مجموعه تاریخی عباس آباد بهشهر به فاصله 9 كیلومتری جنوب شرقی شهرستان بهشهر، بر فراز ارتفاعات البرز بعد از روستای علی تپه (التپه) و در دل جنگل انبوه واقع گردیده است. راه دسترسی به مجموعه مذکور از طریق جاده آسفالته ای است که از جاده اصلی بهشهر-گرگان منشعب شده و بعد از عبور از روستای التپه به محوطه مذکور منتهی میگردد. شیب عمومی محوطه از سمت جنوب به سمت شمال است. این وضعیت و همچنین وجود آب و چشماندازهای زیبا عامل مهم شكلگیری معماری دوره صفویه در محوطه مذكور بوده است. باغ عباس آباد مجموعه ای است شامل سد عباس آباد، مخزن و دریاچه سد، گل باغ، کاخ، حمام، آسیاب آبی و دو برج آجری که در سال ۱۰۲۱ (ه.ق) به دستور شاه عباس اول به صورت پلکانی و مطبق در 3 سطح احداث گردیده است.
باغ تاریخی عباسآباد
باغ تاریخی عباسآباد بهشهر، بر بالای تپه ای طبیعی احداث گردیده است، بدین ترتیب كه مهندسین دوره صفوی با بریدن تپه و ایجاد پله و صفه، باغی مطبق و پلكانی را ایجاد نمودهاند و در بالاترین قسمت تپه اقدام به عمارتسازی نمودهاند.
این باغ بر اساس شواهد بدست آمده یكی از بینظیرترین باغهای ایرانی است. علاوه بر عمارت سازی مذكور، در قسمت تراس مركزی، حوض بزرگ در مركز و حوضهای كوچكتر در اطراف احداث نمودند.
به پیروی سطح شیبدار و همچنین لولههای سفالی، آب از فرادست حوض مركزی به صورت فواره ظاهر میگشته و مابقی از طریق لوله های سفالی، حوضهای جانبی را پر میكرده است.
معماری در باغ و باغسازی كاملاً به صورت قرینه انجام پذیرفته كه موجب زیبایی آن را فراهم می آورده است.
مهندسین و معماران دوره صفوی با احداث باغ به روش پلكانی و مطبق و همچنین با بكارگیری از سطوح شیبدار و لولههای سفالی، علاوه بر زیبایی، موسیقی آب را در باغ ایجاد نمودهاند كه سبب آرامش افراد مستقر در باغ میگردیده است.
سد
بنای سد از دوره صفویه در میان دره ای عمیق احداث گردیده است، ارتفاع بنای مذكور به صورت تقریبی 20 متر می باشد كه در پی، عرض آن به 20 متر و در قسمت تاج عرض آن به 10 متر و طول آن به 70 متر میرسد. مصالح عمده سازه مذكور، سنگ، آجر و ملاط ساروج است. سد دارای سه دریچه خروجی بوده و در پشت آن پشت بندی قرار دارد كه دارای دو گونه كاربری میباشد:
1-بعنوان پشت بند سد محسوب میگردد.
2-بعنوان مركز تخلیه و چاه تخلیه آب محسوب میگردد.
مساحت كل مخزن سد قریب به 10 هكتار بوده و در حدود 600 هزار متر مكعب آب را در خود ذخیره مینماید، منبع تامین كننده آب مخزن سد، آب چشمه سرچشمه است. بر اساس بررسی بعمل آمده بعضی از قسمتهای مخزن سد در گذشته شفته ریزی (ملاط آهك) بوده كه عمل مذكور از رشد گیاه لویی كه در تمام آببندانهای مازندران می روید جلوگیری مینموده است.
بنای چهار طاقی مركز مخزن سد
بنای مذكور از هشت جرز به ابعاد تقریبی 4×3 متر در پیرامون و یك جرز مشبك در مركز شكل گرفته است. بنای چهار طاقی مركز مخزن سد عباسآباد دارای دو كاربرد میباشد، نخستین كاربرد بنای مذكور، كاربردی فنی است. بدین ترتیب كه جرز مركزی چهارطاقی به صورت مشبك احداث گردیده است. مهندسین سازنده سد به گونهای آن را طراحی كردهاند كه هرگاه احساس میگردید كه مخزن سد، حداكثر آبگیری را انجام داده است و انرژی پتانسیل آب در حال فشار بر روی دیوار سد است، آب از دریچه خروجی سد تخلیه نگردد، زیرا در آن حالت تخلیه آب از دریچه، موجب تخریب بیشتر سد میگردیده است. ساخت تونل زیر زمینی در زمان صفویه و مرتبط كردن آن به جرز مركزی چهارطاقی و همچنین خارج كردن تونل به فاصله 150 متری پایین دست دیواره سد، كه در زمان ازدیاد فشار آب، امكان باز كردن دهانه كانال سرپوشیده وجود داشته است، موجب میگردید كه فشار آب از دیواره سد كاسته شده و به سمت مركز، هدایت گردد. در نتیجه این عمل آب از طریق جرز مركزی مكش و آنگاه از طریق كانال سرپوشیده به پایین دست سد تخلیه میگردید.
