مسجد جامع كبیر یزد از بنا های زیبا و باشكوه اسلامی ای است كه در قرن ششم هجری، ساختمان اولیه آن، آغاز گردید؛ و از لحاظ عظمت بنا و صنعت معماری و كاشی كاری، كم نظیر و مورد اعجاب تماشا كنندگان است.
این مسجد بزرگ، در وسط شهر قدیم و داخل حصار، واقع شده است. كلیه مساحت آن، اعم از قسمت هایی كه زیربنا است و جز آنها، 9800 متر مربع، و مساحت قسمت های مزین به كاشی، شامل كتیبه ها و غیره، در حدود 500 متر مربع می باشد. طول مسجد، 104 متر و عرض آن، 99 متر است. مسجد جمعه یزد دارای هفت مدخل با در ورود است، كه به راه ها و كوچه های متعدد، ارتباط دارد.
بانی اولیه مسجد، «علاء الدوله كالنجار» -از دودمان آل بویه- بوده است كه در زمان «ملك شاه سلجوقی»، در یزد، امارت داشته است. وی، مردی مذهبی و باعقیده بوده است. او در سال 504 هجری قمری (489 ه.ش.) به یزد آمده و در سال 527 ه.ق. (512 ه.ش.) در این شهر، وفات یافته است. آثار تاریخی او، فعلاً، ویران است.
پس از او، در سال 724 ه.ق. (703 ه.ش.)، مولای اعظم، «سید ركن الدین نظام الحسینی»، در سمت قبله بنای علاء الدوله ، زمین وسیعی را اختیار كرده و ساختمان مجللی را بنیاد نهاده است. این مرد، از بزرگان زمان خویش و در علو همت، بی نظیر بوده است. آثار خیریه دیگری نیز از خود به یادگار گذاشته كه از جمله، میاه پربركت وقف آباد می باشد. این سید جلیل، در حالیكه ساختمان گنبد و ایوان، ناتمام بود، در سال 732 ه.ق. (710 ه.ش.)، درگذشت و پس از او، مولانا «شرف الدین علی یزدی»، كه از مفاخر یزد و از مردان بنام دوره تیموری است، بر حسب وصیت سید ركن الدین، گنبد و ایوان را به اتمام رسانید. طول گنبد از ابتدای ایوان تا محراب، 30 متر و عرض آن، 14 متر می باشد. سپس در زمان امیر تیمور، به سال 777 ه.ق. (754 ه.ش.)، گنبد و ایوان، به كاشی، مزین گردید.
در طرفین محراب، تاریخ اتمام كاشی كاری، و نام معمار آن، بر آجر های كاشی، نوشته شده است با این عبارات:
طرف راست: "عمل حاج «بهاء الدین محمد بن الحسین» یعرف بوالا الیزدی."
طرف چپ: "تم فی شهر محرم الحرام سنه سبع و سبعین و سبع مائه الهجریه ."
در 836 ه.ق (811 ه.ش.)، «امیر جلال الدین چقماق» -از معاریف و منسوبان «شاهرخ میرزا»، با حرم خود -ستی فاطمه خاتون- به یزد آمد. این بانوی بلند همت و خیر، در حین اقامت خود در یزد، آثاری نیك به یادگار گذاشت؛ از جمله، پیشگاه ایوان مسجد را با سنگ های مرمری كه از تبریز به دستور وی آورده بودند، تزیین نمود؛ و دو ستون مرمر در دو طرف ایوان نصب كرد و بالای آنها، ستونی از كاشی به ارتفاع 18 متر بساخت و اكنون در قسمت فوقانی ستون كاشی مزبور، این عبارات، خوانده می شود:
سمت راست: "فی زمن السلطان الاعظم، معین الحق و الخلافه و الدین «شاهرخ بهادر خان سلطان» -خلد الله تعالی ملكه و سلطنته فی العالم-."
سمت چپ: "امرت باعلاء المبانی توفیقاً بفضل الله الحامی، امراة الامیر چقماق الشامی، سمیة بنت الرسول، فاطمة البتول؛ فتقبلها بقبول حسن؛ سنه 836 (811 ه.ش.)."
قبر این بانوی محترم، در كنار میدان امیر چقماق، در داخل گنبد آجری كوچكی قرار گرفته كه متاسفانه در اثر عدم توجه و مرور زمان، دستخوش ویرانی است.
