كارونسرا از دیرباز – به عنوان مكانی امن در مسیرهای طولانی در سرزمین پهناور ایران – پذیرای كاروانیانی بود كه به منظور تجارت و زیارت و سیاحت راه می پیمودند. «هرودوت» یونانی از منزلگاههایی بین شوش و «سارد» یاد كرده است كه كاروانیان آن مسیری 2500 كیلومتری را سه ماهه میپیمودند و در واقع چاپارخانههای بین راهی دوره هخامنشی به شمار می رفتند. در دوره ساسانیان، به علت رونق تجارت، اتراقگاه هایی احداث شده بود كه در اطراف آن اتاقهایی به منظور استراحت كاروانیان تعبیه شده بود و آثار آن در میان دیوارها و اتاقهای سنگی فروریخته آن تا به امروز باقی است. از قرن پنجم ه ق نیز «رباط شرف» – یكی از بناهای ارزشمند بین راهی در خراسان – به یادگار مانده است.
«كلاویخو»، سفیر دولت اسپانیا در دوره تیمور، در سفرنامه خود می نویسد: آن یكشنبه در نیشابور اولین شب را در كاروانسرای بزرگی که چاپارخانه بود، در میان بیابان، به سر بردیم. بامدادان روز سه شنبه، بر اسب سوار شدیم، دو فرسخ رانده بودیم كه به ساختمانی مانند مهمانخانه یا هتل رسیدیم كه در اینجا «كارونسرا» خوانده می شود.
در دوره صفویه، به علت امنیت راهها و گسترش تجارت، كاروانسراهایی بر حسب موقعیت جغرافیایی با طرحهای مدور و چند وجهی و چهار وجهی و نامنظم ساخته شد؛ و در دوره قاجاریه نیز، ضمن تعمیر بعضی از آنها، كاروانسراهای جدیدی احداث شد. امروزه، باقیمانده این بناها در جای جای ایران دیده می شود كه بیشتر به مخروبه تبدیل شده است و بدین ترتیب یادگارهای ارزشمند معماری این سرزمین – كه با عملكرد استراحتگاه بین راهی و همچنین مسافرخانههای شهری – در طول قرون نقش ارزندهای را در فرهنگ جامعه ایفا می کردند به دست فراموشی سپرده شدهاند.
یكی از این بناها در فاصله 35 كیلومتری جنوب غربی تهران كاروانسرای سنگی «رباط كریم» است كه در كنار جاده تهران ساوه قرار دارد. این بنا تا سال 1383 مأمن حفاران و جایگاه احشام بود؛ اما از این سال به بعد، به سبب مجاورت با شهر جدید «پرند»، با هزینه شركت سهامی عمران این شهر و نظارت كارشناسان مجرب سازمان میراث فرهنگی، در سه بخش پژوهش و مرمت و احیا در حال نجات بخشی است و تاكنون اقدامات مفیدی برای آن انجام شده است. در مورد قدمت این بنا، اختلاف نظر بسیار است؛ «ماكسیم سیرو» در كتاب «كاروانسراهای ایران» آن را از ابنیه دوران پیش از سلجوقی می داند و می افزاید: کهنترین كاروانسرای فلات ایران نزدیك رباط كریم در كنار دشت حاصلخیز شهریار قرار دارد.
دیوار ضخیم كاروانسرای رباط كریم ارتفاعی معادل دو برابر ارتفاع ساختمانها در داخل كاروانسرا دارد. بنای کاروانسرا بسیار ساده است و شامل اتاقهایی است كه با طاقهای گهوارهای شكل پوشیده شده است و درشان به طرف حیاط باز می شود. در سه حیاط مركزی، سه ایوان وجود دارد و مدخل حیاط نیز به صورت ایوانی است و عرض ایوانها نزدیک 5 و از عرض اتاقها كمی بیشتر است.
تا دوره قاجاریه، ذكری از رباط كریم و كاروانسرای سنگی آن نیامده است. در این دوره، بظاهر رباط كریم رونق بیشتری می یابد. «ابوالحسن خان فخرالملك» (سیاح عهد قاجار) در سفرنامه خود چنین گفته است: از رودخانه شور كه گذشتیم، به فاصله یك میدان به كاروانسرای سنگی رسیدیم كه بنای آن از سنگ و گچ است. از مصالح این كاروانسرا اگر بخواهند پلی بسازند، خیلی به كار می خورد؛ چون در این صحرا سنگ یافت نمیشود. این كاروانسرا سابق دزدگاه و خیلی جای وحشت از برای مردم بود… . این كاروانسرا – علاوه بر سابقه تاریخی – ویژگیهای بیمانندی دارد كه آن را در میان كاروانسراهای كشور ممتاز می کند. در یافتههای باستانشناسی، كورههای ذوب فلز در حیاط این كارونسرا به چشم می خورد كه نمایانگر یكی از كاربری های این بنا به عنوان «ضرابخانه» بوده است.
تزیینات قطاربندی بالای بدنه بیرونی دیوارها (كه نقش آبچكان داشتهاند و بخش اندكی از آن در قسمتی از دیوار شمالی موجود است و شاید تنها تزیینات باقیمانده در این بنا باشد) جملگی نشان از طرحی از پیش فكر شده برای احداث بنایی با الگوی چهار ایوانی و به منظور كاربردی خاص است. با توجه به وسعت دشتهای حاصلخیز منطقه، این فرض بیشتر تقویت می شود كه از این مكان در دوران آبادانی به عنوان جایگاه رتق و فتق امور حكومتی در منطقه شهریار استفاده میشد.
با توجه به اقدامات ارزندهای كه تا به حال روی این بنا انجام یافته، شایسته است که جایگاهی خاص در حد طرحهای ملی برای آن قایل شویم؛ و با كمك به ادامه فعالیتهای مرمتی و با ایجاد فضاهای ورزشی و تفریحی كه در طرح دیده شده است، یكی از نقاط تاریخی و گردشگری استان تهران را برای استفاده گردشگران داخلی و خارجی سامان ببخشیم. جای آن دارد كه مسئولان با بذل توجه ویژه به این بنای ارزشمند برگی از تاریخ منطقه را برای آیندگان حفظ و ماندگار کنند.
نظرات بسته شده است.