زعفران

زعفران با نام عمومی saffron و نام علمی crocus sativus گرانبها ترین گیاه زراعی موجود در روی كره زمین است و تنها گیاهی است كه واحد خرید و فروش آن به جای تن و كیلو مثقال و گرم است .

زعفران از خانواده زنبق و در منطقه آب و هوایی مدیترانه و غرب آسیا از عرض جغرافیایی 30 الی 50 درجه شمالی و طول جغرافیایی 10 در جه غربی تا 80 درجه شرقی در مناطق بسیار كم باران ایران – توران كه دارای زمستان سرد و تابستان گرم بدون داشتن بارش در اوایل فصل پاییز باشد گسترش دارد از ویژگیهای بارز این گیاه ظهور گل آن قبل از هر اندام رویشی دیگر است . شروع رشد آن در پاییز . انتهای رشد در بهار . عدم تولید بذر بارور با وجود تولید گل كامل فراوان و ضرورت برداشت گل آن در صبح زود قبل از گرم شدن هوا می باشد . تكثیر زعفران منحصرا توسط غده زیر زمینی بنه ( كورم ) متداول است . برداشت محصول شامل چیدن گلها و جدا كردن كلاله از سایر قسمتهای گل و در نهایت خشك كردن كلاله ها است . متوسط عملكرد زعفران در صورت رعایت كامل اصول زراعی حدود 10 كیلو زعفران خشك در هر هكتار از نوع زعفران دسته ای می باشد . طول عمر گلها حدود 3 تا 4 روز بوده كه به طور متوسط هر كیلو گل زعفران معادل 2170 عدد گل است و از هر 78 كیلو گل به طور معمول 1 كیلو زعفران دسته ای ( كلاله همراه با خامه ) حاصل می شود برای تهیه 1 كیلو زعفران سرگل نیاز به حدود 105 كیلو گل و برای تهیه 1 كیلو زعفران پوشالی ممتاز ( حداكثر طول خامه باقیمانده و متصل به كلاله كمتر از 3 میلی متر ) نیاز به حدود 103 كیلو گل زعفران است پس از برداشت گل و جدا سازی كلاله ها مهمترین پارامتر در مورد كیفیت زعفران نحوه خشك كردن كلاله آن است كه می بایست در محیط تمیز و در زمان كوتاه ( حدود 2 الی 3 ساعت ) و در دمای حدود 50 تا 60 درجه سانتیگراد در اون الكتریكی انجام می گیرد . روش خشك كردن اسپانیایی ( الك – هیتری ) در مرتبه بعدی است و پس از آن روش خشك كردن با مایكروویو می باشد .

در حال حاضر كلیه مراحل برداشت گل و جداده سازی كلاله ها و فن آوری زعفران با دست صورت می گیرد .

كلاله سه شاخه زعفران مهمترین بخش تجاری آن است این بخش از گل حاوی مواد چرب . املاح معدنی و موسیلاژ است . عطر و بوی زعفران به علت وجود اسانس بیرنگ تروپن دار و یك تركیب اكسیژن دار همراه با سینئول به نام سافرا نال می باشد . و ظعم زعفران مربوط به هتروزید تلخ پیكرو كروسین است . ماده رنگین زعفران مربوط به وجود ماده ای به نام كروسین می باشد .

بهترین راه جدا سازی مواد موجود در زعفران جهت مصارف غذایی خانگی حل كردن كوبیده زعفران در مخلوط آب گرم و روغن مایع است ( با نسبت یك قسمت روغن و بیست قسمت آب به صورت دم كرده برای مدت نیم ساعت ) .

مقدار مصرف برای هر نفر به طور معمول حدود 15/1 گرم در هر وعده غذایی می باشد .

برای نگهداری زعفران محیط ایده آل جای خشك و خنك و به دور از نور می باشد .

مصارف خوراکی :

با آنكه از گذشته های دور از زعفران بدلیل رنگ زیبا و عطر و طعم استثنایی استفاده می شده است، در سالیان اخیر به دلیل گرایش به مصرف افزودنیهای طبیعی، به جای انواع شیمیایی و سنتزی در مواد غذایی، استفاده از زعفران رو به فزونی گذاشته است.

