درباره ورزنه

شهر ورزنه در 110 كیلومتری جنوب شرقی اصفهان واقع شده و نزدیك‌ترین شهر و ساده‌ترین راه دسترسی به تالاب گاوخونی به شمار می‌آید. این شهر با جمعیتی در حدود 1000 نفر مركز بخش بن رود از توابع شهرستان اصفهان است كه دارای مساحتی در حدود 2300 كیلومتر مربع می‌باشد. از لحاظ جغرافیایی ورزنه در جنوب غربی شهرستان نایین، غرب تالاب گاوخونی و خط مرزی استان یزد، شمال بخش جرقویه و شرق بخش جلكه به مركزیت هرند در عرض 32 درجه و 25 دقیقه شمالی و 52 درجه و 39 دقیقه طول شرقی قرار دارند و ارتفاع آن از سطح دریا 1477 متر ‌می‌باشد. مردان این شهر بیشتر به كشاورزی و زنان به كار قالی‌بافی مشغول هستند.


ورزنه را سفیدتین شهر ایران معرفی كردیم،‌ چرا كه هر رهگذری كه گذرش بر این شهر می‌افتد،‌ اولین چیزی كه جلب توجه می‌‌كند، زنان و دختران چادر سفیدی هستند كه به جای پوشیدن چادر سیاه متداول، چادری به رنگ كاملاً سفید به سر می‌كنند . این رسمی است كه از زمان‌های گذشته و شاید به قدمت پیدایش شهر. همگی زنان ورزنه بدان پای‌بند هستند.در مورد علت‌ آن نظرات گوناگونی شایع است، برخی معتقدند پوشیدن چادر سفید به خاطر مقابله با گرمای شدید تابستانی در این نقطه كویری است. نظر دكتر سیروس شفق، نویسنده‌ی كتاب جغرافیای اصفهان در این باره این است: «زنان ورزنه بدون استثنا چادر سفید به سر می‌كنند كه معرف گرمای شدید تابستانی است. عقیده بعضی بر این است كه چون از زمان‌ای گذشته ورزنه محل كشاورزی و كشت محصولاتی همچون پنبه بوده است، امكان تهیه چادر سفید از نخ آن به راحتی میسر بوده است». در اظهار نظر دیگری پیرامون علت پوشش سفید زنان ورزنه چنین آمده است : «از آن جا كه ورزنه در گذشته دیار روحانیون زردشتیان بوده است، این رسم بنا به اظهار نظر برخی نویسندگان از رسومات آنان می‌باشد، چرا كه روحانیون زردشتی لباسی از پنبه می‌پوشیدند و نوار مقدسی در تشریفات مذهبی به گردن می‌آویختند كه از جنس پنبه بوده است».


ورزنه یكی از شهرهای تاریخی استان اصفهان است كه از لحاظ تاریخچه پیدایش و آثار باستانی، گنجینه‌ای بس غنی دارد. پل قدیمی ورزنه، مسجد جامع، رباط شاه‌عباسی، كارونسرا و بادگیرهای قدیمی، آب‌انبارهای متعدد، برج‌ها و كبوترخانه‌ها ، قلعه‌ها و آثاری از آسیاب‌های آبی ‌ و امامزاده شاه زین‌العابدین از جمله ابنیه تاریخی این شهر محسوب می‌شوند كه در اینجا به عنوان نمونه به شرح مختصر مسجد جامع  به عنوان شاخص آثار تاریخی ورزنه بسنده می‌كنم .


