پارک ملی سرخه حصار

نام انگلیسی:  Sorkheh Hesar national park     نام فارسی :  پارک ملی سرخه حصار

پارك ملی سرخه حصار در شرق تهران و در N3543 الی N3536  عرض شمالی و E5130 الی E5138 طول شرقی واقع شده ومساحت آن در حدود 9168 هكتارمی باشد.

پوشش گیاهی: بنه ,‌بادام كوهی ,‌ارس ,‌ داغداغان ,‌چنار,‌ سپیدار ,‌پده ,‌زالزالك , زبان گنجشك ,‌ عرعر و كاج.

پستانداران :كل وبز,قوچ ومیش البرزمركزی,‌آهو,گراز,‌پلنگ,‌ كفتار,‌روباه قرمز,شغال ,گربه وحشی,گوركن, تشی وخرگوش .

پرندگان:‌حواصیل خاكستری,حواصیل شب,‌ بوتیمار,اگرت بزرگ,‌ سرسبز,‌ اردك ارده ای ,‌ خوتكا,‌ اردك نوك پهن, فیلوش ,‌عقاب ماهیگیر,‌ كوركور,‌ قرقی ,‌طرلان ,‌ عقاب طلایی,‌ عقاب شاهی,‌ سارگپه ,‌ كركس,دال سیاه,‌ دلیجه ,‌بالابان ,‌ بحری,‌شاهین ,‌آبچلیك و‌آبیا .

خزندگان ودوزیستان : ماركرمی, كورماردوسر,‌ مارآتشی, مارپلنگی,‌ ماردستی , مارآبی,‌مارشتری,‌ شترمار,‌یله مار, تیرمار,‌سوسن مار,‌ افعی شاخدارایرانی, افعی كوفی,‌ قورباغه معمولی,‌ وزغ سبز ,‌ لاك پشت ممیزدارغربی

از روزگار اغا محمد خان قاجارمنطقه جاجرود بعنوان قرق انتخاب گشت و در روزگار فتحعلیشاههمه منطقه جاجرود خجیر و سرخه حصار به صورت قرق درامد . در ۱۳۱۰ ه.ش حدفاصل اراضی و کوههای جاجرود و ورجین بنام تلوو هزار دره به این مناطق افزوده شد.

در ۱۳۴۲ با الحاق کوههای اراکوه و قره اغاج به منطقه مساحت ان به حدود ۱۳۰۰۰۰ هکتار رسید. پس از۱۳۵۰ به منظور قرق کامل منطقه بخشی از اراضی که در داخل منطقه قرار داشت مانند ده ترکمن از اهالی خریداری ومنطقه کلآ به شکارگاه سلطنتی تبدیل شد. در ۱۳۵۸ این شکارگاه به سازمان محیط زیست واگذار گشت. و یک قسمت از اراضی را بعنوان پارک ملی و قسمتی دیگر را بعنوان محیط حفاظت شده تعیین و بقیه در اختیار اهالی منطقه برای تعلیف دامداری گذاشته شد. در نتیجه پارک ملی سرخه حصار به مساحت ۹۳۸۰ هکتار وپارک ملی خجیر به مساحت ۱۵۷۰ هکتار و منطقه حفاظت شده جاجرود به مساحت ۵۱۶۵۰ هکتار زیر نظر سازمان محیط زیست قرار گرفت.

مجموعه جاجرود را می توان در اقلیم نیمه صحرایی ـ کوهستانی در شمال و شمال شرقی ایران قرار دارد.اب و هوای این منطقه بطور کلی خشک است و تفاوت درجه حرارت روز و شب یاد و میزان بارندگیسالانه حدود ۲۵۰ میلیمتر است. بلند ترین نقطه مجموعه قله اراکوه ۲۶۴۹ متر و پست ترین نقطه ان دشت سنگ تراشان به بلندی ۱۱۰۰ متر از سطح دریا است. منابع اب مجموعه از دو رود مهم جاجرود و دماوند و تعداد زیادی چشمه های دائمی و فصلی تامین می شود.

پوشش گیاهی:به علت نزدیکی به ناحیه گرمسیری ورامین از یک سو و متاثر از ارتفاعات البرز مرکزی از سوی دیگر و به دلیل داشتن پستی و بلندی های بسیار از نظر پوشش گیاهی دارای سیمای متفاوتی است.