امروزه استفاده از زعفران در تكنولوژی و صنعت بسیار متداول شده است. كارخانجات مختلف صنایع غذایی، از زعفران در تهیه انواع سوسیس و مارگارین استفاده می كنند. كارخانجات لبنی، در تهیه انواع كره، پنیر و سایر محصولات تولیدی خود از آن استفاده می نمایند. در برخی از كارخانجات، زعفران در تهیه انواع پودرهای كیك و در انواع دسرها به كار می رود. همچنین كارخانجات مشروب سازی، از زعفران استفاده فراوانی می كنند. از زعفران به عنوان طعم دهنده و رنگ دهنده طبیعی و سالم در برخی نوشابه ها، ژله، بستنی، شكلات، نبات و آبنبات، كیك و كلوچه، پودرهای سوخاری و … استفاده می شود. زعفران بخش ضروری دستورالعملهای غذایی برخی سوپها، غذاهای دریایی، انواع برنج و مرغ بوده و همچنین در تهیه دسر و نوشیدنیها مورد استفاده قرار می گیرد.

در بسیاری از فرهنگها، زعفران، ادویه ای ارزشمند می باشد كه بسیاری از افراد طعم آن را دوست دارند و عطر و رنگ آن را هم می پسندند.

در منازل اكثر ایرانیها،بسیاری از انواع غذاها و شیرینی ها به همراه زعفران تهیه می شود. دسرهایی نظیر سوهان و انواع كیكهای زعفرانی را می توان نام برد.

هندیها و عربها از بزرگترین مصرف كنندگان زعفران می باشند . عربها از زعفران غذاهای مختلف و همچنین چای مخصوصی تهیه می كنند. قهوه عربی حتما باید دارای زعفران و هل باشد. هندیها هم غذایی به نام بریونی دارند كه معمولاً در آن زعفران به كار می رود. در شمال ایتالیا و جنوب سوئیس زعفران، برای تهیه برنج زعفرانی معروف آنها یعنی ریزوتو(Risotto) مصرف زیادی دارد. فرانسویها نیز زعفران را به خوبی می شناسند و در تهیه انواع غذاها از آن استفاده می كنند. در اسپانیا غذایی به نام پائیا (Paella)، تهیه می شود كه زعفران در آن نقش مهمی دارد. در آلمان و انگلیس نیز از زعفران در تهیه كیك زعفرانی استفاده می شود.

پزشکی و دارویی :

از زمانهای قدیم برای زعفران نیز همچون سایر ادویه جات، خواص درمانی مختلفی در نظر می گرفتند. امروزه بر مبنای تحقیقات علمی كه در ادامه استفاده فراگیر از زعفران در طب سنتی و گیاهی انجام شده، خواص متعدد زعفران و اثربخشی تركیبات مؤثره آن توجه بسیار زیاد محققین، شركتهای داروسازی و دست اندركاران علم پزشكی را به خود جلب نموده است. نتایج نشان می دهد كه در آینده ای نزدیك، زعفران یكی از مهمترین جایگزین های داروهای شیمیایی خواهد بود.

از جمله این موارد می توان به كاربردهای زیر اشاره كرد:

كمك به هضم طبیعی غذا، تقویت كننده معده، ضد نفخ

محرك و تقویت كننده تمایلات جنس

مسكن، بویژه در درمان دردهای لثه و قلنج

ضد تومور، جمع كننده رادیكالهای آزاد (خاصیت ضد سرطانی زعفران)

شادی بخش، درمان دردهای عصبی، آرامبخش، درمان كم خوابی، تقویت كننده حافظه، افزایش دهنده تمركز، ضد تشنج، افسردگی، اسپاسم، آلزایمر و پاركینسون

