از كاروان چه مانده است

مسافر قدیمی مدت‌ها سوار بر اسب یا شتر در بیابان راه می‌رفت و وقتی از خستگی راه كویر، نفسش خشك و ضربان قلبش نامیزان می‌شد، ناگهان چشمش به جمال چهاردیواری امنی روشن می‌شد كه آرامش و آسایش را به او هدیه می‌داد؛ جایی كه ما با نام كاروانسرا می‌شناسیمش.
و اما ایرانی با ذوق مثل همه هنرهای دیگرش، تنها به كاربری بنا توجه نمی‌كند و این بار هم دست به ابتكار و آفرینش می‌زند. هر آب و هوایی معماری خاص خودش را می‌طلبد و هر دوره‌ای سبك زیبای جدیدی را. مثلا نوع معماری كاروانسرا در مناطق كوهستانی كاملا با سبكی كه در كرانه‌های پشت خلیج یا نواحی كویری مركزی به كار می‌رود، فرق می‌كند و تازه هر كدام از این سبك‌ها هم به انواع متفاوت و زیبا تقسیم می‌شود.

 كاروانسرای حاج مهدی نراقی در جاده نراق- كاشان. كاروانسرای شاه‌عباسی مشهور به قصر نادر در جنوبی‌ترین نقطه شهر ورامین قرار دارد و كاروانسرای قاسم‌خانی از كاروانسراهای معروف یزد است.
 تعداد بسیار كمی از كاروانسراهای ایران با نقشه مدور ساخته شده‌اند.
از نمونه‌های زیبای كاروانسراهای 8ضلعی می‌توان كاروانسراهای امین‌آباد – خان خوره و ده‌بید را نام برد.
 مانند مدارس و مساجد و سایر بناهای مذهبی تعدادی از كاروانسراهای ایران را به شكل دو ایوانی و فرم مربع یا مستطیل ساخته‌اند. دو نمونه خوب این نوع كاروانسراها، كاروانسرای جوشاب و كاروانسرای دو كوهك است.
 تعدادی از كاروانسراهای ایران با تالار ستون‌دار بنا شده‌اند و از آنها معمولا برای اسطبل استفاده می‌شده است كه نمونه‌های خوب آن كاروانسرای عسگرآباد و كاروانسرای خاتون‌آباد است.
از ادوار اسلامی طرح 4 ایوانی هم باب شد.
گروهی از كاروانسراها هم طرح ثابتی ندارند كه مهم‌ترین آنها كاروانسرای شاه عباسی جلفا و كاروانسرای سبزوار است.

شترخانه (دیرگچین)
شترخانه‌ها از اجزای اصلی و جزء جدانشدنی‌ كاروانسراها بودند. حیوان باید سیر و سرحال باشد تا بتواند خوب از عهده كارش بربیاید.
اینجا در واقع مهمانسرای حیوانات است. معمولا یك نفر هم به عنوان تیماردار در اینجا مشغول به كار بوده كه البته فقط مواقعی كه یك مسافر پولدار گذرش به كاروانسرا می‌افتاد، پولی به دست می‌آورد؛ چون مردم معمولی خودشان تیماردار حیوانشان بوده‌اند.

 پلكان سنگی
وظیفه  پله‌های سنگی این بود كه در مواقع خطر و حمله دزدان به كاروانسرا، مدافعان همیشه آماده را به پشت‌بام هدایت كند. در گذشته به دلیل ناامنی راه‌ها، كاروانسراها بیشتر به یك دژ نظامی شبیه بوده‌اند.

دیر گچین
هنوز وارد كه می‌شوی بوی شدید فضولات چهارپایان به مشامت می‌‌‌خورد. یك لحظه فكر می‌كنی زمان به عقب برگشته و اینجا توقفگاه شتران رها شده از بار سنگین كاروان است. اما از این خبرها نیست؛ بر اثر بی‌توجهی و بی‌مسئولیتی، این بنای منحصر به فرد به آغل حیوانات تبدیل شده است. دیر گچین – كاروانسرایی كه پی آن مربوط به دوران ساسانیان است و بنای فعلی آن 400 سال قدمت دارد – حالا در وضعیت بسیار بدی به سر می‌برد. این كاروانسرای 4 ایوانی با مساحت 10 هزار متر مربع، از مهم‌ترین كاروانسراهای ایران و نمونه تیپیك كاروانسراهای با پلان منظم است.

 كاروانسرای حاج مهدی نراقی
به گره‌چینی‌‌های شگفت‌انگیز درهای چوبی نگاه كنید. این درها متعلق به حجره‌های كاروانسرای حاج مهدی نراقی است. در همه كاروانسراها به این نوع حجره‌ها – كه محل استراحت مسافران است – بر می‌خوریم. هیچ‌كدام از این حجره‌‌ها مفروش نبوده و مسافران با آگاهی از این مسئله، همیشه همراه خود حصیر یا گلیمی می‌آوردند تا به عنوان زیرانداز استفاده كنند. این كاروانسرا توسط حاج مهدی نراقی و در حدود 180 سال پیش بنا شده است.

كاروانسرای شاه عباسی
وارد اینجا كه می‌شوی كافی است كمی تخیل كنی تا صدای زنگ شترهای كاروان را احساس كنی. شاه عباس برای به رخ كشیدن اقتدارش می‌خواست كه جاده‌ها امن باشند و جهانگردان در آسایش. پس دستور داد كاروانسراهای بسیاری ساختند كه اكثرا با فرم‌های مشابه طرح‌ریزی شده‌اند و به كاروانسراهای شاه عباسی معروفند. این كاروانسرا از نمونه‌های بسیار خوب شاه عباسی است كه در اصفهان بنا شده و جزء انواع كاروانسراهای حیاط‌‌دار منطقه مركزی با 4 ایو ان به حساب می‌آید.

جوی سنگی (كاروانسرای قصر نادر)
این هم از لوله‌كشی آب و سرویس بهداشتی كاروانسرای قصر نادر. یكی از مهم‌ترین مسائل بهداشتی كاروانسراها، مسئله آب و دفع فاضلاب بوده كه یا با چاه انجام می‌شد یا با جوی‌های سنگی. فعلا كه آب این جوی خشك شده و این مارمولك با خیال راحت آنجا حمام آفتاب گرفته.
ساباط (كاروانسرای قاسم‌خانی یزد)

ساباط یكی از عناصر معماری است كه گاهی در كاروانسراها هم به كار می‌رفته. از این نوع ساباط در یزد و مناطق كویری زیاد دیده می‌شود.
ساباط معانی مختلفی دارد و از جمله به معنای آسایشگاه و محل استراحت به كار رفته است ولی امروزه، ساباط به راهرویی گفته می‌شود كه سقف آن یك اتاقك است كه 2طرف آن را به هم متصل می‌كند. سایه خنك ساباط در گرمای تابستان كویر، واقعا وسوسه‌انگیز است. این ساباط جزئی از كاروانسرای قاسم‌خانی یزد است.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.