۱) پوشش گیاهی منطقه گرمسیری : عبارتست از گز ـ تاغ ـ قیچ ـ اشنان ـ جغجغه ـ کاروان کش ـ پرند ـ کور ـ گون ـ درمنه ـ خارشتر و اسپند .

۲) پوشش گیاهی استپی کوهپایه : درمنه ـ ریز ـ بز و گونه های بالشتکی مانند کلاه حسن ـ گون ـ چوبک و گیاهان دارویی مانند اویشن ـقدومه ـبومادران ـ کاکوتی و پونه کوهی .

درختان و درختچه :زالزالک ـ گوجه وحشی ـ زرشک ـ انجیر ـ شیر خشک و بادامک ـ سرو کوهی ـ زیرک چال و بارجمالی و درخت ارس .

پستانداران : ۱) قوچ ومیش ۲) کل وبز ۳) اهو ۴) پلنگ ۵) کاراکال ۶) گراز

پرندگان :پرندگان مهجر در زمستان و اوایل بهار در طول رود جاجرود و پرندگان بومی در سطح منطقه وجود دارند. کبک ـ باقرقره ـ کلاغ ـ زاغ ـ زاغی و انوع گنجشک ـ اردک سر سبز و خوتکا ـدحواصیل خاکستری ـ حواصیل سفید و طرلان و پرندگان شکاری نیز از جمله پرندگان این منطقه اند .

خزندگان : چند نوع مار ـ سوسمار و مارمولک و احتمالآ یک نوع لاکپشت همچنین دو نوع ماهی قزل الا ـ ماهی سیاه یا ماهی بومی نیز در رودهای این منطقه وجود دارد.

تاریخ تأسیس منطقه
پارك ملی سرخه حصار پس از انتخاب شهر تهران به عنوان پایتخت كشور (1133 خورشیدی‌)  در زمان قاجاریه با نامهای قرق سلطنتی یا شكارگاه سلطنتی تحت حفاظت قرار گرفت. كه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با تصویب شورای انقلاب اداره آن به سازمان حفاظت محیط زیست محول گردید و طی مصوبه شماره 91 تاریخ 21/6/61 شورایعالی حفاظت محیط زیست با حدود و ثغور مشخص به عنوان پارك ملی تعیین گردید.
 

موقعیت عمومی منطقه
موقعیت جغرافیایی پارك ملی سرخه حصار˝30 و ´44 و ˚35 و ˝00 و ´36 و ˚35 عرض شمالی و ˝30 و ´30 و ˚51 و ˝00 و ´38 و ˚51 طول شرقی می باشد.
 

وسعت منطقه
وسعت منطقه 9195 هكتار و ارتفاع منطقه از 1220 متر تا 2147 متر.

ویژگی و سیمای عمومی منطقه
توپوگرافی
پارك ملی سرخه حصار منطقه ای كوهستانی است مركب از دشت ها، تپه ماهورها و ارتفاعات بلند كه ارتفاع آن از 1220 متر تا 2147 متر متغیر است. تنوع تپوگرافیك این منطقه در برگیرنده تنوع زیستگاههای حیات وحش است . كوه های مهم پارك ملی سرخه حصار عبارت اند از : كوه سه پایه، كوه بیدك، تخت تالق، كل خانی، شش گوش، سیاه غار، همرؤك می باشد.
 

آب و هوا
این منطقه از نظر آب و هوایی جزو اقلیم های سرد به شمار می رود و در چهار اشكوب
1- اقلیم خشك و سرد  (میانگین حداقل دمای روزانه در سردترین ماه سال از 2- تا 2/4 درجه بر حسب ارتفاع تغییر می كند) كه مرز ارتفاعی این اقلیم 1530 متر است.
2- اقلیم نیمه خشك و سرد (میانگین حداقل دمای روزانه در سردترین ماه سال از 2/4- تا 8/5- درجه متغیر است) كه این اقلیم در ارتفاعات بین 1530 تا 1744 متر واقع است.
3- اقلیم نیمه مرطوب سرد (میانگین حداقل دمای روزانه در سردترین ماه سال از 8/5 تا 7- درجه   تغییر می كند) كه این اقلیم در ارتفاعات بین 1744 تا 1904 متر واقع است.
4- اقلیم ارتفاعات فوقانی كه این اقلیم در ارتفاعات بالاتر از 1904 متری قرار دارد.