درمان فشار خون، كاهش كلسترول، درمان كم خونی ناشی از كمبود آهن در دختران، كاهش درصد احتمال بروز بیماریهای قلبی، تصلب شرائین و افزایش سلامت قلب (بدلیل وجود تیامین، ریبوفلاوین و مواد معدنی)

درمان بیماریهای تنفسی نظیر آسم، سرما‎خوردگی، سرفه

افزایش جریان خون در شبكیه، درمان اختلالات لكه زرد شبكیه در اثر پیری، بهبود علایم مربوط به رتینوپاتی ایسكمیك

درمان كوفتگی و رماتیسم بصورت استعمال خارجی

درمان بیماریهایی نظیر اسهال خونی، سرخك، بزرگ شدن كبد و طحال و عفونت دستگاه ادراری

همچنین تحقیقات فراوان انجام شده نشان می دهد كه تركیبات موجود در زعفران در درمان برخی از انواع سرطانها در حیوانات آزمایشگاهی تاثیر داشته است.

بنابراین مشاهده می كنیم كه بدلیل ویژگیها و خواص منحصر بفرد زعفران، امروزه از آن در صنایع غذایی، دارویی، بهداشتی، آرایشی و عطرسازی استفاده قابل توجهی می شود .

کاشت زعفران در ایران از قدمت 1000ساله برخوردار است . این گیاه رنگی و گرانبهای چندین ساله ، بدون ساقه است و پیاز دارد و چون درخاک کویر به عمل می آید، به طلای سرخ و یا طلای کویر شهرت یافته است . از هر 150گل ، یک گرم زعفران و از حدود 147هزار گل تازه ، یک کیلو زعفران خشک به دست می آید. زعفران به علت طعم و رنگ و عطر عالی ، کاربردهای فراوانی در تولید فرآورده های غذایی ، دارویی و شیمیایی دارد و با توجه به محدودیت کشت و تولید، از فرآورده های گران قیمت به شمار می رود. ایران با متوسط تولید 100تن در سال ، در زمینه تولید زعفران مقام اول را دارد. اسپانیا با تولید متوسط 25تن ، مقام دوم و کشورهای هندوستان ، جزایر اسپرون روسیه ، سنگاپور، مالزی ، ژاپن ، تایوان ، چین ، فرانسه ، ایتالیا، آلمان ، استرالیا و یونان با تولید متوسط 25تن ، مجموعا مقام سوم را به خود اختصاص می دهند. مرکز اصلی پرورش این گیاه ، مناطق کویری و کم آب جنوب خراسان و سابقه زعفرانکاری در این منطقه ، به 700سال پیش بازمی گردد. زعفران از محدود گیاهانی است که در شرایط سخت زیستی پرورش می یابد. با توجه به آن که جایگاه تاریخی زعفران در ایران بوده و منشا آن نیز ایران است ، این گیاه یکی از جذابیت های ویژه ایران به شمار می آید و اغلب گردشگرانی که از کشورمان دیدن می کنند، زعفران را به عنوان سوغات سفر به دیار خود می برند و بدین ترتیب این گیاه در معرفی ایران نیز نقش بسزایی ایفا می کند.

