کویر لوت
کویری است در منطقه جنوب شرقی ایران. این کویر در شمال شرقی شهرستان
کرمان قرار دارد. هسته آن گرمترین نقطه کره زمین است.
واژه کویرلوت
اصطلات جغرافیایی که تاکنون به این خطه پهناور نسبت داده شده است
عبارتند از: چاله لوت (چاله لوت در کتاب ژئومرفولوژی کاربردی –بیابان –
فرسایش بیابانی – دکتر حسن احمدی معادل پلایا Playa یک واژه اسپانیائی
است گرفته شده و به معنی حوضه مرکزی و یا به عنوان چاله داخلی مورد
استفاده دارد)، دشت لوت، کویر لوت، بیابان لوت و .... ولی واژه «دشت
لوت» در برگیرنده تمامی واژههای دیگر است.
موقعیت و شاخصهای کلی دشت لوت
دشت لوت محدودهای است بین استانهای خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان
و کرمان
دشت لوت بین دو گسل نهبندان در شرق و نای بند در غرب قرار دارد.
حد شمالی آن در حد مدار 32 درجه و حد جنوبی در حد مدار 28 درجه .است
وسعت حوضه آبگیر دشت لوت، حدود 175 هزار کیلومتر مربع (یک دهم مساحت
کشور)
طول آن از شمال به جنوب حدود 900 کیلومتر و غرب به شرق حدود 300
کیلومتر است
پست ترین نقطه دشت لوت 190 متر از سطح دریا است(لوت مرکزی)
دشت لوت جایگاه رخداد زمین لرزههای بزرگ و مهمی بوده است
در پای کوههای مشرف به کویر بزرگ لوت آثاری از سکونت انسان از هزاره
چهارم پیش ز میلاد مسیح مشاهده شده (ماخذ شماره 2)
بزرگترین ناحیه جمعیتی دشت لوت «شهداد» که در گذشتههای دور به آن خبیص
می گفتند.
دره سیرچ و ناحیه مسکونی آن به همین نام یکی از زیباترین چشم اندازهای
سر سبز حاشیه این دشت اسرار آمیز است.
پدیدههای جالب
اشکال شگفت انگیز دشت لوت در واحدهای جغرافیایی آن
دشت لوت نمایشگاهی طبیعی از شگفت انگیز ترین عوارض بیابانی دنیا است
نظیر:
بزرگترین شهر کلوخی جهان.. منطقه کلوتها از دور به خرابههای شهری بزرگ
می ماند که توصیفهای گونان از آن شده است نظیر: شهر خیالی و یا شهر
لوت
مرتفع ترین هرمهای ماسهای دنیا در لوت است. مرتفع ترین هرمهای شناخته
شده دنیا حداکثر 300 متر ارتفاع دارند (لیبی) اما در لوت ارتفاع برخی
هرمها گاه به 480 متر هم می رسد.
40 مخروط آتشفشان کواترنر در سطح دشت لوت وجود دارد .
پهنههای وسیع ماسه و ریگ با طیف رنگی قهودهای روشن تا خاکستری و سیاه
نظیر «گدار باروت» که چون خاک آن سیاه و شبیه باروت است به این نام
حوانده میشود
دشتهایی از گدازههای بازالتی چاله چاله نظیر «گندم بریان»
پهنههای شنی مواج
بزرگترین نبکاهای جهان تپههای شنی پوشیده از گیاه (نبکاها) که یکی از
شگفتیهای همزیستی خاک و آب و گیاه است. این نبکاها به گلدان بیابان
نیز نامیده شدهاند.
مرتفع ترین ربدوها ((Rebdou (ربدوها مشابه نبکاها با ابعاد بزرگتر شکلهای
پیچیدهتر در لوت غربی می باشند.)
پهنههایی به شکل چندضلعیهای متعدد که حاصل قشر نمکی ضخیم و تبخیر
شدید سطح زمین است
کویر پاشتری، سطح این نوع زمینها اینطور بنظر می رسد که پس از بارنگی
زیاد خیس شده و تعدادی شتر روی آن راه رفته اند.
هامادا Hammada دشتهایی از ریگ، شن و پوشیده از خاکهای ریگی که فاقد
گیاه است
[ویرایش]
واحدهای جغرافیایی
دشت لوت به سه واحد جغرافیایی تقسیم شده است:
یک – لوت شمالی :
از عناصر ریگ، شن و ماسه تشکیل شده است و حد جنوبی آن را بریدگیهای نا
منظم مشرف به چاله «رود شور بیرجند» تشکیل می دهد. ناهمواریهای ماسهای
به شکل سفرههای ماسهای در آن وجود دارد.