حداقل میانگین همه روزه بارندگی سالانه در پارك ملی سرخه حصار 275 میلی متر و حداكثر میانگین همه روزه بارندگی سالانه آن 450 میلی متر است. حداقل میانگین سالانه دمای روزانه در حدود 10 درجه و حداكثر میانگین سالانه دمای روزانه بیش از 15 درجه سانتی گراد است. جهت وزش چیره باد، جهت جنوب غربی و غربی است و از نظر شدت‌، شمال‌ و شمال‌ شرقی‌ است‌. بیشترین‌ میزان‌ وزش‌ باد نیز درفصل‌ بهار اتفاق‌ می‌افتد.
 

هیدرولوژی
بارندگی در پارك ملی خجیر و سرخه حصار بیشتر ناشی از جریان های غربی و مدیترانه ای است كه نزدیك به 8 ماه از سال، از اوایل پاییز تا نیمه های بهار، به تناوب منطقه را تحت تاثیر قرار می دهد.
این منطقه از چاه و چشمه  و قناتهای متعددی بهره می برد كه آبدهی خوبی نیز دارند و به همین دلیل محدودیت های آبی ندارد. این پارك رودخانه دائمی ندارد و فقط دارای آبراهه هایی است كه به هنگام سیلاب به عنوان مسیل، آب را هدایت می كنند.ازچشمه های مهم این منطقه می توان به چشمه چاتال، بیدك، انجیرك، رزك، شش گوش، دره شریف، چشمه سوخته، همرؤك اشاره كرد. كم باران ترین ناحیه پارك ملی سرخه حصار در اطراف قصرفیروزه و پر باران ترین آن ارتفاعات مجاور دره بیدكو سه پایه است.
 

زمین شناسی
بخش هایی از پارك ملی سرخه حصار شامل توده های آتشفشانی است كه به صورت مواد آتشفشانی نفوذی دیده می شوند. این واحد كه بخش میانی منطقه را پوشانده و گسترش آن نسبت به تشكیلات زمین شناسی دیگر چشم گیر تر است، تا غرب منطقه قصرفیروزه ادامه دارد، و در برخی قسمت ها نیز شامل تشكیلات آهكی كرتاسه، رسی و ماسه سنگ ها و آهك های دولومیتی است.
بررسی خاك به طور عمده می تواند در تعیین زیستگاههای مناسب برای برخی از گونه های جانوری حیات وحش دارای اهمیت بسیار باشد. براین اساس خاك های پارك ملی سرخه حصار در 5 تیپ 1- تیپ سرو كوه 2- تیپ بیدك 3- تیپ باغشاه 4- تیپ اصلان 5- تیپ فیروزه  قرار می گیرد.
 

پوشش گیاهی
در پارك ملی سرخه حصار 32 جامعه گیاهی به صورت طبیعی، نیمه طبیعی و دست كاشت وجود دارند. بیش از 260 گونه گیاهی در سه حالت گراس، فورب و چوبی در پارك ملی سرخه حصار شناسایی شده اند. گونه های گیاهی نادر در حال انقراض در پارك های ملی خجیر و سرخه حصار عبارتند از:
گون(كتیرا)، نخود وحشی، فستوك، جو دو سر، عدس وحشی، نخود، جو دوسر، گل كتانی، یونجه، ماش،Agropyron trichophorum  ، Nepta sacchorata.
از گونه های دارویی، صنعتی و خوراكی مشخص پارك ملی سرخه حصار می توان به موارد ذیل اشاره كرد:
بابونه، بومادران، خاكشیر، بارهنگ، سنبل الطیب، سیرك، شیرین بیان، آویشن، كاكوتی، والك، سیر، آب تره، سماق، زرشك.
تیپ عمومی منطقه شامل درمنه، Dendrostellera lessertii ، Scariola orientalis می باشد و در ارتفاعات كوه های پارك ملی سرخه حصار پوششی از درختان بنه، ارس و انواع بادام كوهی دیده می شود.
 

