبور عملا غير ممكن است.
مسيرهاي عبوري ريگ جن عمدتا غربي-شرقي مي باشند و تا كنون گزارش مكتوبي از سفري شمالي-جنوبي ارائه نشده است. در سالهاي گذشته گروه كويرنوردي كشيت موفق به عبور پياده از سمت شمال غربي به سمت جنوب شرقي ريگ جن شدند.
در زير به پاره اي از مسيرهاي عبوري اشاره ميگردد:
مسير اول از منطقه ملك آباد در قسمت جنوب شرقي پارك ملي كوير و شرق تنگ ظلمات آغاز و به بستر رود كال شور در شرق جندق ختم ميگردد.
مسير دوم از منطقه باباخالد در جنوب ريگ جن آغاز و پس از دور زدن كوه ملا هادي و عبور از مركز ريگ به رود كال شور در شرق جندق و يا از شمال دم ريگ به محور چوپانان-خور ختم ميگردد.
سوابق عبور از ريگ جن
سابقه عبور از ريگ جن به سال 1379 باز ميگردد. زماني كه اسماعیل ميران زاده مسوول وقت پارك ملي كوير براي يافتن اثري از گور آسيايي قدم در راه عبور از ريگ جن گذاشت. در سالهاي پيش از آن مدارك مكتوبي از از موفقيت فرد يا افرادي در گذر از مركز ريگ جن در دست نيست.
آلفونس گابريل در كتاب عبور از صحاري ايران و سون هدين در كتاب كويرهاي ايران به سفرهاي خود در حاشيه ريگ جن اشاره كرده اند ولي هرگز موفق به عبور از مركز ريگ نشدند. در سالهاي پس از 1382 حميد بريري و علي پارسا چندين بار موفق به عبور از مركز ريگ جن شدند. همچنين گروه كويرنوردي كشيت براي اولين بار توانست پياده از قلب ريگ جن عبور كنند.

