روزگار بهرهگیری از نیروی باد روشن نیست؛ اما به گواهی بسیاری از محققان داخلی و خارجی، ایرانیان اولین ملتی بودند كه باد را مهار كردند و از آن به عنوان محركه آسیاب و چرخ چاه بهره گرفتند. بجرئت، میتوان گفت كه همزمان با موفقیت بزرگ انسان در زمینه فناوری تبدیل حركت یكسویه آب به حركت چرخشی سنگ آسیاب، ایرانیان توانستند از نیروی باد برای به حركت درآوردن سنگ آسیاب و بیرون كشیدن آب از چاه بهره بجویند. بیگمان، اولین آسیابهای بادی در منطقه ای از سیستان (سكستان) تا قهستان (كوهستان) و در چند هزار سال پیش ساخته شد.
در بررسیهای تاریخ، درباره بهرهگیری از نیروی باد در كتابهای مربوط به انرژی باد، باصراحت به این نكته اشاره شده است كه اولین آسیابهای بادی را ایرانیان در سیستان ساختند. سرزمین سیستان و دشت خواف باد معروف 120 روزهای دارد كه به طور قطع همین امر مردم منطقه را به فكر بهرهگیری از این نیرو انداخته و موجب اختراع آسیای بادی در دوردست تاریخ در این بخش از سرزمین ایران شده است. بادهای هرات از اردیبهشت ماه تا امردادماه جریان دارد. میتوان فرض كرد كه مبدأ وزش این باد از «پامیر» است كه نخست در سرحد ایران و افغانستان ظاهر میشود و سریعترین جریان آن در سیستان است.
در دوردست های تاریخ، انسان ایرانی – با ساختن آسیابهای آبی برای آرد كردن غلهای كه از آن نان میپخت – اولین گام را در راستای بهرهگیری از نیروهای طبیعی برداشت. پیش از ساخت آسیابهای آبی، انسان برای آرد كردن گندم متكی به نیروی بازوان خود و یا نیروی دام بود. پس از ساخت آسیابهای آبی، ایرانیان توانستند در كنار اختراع چرخ گام دیگری در راستای شناخت ژرفتر فناوری بردارند.
واژه آسیاب از دو بخش «آس» و «آب» درست شده که آس در فارسی به معنای «نرم كردن دانه به زیر سنگ» است. در «فرهنگ معین»، زیر واژه آس، آمده است: دو سنگ گرد و مسطح بر هم نهاده و سنگ زیرین در میان میلی آهنین و جز آن از سوراخ میان سنگ زبرین در گذشته و سنگ فوقانی به قوت دست آدمی یا ستور یا باد یا آب یا برق و یا بخار چرخد، و حبوب و جز آن را خرد كند و آرد سازد.
اولین بار كه از آسیاهای بادی ایران نشانی به دست میآید مربوط به نوشتههای پس از اسلام است. «مسعودی»، تاریخنویس، مینویسد: … «مغیربن شعیر» به «عمر» نوشت من غلامی دارم كه نقاش و نجار و آهنگر است و برای مردم مدینه سودمند است. اگر مناسب دانستی، اجازه بده او را به مدینه بفرستم؛ و عمر اجازه داد. مغیره روزی دو درهم از او میگرفت. وی «ابولؤلؤ نام داشت و مجوسی و از اهل نهاوند بود و مدتی در مدینه بود. آن گاه پیش عمر آمد و از سنگینی باجی كه به مغیره میداد شكایت كرد. عمر گفت: چه كارها میدانی؟ گفت: نقاشی و نجاری و آهنگری. عمر گفت: باجی كه میدهی در مقابل كارهایی كه میدانی زیاد نیست و او قرقركنان برفت. یك روز دیگر، از جایی كه عمر نشسته بود میگذشت. عمر بدو گفت: شنیدهام گفتهای اگر بخواهم آسیابی میسازم كه با باد بگردد. ابولؤلؤ گفت: آسیابی برای تو میسازم كه مردم از آن گفتگو كنند.
«نوته بار»، پژوهشگر نامدار هلندی، كه تحقیقات ژرفی درباره آسیابهای بادی انجام داده است، مینویسد: … طرز ساخت آسیابهای بادی سیستان بدین گونه است. در آغاز، برج بلندی مانند مناره میسازند. ساختمان آسیاب دارای دو بخش است: در بخش پایین، سنگهای آسیا قرار دارد كه – بر اثر چرخش سنگ زیرین – غلات را آرد میكند. در بخش بالا، چرخی قرار دارد كه با نیروی باد به حركت در میآید. بر اثر حركت چرخ و محور آن، سنگ زیرین آسیاب به چرخش در میآید. پس از پایان این بنای دو اشكوبه، سیستانیها چهار شكاف در دیوار ایجاد میكنند. این شكافها به سان شكافهای تیراندازی در برجها و باروهاست. شكافها از درون تنگتر میشوند. باد از میان این شكافها با نیروی بسیار به درون میوزد، به سان بادی كه از دم آهنگری خارج میشود…
آسیاهای بادی ایرانی به قاره اروپا برده شد. گرچه پس از ساخت آسیاهای بادی با محور افقی (یا آسیاهای معروف به هلندی) كه دارای بازده بهتری بود این گونه آسیاهای ایرانی از صحنه بیرون رانده شد، در عمل و تا قرن دوازدهم، هنوز در كشور لهستان وجود داشت.
نویسنده «جغرافیای تاریخی ولایتزاوه» مینویسد: … در منطقه پایین خواف و در دشت زوزن، آسیاها در تركیب ساختمان روستا، جای والایی دارند و بالاتر از همه در و دیوارهای این آسیابها هیئتی سخت اصیل و باشكوه دارند و ارزشهای فاخر دوران گذشته را به نمایش میگذارند… .
نظرات بسته شده است.