حیات وحش
پستانداران
منابع آب كافی، پناهگاه زیاد، و پوشش گیاهی متناسب با نیاز گونه ها، مجموعا" زیستگاه مناسبی در دو پارك ملی خجیر و سرخه حصار و منطقه حفاظت شده جاجرود فراهم كرده است، به خصوص پارك ملی خجیر از جنبه های زیباشناختی، بوم شناسی، ژنتیكی، آموزشی، گردشگری و اجتماعی- اقتصادی ارزش های بسیار مهم بوده بطوری كه از بهترین زیستگاههای البرز مركزی می باشد. پارك ملی سرخه حصار گرچه به دلیل عوامل تنش زای زیاد دستخوش تغییرات قرار گرفته اما همچنان از اهمیتی خاصی برخوردار است.
نكته مهم اینكه پستانداران‌ به‌ علت‌ وابستگی‌ شدیدی‌ كه‌ به‌ زیستگاه‌ خود دارند اغلب‌ به‌ عنوان‌معرف‌ زیستگاه‌ معرفی‌ می‌گردند، از طرف‌ دیگر همین‌ وابستگی‌ به‌ زیستگاه‌ باعث‌ گردیده‌است‌ تا آنها در مقابل‌ تخریب‌های‌ ایجاد شده‌ در زیستگاه‌ حساسیت‌ بیشتری‌ از خود نشان‌دهند. از طرف‌ دیگر به‌ علت‌ قطع‌ ارتباط این‌ مجموعه‌ با مناطق‌ همجوار خود به‌صورت‌ جزیره‌ای‌‌ شده‌ و ‌پستانداران‌ این‌ منطقه‌ در رابطه با مهاجرت‌ها و جابجائی‌های‌ عادی‌ فصلی‌ خود دچار مشكل نموده است.
تعداد گونه‌های‌ موجود در هر یك‌ از راسته‌ها به‌ شرح‌ زیر است‌:
3گونه‌ از راسته‌ حشره‌ خواران‌ Erinaceidae (خارپشت‌ اروپائی‌،حشره‌ خور دورنگ‌، حشره‌ خور دندان‌سفید)
5گونه‌ از راسته‌ خفاش‌ها Chiropter (خفاش‌ بال‌سفید، خفاش سبیل‌دار، خفاش‌گوش‌موشی‌كوچك،
خفاش‌ گوش‌پهن، خفاش‌ دم‌ آزاد اروپائی)
16 گونه‌ از راسته‌ جوندگان Rodentia(تشی‌، موش‌صحرائی، موش‌ قهوه‌ای‌، موش سیاه، موش خانگی، موش‌ ورامین، هامستر دم دراز، هامستر خاكستری، جرد ایرانی، جرد لیبی، ول‌ آبزی، ول‌ اجتماعی، ول‌ معمولی‌، ول‌ حفار افغانی، دوپای‌ كوچك‌، دوپای‌ ناشناخته)
1 گونه‌ از راسته‌ خرگوشها Lagomorpha(خرگوش)‌‌
9  گونه‌ از راسته‌ گوشتخواران‌ Carnivora (گرگ، شغال، روباه‌ معمولی، سمور، رودك، شنگ، كفتار، گربه‌ وحشی، پلنگ )‌
4  گونه‌ از راسته‌ زوج‌ سمان‌ Artiodactyla ( گراز، پازن، قوچ‌ وحشی، آهو)
 

پرندگان
پاركهای‌ ملی خجیر و سرخه‌ حصار و منطقه‌ حفاظت‌ شده‌ جاجرود به‌ علت‌ دارا بودن‌زیستگاههای‌ مختلف‌ اعم‌ از رودخانه‌، كوهستان‌، استپ‌، دارستان‌، كشتزار، باغات‌ وهمچنین‌ قرار گرفتن‌ در مسیر مهاجرت‌ تعداد زیادی‌ از گونه‌های‌ مهاجر از موقعیت‌ بسیارخوبی‌ جهت‌ زندگی‌ پرندگان‌ برخوردار می‌باشد و به‌ همین‌ دلیل‌ گونه‌های‌ متنوعی‌ ازپرندگان‌ در زیستگاههای‌ مختلف‌ آن‌ مشاهده‌ می‌گردند.
در مجموع‌ ‌ پرندگان پارك های ملی خجیر و سرخه حصار و منطقه حفاظت شده جاجرود 115 گونه بوده‌كه‌ 22.6 درصدپرندگان‌ ایران‌ را تشكیل‌ می‌دهد:
تعداد 34 گونه‌ بومی‌ (29.5 درصد، پرندگانی‌ از قبیل‌ كبك‌معمولی‌  (Alectoris chukar)و تیهو  (Ammoperdix griseogularis)
تعداد 30 گونه مهاجر زمستان‌گذران‌‌ (26درصد، پرندگانی‌ از قبیل‌ اردك‌ سرسبز (Anas platyrhynchos) خوتكا  (Anas crecca)و نوك‌ پهن‌ Anas clipeata)
تعداد 41 گونه‌ مهاجر تابستان‌ گذران‌ (35.5 درصد، پرندگان‌ راسته‌ Passeriformes از قبیل‌ انواع‌ زردپره‌ (Emberiza) پری‌ شاهرخ‌ Oriolus oriolus و پرندگان‌ دیگری‌ مانند هدهد Upupa epops و سبز قباCoracias garrulus)
تعداد 7 گونه‌ عبوری‌ (6درصد، بسیاری‌ از اردك‌ها نظیر فیلوش‌ (Anas acuta) وگیلار(Anus penelope) و پرندگان‌ شكاری‌ مانند عقاب‌ شاهی‌ (Aquila heliaca) از این‌گروه‌ می‌باشد)
تعداد 3 گونه‌ رها شده‌ از قفس‌ (2.5 درصد، این‌ پرندگان‌ كه‌ شامل‌ طوطی‌ طوق‌ صورتی‌ (Psittacala krameri)، بلبل‌ خرما(Pycnonotus leucotis) و مینا (Acridotheres tristis) می‌باشند، بومی‌ منطقه‌ نبوده‌و توسط انسان‌ از مكان‌های‌ دیگر به‌ تهران‌ منتقل‌ گردیده‌ و رها شده‌اند. تعداد این‌ پرندگان‌روبه‌ افزایش‌ می‌باشد.
 