گزارش سفر 23 لغايت 28 بهمن 1388
همسفران
خانمها مينا ابراهيمي، ساغر عزيزي، مهگل بزرگ ،پريناز خاني
آقايان حميد بريري (مدير گروه)، محمد علي محمدي، حميد ساغري چي، فاروق ابراهيم پور، محمد باقر نصرتلو، مهدي خطيب،علي خطيب، مصطفي خاني، پوريا محمد پور، مسعود مرادي، محمد جواد دادخواه، بابك هروي، كامبيز تكاپومنش، سيامك ابراهيمي، سياوش پارسي، داوود نجفزاده، سیف الله نجفزاده، علیرضا نجفی، مصطفی مهر آذر، محسن اديب
جمعه 23 بهمن
کویر داستانها دارد، برای شنیدن آوایش باید به زمزمه بادهایش گوش سپرد که از سخاوت زمین می گوید، و دید که چگونه داغترین و خشکترین گوشه های زمین نیز خاستگاه زندگیست. آري عظمت و آرامش کویر انسان را به اعماق سکوتی می برد، که در هیاهوی زندگی شهری هرگز قابل دستیابی نیست. در کویر زمین و آسمان بی کران است، افق تا بی نهایت گسترده است و شب انتهایی ندارد.
طبق توافق قبلي با حميد بريري نقطه آغاز حركت گروه ساعت 3 بعداز ظهر از پمپ بنزين شهر انارك بود. پس از پر كردن دبه هاي بنزين و آب و استراحتي كوتاه براي بازبيني خودروها سفر به يكي از صعب العبورترين مناطق بياباني جهان آغاز مي شود.
پس از عبور از شهر زيباي انارك كه در حاشيه جنوبي ريگ جن قرار گرفته است وارد محور ارتباطي قديم انارك-چوپانان مي شويم و پس از عبور از گردنه زنجيرگاه و طي مسافتي در حدود 30 كيلومتر به سمت شمال از مسير آسفالت خارج شده وارد مسير فرعي و خاكي مي شويم. پس از طي مسافتي در حدود 35 كيلومتر به مزرعه مظفرآباد ميرسيم.اين منطقه مملو از باغهاي پسته دست كاشت است. هوا كاملا تاريك شده و آسماني بدون ماه و پرستاره خودنمايي ميكند. توقفي كوتاه براي ديدار با دكتر جعفري صاحب مزرعه و از دوستان قديمي حميد بريري خستگي سفري طولاني را از تن بدر ميكند.
پس از استراحتي كوتاه در مظفرآباد مسير را به سمت شمال ادامه ميدهيم تا پس از طي 40 كيلومتر به منطقه باباخالد برسيم. اينجا آخرين مكاني است كه آب قابل شرب يافت ميشود. واحه اي كوچك با چند درخت بلند كوره گز (گز شاهي) و درختچه هاي پراكنده تاق.
بسمت غرب تغيير مسير ميدهميم. از اين نقطه ديگر جاده اي وجود ندارد و مسير كاملا ناهموار ميگردد. علت تغيير مسير دور زدن كوه ملا هادي است كه درست روبروي ما در سمت شمال خودنمايي ميكند. پس از عبور از زمينهاي نا هموار آب بر شده پوشيده از درختچه هاي تاق و بوته هاي درمنه دشتي (در گويش محلي به اين بوته ها ترخ ميگويند) 3 خودروي انتهايي از گروه فاصله گرفته و در تاريكي شب ناپديد ميشوند. پس از جستجويي كوتاه نور چراغ خودروها قابل رويت ميشوند. علت تاخير نقص فني يكي از جيپهاي ميول است.
شب را در همان منطقه در فاصله 5 كيلومتري لب ريگ سپري ميكنيم. دماي هوا در سردترين زمان 8 درجه سانتيگراد و بادي آرام از سمت جنوب شرقي به سمت شمال غربي در حال وزيدن است.
شنبه 24 بهمن
پس از دميدن خورشيد و صرف صبحانه نقص فني جيپ توسط حميد بريري كه انصافا مكانيك ماهري است رفع شده و گروه آماده حركت ميگردند. مسير حركت به سمت شمال است. پس از عبور از بستر يك رودخانه خشك، جنس خاك بشدت نرم شده و و با عبور خودرو ردي به عمق 20 سانتي متر بر روي زمين باقي مي ماند. سون هدين در كتاب كويرهاي ايران اين زمينها را زمينها موذي مي نامد. چون در پاره اي از قسمتها باتلاقي و در پاره اي از قسمتها خشك هستند و تشخيص باتلاقي بودن آنها دشوار است. در صورتيكه شتر در اين باتلاقها گرفتار شود معمولا بدليل اينكه امكان خروج ندارد در همان مكان ذبح ميشود.
از فاصله اي نه چندان دور ريگ جن قابل رويت است.دشتي فراخ با ديدي بي انتها. از اينجا ريگ جن آغاز ميشود. دشتي بسيار هموار پوشيده از خاكهاي آهكي-رسي با غلظت نمك بسيار بالا. جنس خاك نرم تر شده و عبور را براي خودروي پيشرو بشدت دشوار كرده است. براي كاهش اين فشار خودروي پيشرو بعد از هر 30 دقيقه تعويض ميگردد تا خودرو ها فشار كمتري را متحمل شوند. پس از طي 30 كيلومتر اولين نوار ماسه اي (فاصله نوارهاي ماسه اي شمالي جنوبي را كوچه ميگويند) در سمت شرق خودنمايي ميكند. عرض اين نوار ماسه اي در حدود 700 متر است و گروه اين قسمت را بدون مشكل جدي پشت سر ميگذارد.
وارد كوچه ديگري كه دشت وسيعي است ميشويم. پس از طي 10 كيلومتر به سمت شرق به نوار ماسه اي دوم ميرسيم.پس از عبور تيم از نوار دوم به مركز ريگ جن نزديكتر ميشويم. مكاني كه تا همين چند سال پيش پاي هيچ انساني به آن نرسيده بود و كماكان نيز جزو اسرارآميزترين مناطق جهان محسوب ميشود. مسير را به سمت شرق ادامه ميدهيم. پس از عبور از زمينهاي پفكي به سومين نوار ماسه اي ميرسيم. عبور از سومين نوار با سختي بيشتر همراه است. پس از عبور وارد مركز ريگ جن ميشويم. اين منطقه داراي خاكي تيره تر نسبت به ساير مناطق است و به همين دليل تصاوير هوايي اين منطقه شبيه به چاله اي سياه در دل كوير است.
پيشينيان معتقد بودند در مركز ريگ جن بهشت گمشده اي وجود دارد كه مملو از جنگلهاي انبوه و شترهاي وحشي (جنزده) است. هر كس به اين منطقه برسد و بتواند پشم شترهايي كه باد بر روي شاخه بوته ها و درختان قرار داده را جمع كند ثروتمند خواهد شد. (كتاب كويرهاي ايران نوشته سون هدين).
شب را در مركز ريگ سپري ميكنيم. باد شديدي در حال وزيدن است. باز كردن چشمها در اين باد شديد دشوار است و گرد و غبار فراواني منطقه را فرا گرفته و ديد را بشدت كاهش داده است. شدت باد در حدي است كه فنرهاي 2 چادر شكسته ميشود و مشكلاتي را براي تيم ايجاد ميكند. دماي هوا نسبت به زمان مشابه شب قبل كاهش محسوسي داشته و به 2 درجه سانتيگراد ميرسد به نحوي كه منابع آب گروه يخ ميزند. آهنگ كوير صداي روح نواز عجيبي دارد و دانه دانه هاي شنهاي خفته آواز عميق غربت سر مي دهند و گهگاهي با موسيقي دلنشين باد رقص دسته جمعي دارند ديدني.
يك شنبه 25 بهمن
از شدت باد كمي كاسته شده ولي هنوز آزاردهنده است.پس از صرف صبحانه و جمع كردن وسايل به سمت شرق حركت ميكنيم. در نقطه مركزي ريگ جن توقف كرده و يادگارهايي از خود در بطري پلاستيكي قرار داده و در زمين دفن ميكنيم. (به اين بازي جئو كچ گفته ميشود براي اطلاعات بيشتر كليك كنيد) و از مركز ريگ جن خارج مي شويم. چهارمين نوار شمالي جنوبي را نيز پشت سر ميگذاريم و به سمت جنوب تغيير مسير ميدهيم. پس از طي مسافتي در حدود 40 كيلومتر به بلندترين و عريضترين نوار ماسه اي ريگ جن ميرسيم. در قسمت انتهايي نوار شمالي جنوبي منطقه دم ريگ آغاز ميشود. اين منطقه داراي پوشش گياهي از درختچه هاي تاق، اسكنبيل و بوته هاي نسي است و مناظر زيبايي را پديد آورده است. پس از برپايي كمپ در اين منطقه 3 خودرو براي عكاسي از منطقه وارد دم ريگ ميشوند. پس از عكاسي از طبيعت بكر منطقه در هنگام بازگشت هر 3 خودرو در ماسه هاي بادي فرو رفته و خارج كردن آنها 2 ساعت بطول مي انجامد.
براي استفاده بيشتر از طبيعت زيباي منطقه و رفع خستگي گروه 2 شب در اين منطقه اقامت ميكنيم.
سه شنبه 27 بهمن
براي عبور از سخترين قسمت مسير آماده ميشويم. تپه هاي ماسه اي كه در كمترين حالت 110 متر ارتفاع دارند. شيب اين تپه ها در سمت غرب 40% و در سمت شرق در حدود 70% است. عبور از اين تپه ها با دشواري هاي فراوان همراه است به نحوي كه بدون استفاده از تخته هاي چوبي عبور از اين منطقه عملا غير ممكن مينمايد. عبور تيم از عرض اين تپه در حدود 1 روز كامل زمان ميبرد و تيم بشدت دچار خستگي شده است. شب را در همين مكان سپري ميكنيم.
چهار شنبه 28 بهمن
به سمت شرق و خروج از ريگ جن از زمينهاي پفكي حاشيه شمالي دم ريگ عبور ميكنيم. كوهي بلند در سمت شرق به نام زرومند پايان سفر را اعلام ميكند. تيم كويرنوردي عكسي به يادگار ميگيرند و پس از رد و بدل شدن اطلاعات تماس از ريگ جن خارج ميشويم.