«خواجه غیاث الدین عقیل» نیز رواقی یا سالنی به طول 38 متر و عرض 9 متر، با آجر و گچ، در سمت راست گنبد ساخته و «شاه یحیی» -آخرین حكمران آل مظفر- هم رواقی به مانند رواق خواجه غیاث الدین، در سمت چپ گنبد بنا كرده است.
در سال 862 ه.ق. (837 ه.ش.)، «امیر نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی» -وزیر یزد-، مسجد را مرمتی كرده و القاب «میرزا جهانشاه» را با خط نسخ، به كاشی نوشت و بر سردر مدخل بزرگ، ذیل كتیبه شاه نظام كرمانی -القاب شاهرخی-، قرار داد.
در سال 930 ه.ق. (903 ه.ش.)، «آقا جمال الدین محمد» كه ابتدای جلوس «شاه طهماسب صفوی» در یزد حكمرانی داشت، دو منار بر دو طرف سردر مدخل بزرگ بساخت. محیط قاعده منار ها، 8 متر، و ارتفاع آنها، 50 متر است و سراپا مزین به كاشی الوان و اسماء جلاله می باشد؛ و آیات مباركات قرآن بر آن منقوش است.
در زمان «فتح علی شاه قاجار»، به سال 1240 ه.ق. (1204 ه.ش.) كه شاهزاده «محمد ولی میرزا»، حكمران یزد بود، صحن مسجد را كاملاً تعمیر نموده و رواق هایی از گچ و آجر، اطراف صحن، ساخته، و شبستانی در سمت مغرب مسجد، به مساحت 1008 متر مربع كه هم اكنون بر پای است، بنیاد نهاد
شبستان دیگری هم در سمت شرقی مسجد، به مساحت 2046 متر مربع واقع شده كه اكنون ویران است و از آثار ساختمانی علاء الدوله كالنجار می باشد. رواق های دو طرف گنبد، به وسیله راهرو های كوتاه و وسیعی، به داخل گنبد و ایوان مربوط می شود و هنگام انعقاد نماز جمعه، اتصال عده ای را كه در این رواق ها به نماز می ایستند با عده ای كه در گنبد هستند، آسان و میسر می سازد.
طول صحن مسجد، 83 متر و عرض آن، تقریباً 20 متر می باشد. وسط صحن، سكوی كوتاهی به طول 35 متر و عرض 15 متر ساخته شده كه در ایام تابستان، نماز های صبح و شام، در آنجا، گزارده می شود.
چند رشته میاه، از آغاز ساختمان، از میان مسجد عبور می كرده كه بعضی در سطح زمین و برخی در پایاب ها، جریان داشته است؛ اما اكنون به استثنای میاه زارچ كه از همان زمان علاء الدوله در پایاب هفتاد و چهار پله ای جاری است، یا، جریان آب ها را بر خلاف دستور واقفین تغییر داده اند، یا خشكیده است.
در جلوی سردر مدخل، حوض هشت گوشه نسبتاً بزرگی ساخته شده كه در زمان مولانا سید ركن الدین، میاه وقف آباد كه از مستحدثات خود او بوده، دایماً در آن جاری می بوده و اكنون به عللی كه در اینجا مقام بیان آن نیست، در سال، یكی دو دفعه بیشتر از مسجد عبور نمی كند؛ به طوری كه این مسجد با همه عظمت، از حیث آب، در مضیقه است. یكی از خیرمندان در نظر دارد منبع وسیع و بزرگی، متناسب با احتیاجات مسجد به سبك جدید بسازد.
كتیبه داخل محراب، به آیه مباركه "اقم الصلوة لدلوك الشمس … مقاماً محمودا" به خط نسخ و كاشی سفید، مزین گردیده است؛ و در بالای آن خطوط، همین آیات، به خط كوفی، بر كاشی زرد نوشته شده است. در وسط محراب، جملات "لا اله لا الله؛ محمداً رسول الله؛ علیاً ولی الله؛ حقاً حقا." بر كاشی زرد بسیار ممتازی دیده می شود و اسماء مقدسه حضرت رسول و ائمه دوازده گانه در ذیل آن كاشی، منقوش است.
گرچه تاریخ صریح این قسمت، معلوم نیست، ولی از این عبارات و نوع كاشی ها و خطوط، می توان حدس زد كه شهرستان یزد از زمانی خیلی قدیم، «دار الشیعه» بوده است
نظرات بسته شده است.