دو – لوت مرکزی
شگفت انگیز ترین قسمت دشت لوت است. در قسمتهای شرقی لوت مرکزی تپهها و
تودههای عظیم و بهم پیوسته ماسهای قرار گرفته و سطح قابل توجهی از
لوت را به عرض متوسط 52 کیلومتر وطول متوسط 162 کیلومتر در لوت پوشانده
است.
بخشی از ناهمواریهای لوت مرکزی دارای پوشش گیاهی بوده و بخش غربی آن
فاقد پوشش گیاهی است.
از نظر زمینریختشناسی لوت مرکزی به سه منطقه اصلی (از غرب به شرق)
تقسیم شده است (ماخذ شماره 4)
الف –دشت سر Pediment
به عرض 5 تا 10 کیلومتر به صورت نواری سطح آن را ماسه و لای(silt)و نمک
پوشانده است(جنوب شهداد)
ب- کلوت ها
کلوت ها(کلوت اصطلاح محلی است) به خندقهای بسیار عظیم که حاصل فرسایش
آبی و بادی است به عنوان پدیدهای بی نظیر در دنیا شناخته شده است .
«رود شور» در مرطوب کردن دیواره این کلوتها اثر کافی داشته و فرسایشهای
آنها را تسهیل کرده است
منطقه کلوتهای در 43 کیلومتری شهداد (24 کیلومتری ده سیف) قرار دارد و
در مساحتی به عرض متوسط 80 کیلومتر و طول متوسط 145 کیلومتر را تشکیل
داده اند.
مهمترین بادی که دیوارههای کلوتها را فرسایش می دهد بادهای 120 روزه
سیستان است .
در فاصله کلوتها زمین پوشیده از ماسه بادی است و در نقاطی که ماسه
بادی نیست زمین از نوع رس لائی و رس است.
ج- تپههای ماسه ای
در شرق لوت مرکزی منطقهای به عرض 50 کیلومتر و طول 100 کیلومتر متر را
تشکیل می دهند. ارتفاع این تپههای ماسهای تا 500 متر هم می رسد (ماخذ
شماره4). نا همواریهای ماسهای به اشکال برخان (Barkhan) – هرمهای
ماسهای –سیف (sif) و تپههای طولی دیده میشود .
لوت جنوبی (لوت زنگی): غنی ترین قسمت چاله لوت از نظر پوشش گیاهی است
نبکا پدیده شگفت انگیز دشت لوت
در حدود 20کیلومتری شهداد ،درختان و درختچههای گز در گلدانهای
بیابانی لوت جای گرفتهاند که به آن نبکا گفته میشود یا تلهای گیاهی.
زمینهای بین نبکاها پوشیده از ماسه است.
نبکاها عموماٌ در سطح همواری که میزان ماسه آن متوسطو سطح آب زیر زمین
بالا بوده و یا رطوبت موجود کافی برای حیات پوشش گیاهی باشد ظاهر میشوند.
عناصر تشکیل دهنده نبکا شامل ماسه – لای، رس و سلت است.
شکل نبکا تابعی است از اندازه، تراکم و میزان رشد گیاه میزبان. گونههایی
نظیر دستهای از گرامینهها، درختچههای تاغ،گز و.. می باشند در کویر
لوت گونه گیاه گز (Tamarix) از گونههای میزبان نبکاها هستند .ارتفاع
نبکاها از چند دسیمتر تا چند متر و طول آن از یک متر تا 10 متر می رسد
شایان ذکر است گیاهان منفرد باید ارتفاعی بیش از 10 الی 15 سانتی متر
داشته باشند تا اینکه بتوانند ماسهها را کنترل نماید. اگر دانههای
ماسه چسبندگی نداشه باشند به عبارتی عناصر رس و لای نداشته باشند حجم
آنها با تغییر و سرعت باد تغییر می یابد. با افزایش میزان رسوب، گیاه
برای جلوگیری از مدفون شدن به رشد خود در جهت بالا ادامه می دهد این
رشد تا آنجا است که ریشه گیاه در ارتباط با سطح آب زیر زمینی باشد اما
جایی که آب زیر زمینی افت میکند این ارتباط قطع و تخریب نبکاآغاز میشود
که سرانجام به مرگ نبکا می انجامد.
نبکاهای چندین ساله و دائمی در تغییر سطح سفره آب زیر زمینی، هرزآبها،
تبخیر و تعرق، کنترل رسوبات بادی در منطقه نقش اساسی دارند
ربدوها Rebdouبا ابعاد بزرگتری ء از نبکاها متمایز میشوند. طول آنها
به 2 تا 7 متر و عرضشان به 1 تا 5 متر می رسد. غیر از ابعاد، شکل
ربدوها نیز پیچیده تر از نبکا ها است. و گاهی چند خروط را نشان می دهد
که کنار هم قرار گرفتهاند. مرتفع ترین ربدوها در لوت غربی دیده میشود
که گاه ارتفاع آنها به 12 متر می رسد (بلندی یک ساختمان 4 طبقه)