زیبایی مزارع كشت زعفران در سحرگاه صبحهاى پاییزى چنان خیال انگیز و مسحوركننده است كه هر كس یكبار تجربه دیدن آن را داشته باشد، آرزوى دوباره دیدن آن را مدام در دل خواهد داشت.؛ زعفران به عنوان یكی از محصولات ارزشمند كشاورزى است كه علاوه بر جنبه هاى اقتصادى می تواند گردشگران فراوانی را به تماشاى زیبایی هاى خود بخواند.؛ بهره گیرى از زعفران از دیرباز در ایران ، آسیاى صغیر و بخش هایی از اروپا بویژه یونان رواج داشته است از سوى دیگر با آن كه بازار جهانی زعفران در اختیار شش كشور است ، ایران عمده ترین صادركننده زعفران به شمار می آید.؛ بسیارى از پژوهشگران معتقدند زعفران به عنوان باارزش ترین ادویه جهان ، خاستگاهش برخی از نواحی ایران است و ایرانیان باستان از قدیم الایام كشت و پرورش آن را رونق بخشیده اند.؛
 در حال حاضر شش درصد تولید زعفران ایران در خراسان صورت می گیرد، یعنی همان نقطه اى كه از دوران كهن كاشت زعفران در آن آغاز شده است به همین دلیل برخی از محققان ”مادها“ را از اولین تولیدكنندگان زعفران می شناسند.؛ زعفران در زندگی اجتماعی و فرهنگی كشورمان نقش قابل توجهی داشته و نمونه اى از هماهنگی انسان و طبیعت در این منطقه است كشور ما همواره با مشكل كم آبی مواجه بوده ، اما زعفران گیاهی است كه به آبیارى زیادى نیاز ندارد.؛ به همین جهت مردم خراسان به كاشت این گیاه روى آورده اند.؛ از سوى دیگر این گیاه در هنگام خواب تابستانی نیز به آب نیاز ندارد و جالب آنكه زمان رویش گیاه زعفران در پاییز و زمستان است و همین امر موجب می شود كه این گیاه از آفات و بیمارى در امان بماند و نیاز به سمپاشیهاى مكرر نداشته باشد.؛ شاید بدانید زعفران گیاهی چندساله است یعنی هزینه و زحمت كشت آن در یك مرحله (؛یا یكسال )؛ صورت می گیرد، ولی طی چندسال متوالی زمین محصول می دهد.؛
 اما پرورش و برداشت زعفران ، به نیروى انسانی زیادى نیاز دارد و این امر مطابق با شرایط زندگی اجتماعی قدیم ایرانی بوده كه خانواده گسترده بود و بسیارى از اقوام و فامیل در كنار یكدیگر زندگی می كردند .؛ این موضوع هم اینك نیز مصداق دارد، به گونه اى كه بیش از صدهزار خانوار در نواحی گرم و خشك كویرى جنوب خراسان از كاشت، داشت و برداشت زعفران ارتزاق می كنند.؛ مساله دیگر سازگارى زعفران با محیط اجتماعی ساده و طبیعی منطقه خراسان است چرا كه پرورش زعفران نیازمند بهره گیرى از تجهیزات عظیم حمل ونقل ، سردخانه ، انبارهاى وسیع و غیره نیست .؛ به همین دلیل كاشت زعفران بازده اقتصادى خوبی براى مردم آن منطقه دارد.؛ نكته قابل توجه آنكه انتخاب زعفران به عنوان یك محصول كشاورزى از سوى مردم این منطقه نشانگر هوشمندى و توانایی علمی مردم این دیار است به گونه اى كه تازه دانشمندان در قرون اخیر به فكر بهره گیرى مشابه از زمین براى تولید محصولات كشاورزى افتاده اند.؛ مارگالت اكولوژیست معروف جهان كه اسپانیایی است ، عقیده دارد برخی سرزمین ها كم بهره هستند، بنابراین باید از این سرزمین هاى كم بهره به گونه اى مناسب استفاده كرد.؛