خزندگان
خزندگان در پاركهای‌ ملی خجیر و سرخه‌ حصار و منطقه‌ حفاظت‌ شده‌ جاجرود تعداد 27 گونه‌ خزنده‌ درمنطقه‌ مورد مطالعه‌ شناسائی‌ گردیده‌اند كه‌ شامل‌ 9 گونه‌ از راسته‌ سوسمارها 17 گونه‌ ازراسته‌ مارها و یك‌ گونه‌ لاك‌ پشت‌ می‌باشد. .
گونه‌ شاخص‌ منطقه بزمجه‌بیابانی‌ تعیین گردیده است و البته‌در منطقه‌ گونه‌های‌ با اهمیت‌ دیگری‌ نظیر لاك‌پشت‌ مهمیزدار غربی‌Testudo graeca ibera وجود دارد كه‌ علاوه‌ بر اینكه‌ حمایت‌ شده‌ می‌باشد درطبقه‌بندی‌  IUCNنیز تحت‌ عنوان‌ آسیب‌پذیر Valnerble قرار دارد. سایر 
گونه‌ های با اهمیت‌ دیگر از قبیل افعی‌ البرزی‌ Vipera ursine  ، افعی شاخدار، بزمجه دشتی در منطقه وجود دارند كه در لیست‌IUCN  به عنوان گونه های در معرض‌ خطر انقراض‌ Endangered می باشند.

دوزیستان
در پاركهای‌ ملی خجیر و سرخه‌ حصار و منطقه‌ حفاظت‌ شده‌ جاجرود دو گونه‌ دوزیست‌ بنام‌وزغ‌ سبز Bufo viridis و قورباغه‌ معمولی‌ Rama ridibunda ‌زندگی‌ می‌كنند.

زمان یا فصل بازدید از منطقه و وضعیت منطقه در فصول مختلف:
زمان بازدید در منطقه می بایست با در نظر گرفتن فصل زآداوری و تولید مثل حیات وحش منطقه یعنی اوایل تیرماه تا اوایل آبان ماه باشد و بازدید ها می بایست در مسیرهای تعیین شده صورت گیرد.

تعارضات مهم منطقه
ساخت وسازهای غیرمجاز اعضاء تعاونی مسكن جهاد كشاورزی موسوم به شهرك زیتون، تعارضات و تصرفات پادگان ها و احداث میادین تیراندازی و برگزاری مانورهای غیرمجاز در منطقه، تخریب حاصل از اجرای پروژه خط لوله انتقال مواد نفتی و احداث راههای دسترسی متعدد، احداث اتوبان شهید شوشتری(محور كمكی بسیج)، حفرچاه های غیرمجاز در منطقه، شكار غیرمجاز، ورود غیر مجاز افراد به داخل پارك ملی و پیاده روی در منطقه بدلیل عدم وجود مرز مشخص در انتهای جنگل سرخه حصار و تابلوهای هشدار دهنده، ایجاد آتش سوزی عرصه های طبیعی و بكر، ورود دام و كوچ عشایر در فصل كوچ، تخلیه زباله در اطراف منطقه.

تجهیزات و امكانات
پاسگاه های محیط بانی قصرفیروزه و كل خانی