كاربرد دیگر بنای چهار طاقی، تفریحی بوده است. در همین راستا از منتهیالیه باغ، پله آجری برای دسترسی به آن وجود داشته و همچنین بقایای پایههای پل چوبی در داخل مخزن سد مشخص میباشد.
بر بالای چهارطاقی آثار فواره و حوض موجود است. كه نظر هر بیننده را به خود جلب مینماید. آبرسانی به این بنا از طریق لولههای سفالی كه آب چشمه فرادست را به آنجا هدایت مینمود انجام میگردیده است.
محوطه گلباغ (ایستگاه توزیع آب)
محوطه گلباغ یا ایستگاه توزیع آب به فاصله 600 متری از باغ واقع گردیده است.
محوطه مذكور در ادامه یك شیب قرار داشته به نحوی كه، شیب را بریده و آن را به صورت یك سطح تقریبا صاف در آوردهاند. اختلاف ارتفاع محوطه فوق نسبت به باغ در حدود 10 متر میباشد. بنابر احتمال، آب چشمه (سرچشمه یا قوری چشمه( به محوطه فوق هدایت میگردیده، سپس با گردش در حوضهای متعدد به یك آرامش و تصفیه میرسیده است و بعد از آن به پیروی از سطح شیبدار و همچنین لولههای سفالی به سمت باغ اصلی حركت میكرده است.
وسعت منطقه گلباغ در حدود 3500 متر مربع است و بر اساس بقایای معماری برج محوطه گلباغ در دوره صفویه، به لحاظ اهمیت در امر آبرسانی، توسط نگهبانانی محافظت میگردیده است.
محل احتمالی كاخ
به فاصله تقریبی 5/1 كیلومتری شمال باغ بر بالای كوه مشرف بر دشت بهشهر و خلیج میانكاله ، بقایای آثار معماری از دوره صفوی شناسایی گردیده است.
ابعاد اولیه پلان شناسایی شده 50×40 متر است و مصالح عمده آن را سنگ و آجر تشكیل میدهد. راه دسترسی به آن از طریق یك جاده سنگفرشی كه از باغ به آنجا میرسد امكانپذیر میگردد. با توجه به موقعیت ساختاری بنای شناسایی شده بر بالای كوه و همچنین بدست آمدن سفالهای پوشش بام لعابدار با لعابهای آبی، آبی فیروزهای، سبز و قهوهای و همچنین عدم دست یابی به بقایای معماری كاخ در حفریات باستان شناختی در محوطه اصلی باغ تاریخی عباس آباد، میتوان اظهار داشت محل كشف شده
محل احتمالی كاخ پادشاهان صفوی در عباس آباد باشد.
بنای حمام تاریخی عباسآباد
در ضلع غربی باغ و متصل به آن و در سطحی پایینتر از باغ، بنای حمام تاریخی با زیر بنایی به وسعت 160 متر مربع قرار دارد.
بر اساس ظواهر امر و بررسیهای به عمل آمده، پوشش سقف بنای حمام گنبدی شكل بوده است و مصالح عمده سازه آن آجر بوده و همچنین از تزیینات كاشی و ملاط ساروج در آن استفاده شده است.
بنای حمام از بخشهای زیر تشكیل شده است:
1- بخش سر بینه (رختكن) :
بخش فوق علاوه بر كاشی كاری دارای حوضی به ابعاد 5/1×1 متر و به عمق 70 سانتیمتر است.
عملكرد حوض مذكور در واقع برای شستن پا و عادت كردن بدن فرد استحمام كننده به هوای بیرون از حمام بوده است تا از بیماریهای ناگهانی جلوگیری شود.
2- فضای میاندر:
فضای مذكور در حد فاصل بین فضای سربینه و گرمخانه (محل استحمام) احداث گردیده است. بر اساس شواهد و همچنین حفریات باستان شناختی، كف و دیوار فضای میاندر به تزیین كاشی مزین بوده است. عملكرد فضای میاندر در واقع موجب آمادگی بدن فرد استحمام كننده به هوای گرم فضای گرمخانه بوده است و بعلت عادت كردن بدن به هوای گرمخانه از بیماریهای ناگهانی پیشگیری میشده است.
3- گرمخانه:
فضای مذكور در ضلع جنوب شرقی فضای میاندر احداث گردیده است. در واقع فضای گرمخانه محل شستشو و استحمام بوده است. بر اساس یافتههای باستان شناختی، فضای گرمخانه بنای حمام تاریخی عباسآباد دارای حوضهای متعدد بوده است. حوضهای متعدد در بنای این حمام، بیان كننده رعایت بهداشت و عدم استفاده از خرانه به صورت عمومی است. علاوه بر مورد فوق و با توجه به خاک برداریهای انجام شده، مشخص گردیده است كه فضای گرمخانه مزین به كاشی با لعابهایی به رنگهای مختلف بوده است.