به نظر او براى بهره بردارى از سرزمین هاى كم بهره می توان موضوع زراعت گیاهان دارویی را مطرح كرد و زعفران از آن گونه گیاهان دارویی است كه می تواند در زمین هاى كم بهره به نحو مطلوب رشد كند، چرا كه مواد موثر در این گیاه افزایش پیدا می كند و چون ارزش افزوده آن بالاست ، می تواند در اقتصاد آن سرزمین و مردم آن خطه موثر واقع شود.؛ مارگالت براى بیان این نظریه جایزه نوبل هم دریافت كرده است حال آنكه كشاورز خراسانی قرنهاست این ایده را عملی ساخته است.؛ متاسفانه در طول زمانهاى گذشته ، زعفران آنچنان كه باید شناخته نشده بوده و در ایران قدیم صرفا خانواده هاى مرفه از زعفران در تهیه خوراك استفاده می كردند اطباى قدیم از جمله زكریاى رازى در قرن هشتم ، بوعلی سینا در قرن نهم ، ابوریحان بیرونی در قرن دهم ، حكیم مونس حسینی در قرن شانزدهم ، علوى خراسانی شیرازى در قرن هفدهم ، ابن الاطباء در قرن هجدهم ، ناظم الاطباء در قرن نوزدهم و برخی محققان ایرانی در قرن بیستم از زعفران در آثار خود نام برده اند.؛ در اكثر آثار آنان از زعفران به عنوان یك ماده معطر براى غذا و شیرینی ها، ایجاد نشاط، تحریك اشتها و هضم غذا ذكر شده است .؛ همچنین از زعفران به عنوان مسكن سرفه و برونشیت هاى مزمن ، تسكین درد دندان ، رفع حالات تشنجی و بی خوابی ، دفع سنگ كلیه و صفرا و تقویت كننده بینایی و درمان اسهال ذكر شده است همچنین از زعفران به عنوان مسكن سرفه و برونشیت هاى مزمن ، تسكین درد دندان ، رفع حالات تشنجی و بی خوابی دفع سنگ كلیه و صفرا و تقویت كننده بینایی و درمانی اسهال ذكر شده است .؛
 تا مدتها زعفران ایران فقط در داخل تولید و مصرف می شد، ظاهرا از حدود یكصدسال قبل زعفران ایران به اروپا و بخصوص كشور اسپانیا راه یافت در دوران قاجاریه زعفران به صورت نامی آشنا و حالت تحفه و سوغات وارد بازار كشورهاى اروپایی شد و بدون آنكه مبداء آن معلوم باشد مورد مصرف اروپاییان قرار می گرفت به عبارت دیگر زعفران ایرانی به نام خارجی ها به فروش می رفت ، اما از حدود چهل سال قبل بود كه زعفران ایران در بازارهاى اروپایی شناخته شد و هم اینك زعفران ایران در كشورهاى اسپانیا، ایتالیا، فرانسه ، آلمان ، یونان و انگلستان به فروش می رسد.؛ به گونه اى كه مردم این كشورها از طریق مرغوبیت زعفران ایرانی كشور ما را می شناسند با آنكه در كشورهایی مانند اسپانیا و یونان هم زعفران كاشته می شود، رنگ ، اصالت ، طعم ، عطر و اسانس زعفران ایران به مراتب از زعفران كشورهاى یاد شده بهتر است .؛ زعفران ایران به سبب همین ویژگی ها داراى انرژى (؛كالرى )؛ زیادى است و زعفران كشورهاى رقیب از این میزان انرژى برخوردار نیست و نخواهد بود، چون زمینی مانند خطه خراسان در آن كشورها وجود ندارد.؛ از طرف دیگر بهره گیرى هاى متنوع از زعفران ایران یك ویژگی دیگر آن به شمار می آید.؛ به عنوان نمونه یك دانشمند فرانسوى كه سال گذشته به ایران سفر كرده بود،20؛ كیلو گل زعفران را با خود به فرانسه برد و از آن ماده اى استخراج كرده است كه این ماده می تواند تحول عظیمی در صنعت عطرسازى جهان ایجاد كند.؛ زعفران از چنان كارآیی در توسعه صنعت عطرسازى فرانسه برخوردار بوده كه فرانسوىها امسال سفارش500؛ كیلو زعفران را به ایران داده اند.؛ با این اوصاف مشخص است كه زعفران می تواند به عنوان سمبل گردشگرى ایران مطرح شود، تا هم گسترش گردشگرى و هم رونق اقتصادى را موجب شود؛ چرا كه در كشورهاى فقیر زعفران مصرف نمی شود و عموما كشورهاى مرفه به مصرف زعفران تمایل دارند.؛

به همین جهت ضرورت دارد یك تحقیق علمی و گسترده نسبت به تاثیر زعفران بر رونق گردشگرى انجام پذیرد تا زمینه هاى مختلفی در مورد گردشگرى تجربه شود و راه حلهاى نوینی نیز به دست آید.