دوست دارم بر شبم مهمان شوی بر کویر تشنه چون  باران  شوی
نويسنده محسن اديب
مدير وب سايت كويرها و بيابان هاي ايران

زیر بنای ریگ جن یک دشت فرسایش یافته است که در حال حاضر تپه های ماسه ای برخان و تپه های ماسه ای هرمی (قورد) آن را اشغال کرده است. تمام ریگ جن دارای رسوبات نمکی فراوان می باشد که عمده ی رسوبات و مواد فرسایشی آن از دامنه های فرسایش یافته البرز شکل گرفته است.
     

نظرات شما:

 
یکشنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۱ - ۱۶:۰۴ محسن معینی سلام بسیار لذت بردم.تانیمه خوندم پاشدم یه چایی ریختم و ادامش رو با نوشیدن چای به یاد ماندنی تر کردم.حس خوبی دست داد.بسیار مایلم در گروهتان باشم یا اینکه در سفر بعدی تان در کویر همراهتان باشم 09357075507
 
چهارشنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۱ - ۱۸:۵۲ نریمان کیوانی سلام
بسیار لذت بردم، بسیار شیرین و با جزئیات مکفی ارائه گردیده است.
کیوانی هستم که از تاریخ 19 بهمن 1391 تا 22 بهمن 1391 در کنار آقای حمید خان بریری موفق به عبور از ریگ جن از انارک به جندق شدم. ( الان من با افتخار یک دیپلمه هستم )
بسیار سفر زیبا و خاطره انگیزی بود و از همین جا به همه همراهان خسته نباشید میگم و خیلی از آشنایی با همه دوستان خوشبخت شدم. و ازآقای حمید خان بریری بابت همه زحماتی که برای گروه متحمل شدند تشکر و قدردانی میکنم. به امید دیدار همه دوستان درسفرهای آتی.
 
شنبه ۲۹ تیر ۱۳۹۲ - ۱۱:۱۹ شنبه 29.4.92 صدرالدین نورالهی سایت کویروبیابانهایی ایران راازتلویزیون شنیدم واردسایت شدم.
بسیار جالب بود


      
تصاویر

جنوب ریگ جن، منطقه باباخالد، عکسها از امید میرجلالی


جنوب ریگ جن، منطقه باباخالد


ریگ جن


ریگ جن


ریگ جن


کوچه اول ریگ جن


کوچه دوم ریگ جن


کوچه سوم ریگ جن


کوچه سوم ریگ جن


کوچه سوم ریگ جن


کوچه سوم ریگ جن


مرکز ریگ جن


مرکز ریگ جن


مرکز ریگ جن

تبلیغات


 






 

 

براساس قوانین نرم‌افزاری، درج مطالب فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان‌پذیر است.
 
 
طراحی و توسعه آگاه‌سیستم