4- خزانه آب گرم:
این قسمت از بنا در ضلع غربی حمام، حد فاصل فضای میاندر و گرمخانه احداث گردیده است.آب از قسمت شمالی بنا وارد فضای مذكور شده، سپس آتش موجب گرم شدن آب در خزانه میگردیده است.
5- كانال (گربه رو) عبور جریان هوای گرم:
كانال فوق از قسمت تون وگلخن حمام كه در زیر خزانه آب گرم قرار دارد با جهتهای مختلف در زیر كف فضای گرمخانه و میاندر امتداد یافته و به دود كشهایی كه در بدنه و دیوار بنای حمام، موجود میباشند متصل میگردید.
كانال مذكور وسیله انتقال دود و حرارت بوده است، بطوریكه عبور جریان هوای گرم علاوه بر گرم كردن آب خزانه، سبب گرم شدن كف فضای میاندر و فضای گرمخانه میشده است.
اهمیت بنای حمام عباسآباد
آنچه كه بنای مذكور را با اهمیت مینماید روش آبرسانی آن است.آب از قسمت شرقی بنای حمام از طریق لولههای سفالی(تنبوشه ) كه در داخل دیوارهای بنای حمام قرار دارد بعد از عبور از ضلع شمالی دیوارحمام، وارد ضلع غربی گردیده و خزانه آب گرم را پر میكرده، سپس آب در خزانه بعد از گرم شدن از طریق لولههای سفالی (تنبوشه)، دیگر حوضهای موجود فضای گرمخانه را پر مینموده است. روش آبرسانی آب سرد بنای حمام مذكور به مانند آب گرم انجام میپذیرفته است، بدین ترتیب، آب سرد از طریق لولههای سفالی بعد از عبور از ضلع شرقی حمام با پر نمودن حوضی در بالا دست (خارج از بنای حمام) از طریق لولههای سفالی (تنبوشه) حوضهای موجود در فضای سربینه و گرمخانه را پر مینموده است، به بیانی دیگر هر حوض در فضای گرمخانه و سربینه حمام تاریخی عباسآباد بهشهر دارای دو سیستم آبرسانی آب سرد و آب گرم بوده است.
محور آبرسانی
محور آبرسانی مذكور به طول 600 متر كه از اتصال لولههای سفالی بوجود آمده احداث گردیده است. لولههای سفالی مذكور در داخل دیوار آجری به ابعاد 20/1× 20/1 سانتی متر محافظت میگردیده و عامل انتقال آب محوطه گلباغ به سمت باغ بودهاند. لولهها را به صورت نر و مادگی ساخته و به همدیگر متصل میكردند.
برج آجری
در محوطه تاریخی عباسآباد، دو برج آجری به قطر7 متر و به ارتفاع 14 متر از دوران صفویه به یادگار مانده است. مصالح عمده سازه مذكور، ملاط ساروج و آجر به ابعاد 5×26×26 سانتی متر میباشد.
با توجه به ساختار دو بنای برج كه بر روی محور آبرسانی قرار دارند، میتوان گفت كه برجها عملكرد صرفاً نگهبانی نداشته و با توجه به اختلاف ارتفاع محوطه گلباغ نسبت به باغ، دو برج در واقع برای جلوگیری از ضربات قوچی شكل سیالات، توسط مهندسین دوره صفویه مد نظر قرار گرفتهاند. از دیگر مواردی كه كاربری حفاظتی برجها را نفی میكنند عبارتند از:
1-پوشش جنگلی محوطه، دیدن مناطق دور دست ازفراز برج را ناممكن مینماید.
2-در محوطه، برجهای مذكور تكرار نشدهاند. در واقع میتوان گفت كه برجها، سوپاپ اطمینان و یا به بیان دیگر بعنوان شتر گلویی جهت فشارشكنی آب احداث گردیدهاند.
آسیاب آبی
آسیاب مذكور به فاصله تقریبی 5/1 كیلومتری جنوب باغ در میان دو رود پر آب احداث گردیده است. مصالح عمده تشكیل دهنده سازه فوق سنگ، آجر و ملات ساروج است.
آجرهای بكار رفته در آسیاب به ابعاد 5×26×26 سانتیمتر بوده و راه دسترسی به آسیاب از طریق یك جاده سنگ فرش امكانپذیر میگردد.
نحوه كاركرد بنای فوق بدین طریق است كه آب از طریق كانال سرپوشیده به سمت كانال روباز آجری به طول 100 متر هدایت شده، سپس با یك شیب تقریباً مناسب به سمت چرخ آسیاب حركت كرده و سبب به حركت در آمدن پرههای چرخ میگردیده است. مهندسین دوره صفوی با احداث آسیاب آبی در محل مورد نظر، از انرژی آب بیشترین بهره را برای به حركت در آوردن چرخهای آسیاب بردهاند.