بر اساس مدارك موجود بنای اولیه مسجد جامع ورزنه بر روی بقایای یك آتشگاه قدیمی بوده است كه از تاریخ دقیق آن اطلاعی در دست نیست، اما ساختمان مسجد جامع به صورت كنونی را بر اساس نوشته‌های سردر مسجد به زمان تیموریان منسوب می‌دانند. محراب مسجد از كاشیكاری زیبایی ساخته شده و در مجاورت آن منبری بنا شده است. دور تا دور هلال محراب با خط ثلث بر زمینه لاجوردی آیات 37 تا 41 سوره آل عمران نوشته شده و در پایان آن تاریخ 847 ه‍ . ق. ذكر شده است. این مسجد همچنین دارای دو ایوان است كه یكی در سمت شمال و جنب مناره و دیگری در سمت جنوب و در نزدیك گنبد مسجد واقع شده است. هلال داخل ایوان جنوبی شامل كتیبه زوجی كوفی ثلث بوده، كتیبه كوفی با آن خط طلایی و كتیبه ثلث آن با خط سفید بر زمینه لاجوردی آراسته شده است. بین دو ایوان شمالی و جنوبی حیاط مربع‌شكل قرار دارد كه حوضی در میان آن وجود دارد. همچنین در قسمت مغرب و مشرق مسجد به صورت طولی دو شبستان قرار دارد و مناره جلوی مسجد با ارتفاعی در حدود 20 متر دارای یك راه پله آجری مارپیچ برای دسترسی به قسمت بالای آن می‌باشد. در كتیبه‌های تاریخی سردر مسجد جامع بر زمینه لاجوردی نام شاهرخ بهادرخان و محمود ب مظفر ورزنه‌ایملقب به عماد و نام خطاط آن سید محمد نقاش آمده است.
ورزنه در قدیم الایام نیز از نقاط پر جمعیت و مشهور روی دشت اصفهان بوده و هر جا نامی از روی دشت آمده،‌ از ورزنه هم نام برده و یا آن را توصیف كرده‌اند. در بخشی از گزارش‌های معروف پطرس گیلانتز (1135) درباره ورزنه چنین آمده است: «ورزنه در 30 كیلومتری اخند واقع گردیده است.این قصبه بزرگ محلی است كه قبل از قرن چهاردهم میلادی مرداب گاوخونی در آنجا متوقف می‌شده است. در این مجموعه كه زیر یك آفتاب نرم‌نشدنی خرد شده است،‌خانه‌های مسدود آن طور كه می‌توانند از خود حرارت را خارج از اختیار بیرون حفظ می‌كنند. در اینجا بادگیرهای متعددی وجود دارد كه ابعاد بعضی از آنها به اندازه اطاقی است كه باید تهویه شود. پلی كه قبلاً شرح دادیم، با ده دهانه روی رودخانه زاینده‌رود زده شده است. بازده آب این قسمت غالباً بیش از مقداری است كه در 70 كیلومتر بالاتر وجود دارد و این موضوع را می‌توان این طور توجیه كرد كه آب‌‌های زیرزمینی حاصل از نفوذ حوضه‌های عظیم كه در دامنه‌ها هستند، به طرف دره سرازیر می‌شوند». ماكسیم سیرو فرانسوی (1963- 1959) نیز در بررسی‌ راه‌های باستانی ناحیه اصفهان بخشی از مطالب خود را به معرفی راه‌های قدیمی ورزنه اختصاص داده و درباره آن چنین می‌نویسد: «از ورزنه دو راه قدیمی عبور می‌كند، یك راه می‌گویند خیلی خشك است و از یق‌میش گشته پای كوه شراز دور می‌زند و به روستاهای گل‌شور و انارستان می‌رسد و از خلیل‌آباد بالا می‌رود. این خط سیر صحرایی فقط یك چاه دارد و به عقدا می‌رسد. این راه به قدری خشك است كه هیچ وقت كاروان‌های بزرگ نظامی یا تجاری از آن عبور نكرده‌اند. از ورزنه یك خط سیر به كل متفاوت دیگری به یزد می‌رسد. این راه از راه قبلی ناسپاس‌تر است و جز در مواقع تاخت و تازهای فوری و ضروری نظامی از آن استفاده نشده، به خصوص در آخر قرن هشتم هجری به وسیله حكام آل مظفر و در قرن هجدهم (میلادی) كه به وسیله افغان‌ها از آن استفاده شده است و ین راه كه هنوز مورد استفاده شكارچیان گورخر است، در شمال شرقی، مرداب گاوخونی را دور می‌زند و با خط سیری كه تقریباً از آب محروم است، به روستای هودوشان می‌رسد. بعد در كوهستان‌های جنوبی 25 كیلومتری یزد به دهكده زردشتی تفت منتهی می‌شود». ورزنه یك بار نیز به خاطر قرار گرفتن بین راه اصفهان- یزد مورد حمله افغان‌ها قرار گرفته است. در كتاب سقوط اصفهان در این باره آمده است: «محمدخان پسر میرویس افغانی در 18 فوریه (اول مارس) 1722 به ورزنه كه شانزده فرسخ با اصفهان دارد، رسید» .


از لحاظ زبان‌شناسی گویش مردم ورزنه و روستاهای اطراف آن شاخه‌ای از زبان پهلوی ساسانی و پارسیك جنوبی است. عده‌ای از مردم ورزنه نیز بر این باور‌ اند كه زبان آنان ریشه زردشتی دارد، چرا كه بسیاری از واژه‌های متداول قدیمی كه در این زبان به‌ كار می‌رود، در اوستا نیز وجود دارد، مانند «یسنا» كه نام یكی از مزارع مشهور ورزه سات و این اسم در كتاب اوستا هم آمده است. در توضیح تاریخچه علمی شهر می‌‌توان به اندیشمندان و صاحب نامان همچون آیت‌الله فاضل و مرحوم آخوند اشاره كرد كه هر یك در زمان خود صاحب علم و معرفت بوده و اشعار و دست‌نوشته‌های علمی ارزشمندی از آنان به یادگار مانده است.


این بحث را بیان علت نامگذاری این شهر به پایان می‌بریم، امید است كه محققین علاقمند در آینده‌ای نزدیك با تلاش خود گوشه‌های بیشتری از گنجینه‌های نهفته و ارزشمند تاریخی، علمی، فرهنگی و باستانی آن را در یك مجموعه كامل ارایه دهند. وجه تسمیه ورزنه با نظرات گوناگونی همراه است، در كتاب ذكر اخبار اصفهان از ورزنه با نام ذریه یاد شده كه احتمالاً با نام یكی از آبادترین مزارع قدیمی ورزنه كه هم‌اكنون به دیزی مشهور است، مرتبط می‌باشد. در معنی دیگری از كلمه ورزنه آن را معادل ورزیدن و كشت دادن می‌دانند و از آنجایی كه ورزنه از روزگاران قدیم به عنوان یك منطقه كشاورزی مطرح بوده، به این نام معروف شده است. در حكایت دیگری علت نامگذاری ورزنه این گونه توجیح شده است : «در عهد حكمرانان سلجوقی سیستان میراث خانوادگی آنان بوده و واژه ورزنه كه همانا معادل كلمه سیستانی ورغنه (var- gana) و به معنی گسترده و پهن بوده، به این سرزمین اطلاق شده است و واژه ورغنه نیز در گذر زمان تحت تاثیر ادبیات زردشتی به ترتیب به ورژنه و در نهایت به ورزنه تبدیل شده است.
 

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

تسلیت