بشرویه

بشرویه در موقعیت جغرافیایی مركز كشور ، غرب ناحیه مركزی خراسان در 57 درجه تا 57 درجه و 59 دقیقه طول جغرافیائی از نصف‌النهار مبدا و 33 درجه و 31 دقیقه تا 34 درجه و 54 دقیقه عرض جغرافیائی از خط استوا قرار گرفته است و محدود است از :

شمال : به بخش دستگردان شهرستان طبس و بخش بجستان شهرستان گناباد .

جنوب : بخش دیهوك شهرستان طبس .

شرق : بخش مركزی شهرستان فردوس و بخش بجستان شهرستان گناباد .

غرب : بخش مركزی و بخش دستگردان شهرستان طبس .

مساحت حدود 7994 كیلومتر مربع می‌باشد كه در شمال آن كویر نمك و در جنوب ، مركز و شرق آن شنزارها و ریگستانها قرار دارد .

شهر بشرویه كه به مركزیت شهرستان انتخاب گردیده در 57 درجه و 27 دقیقه طول جغرافایئی و 33 درجه و 53 دقیقه عرض جغرافیائی از خط استوا در ارتفاع 880 متری از سطح دریا قرار گرفته است

2 ـ وضع زمین و توپوگرافی

با توجه به وضعیت منطقه و آنچه كه در محل مشاهده می‌شود و نیز بررسی نقشه‌های 250000 : 1 و 50000 : 1 طبیعی سازمان جغرافیائی و نقشه 250000 : 1 زمین شناسی منطقه شهرستان پیشنهادی از دو قسمت كم وسعت كوهستانی در غرب و پهنه وسیع شمال جنوب و شرق كویر و بیابان و ریگزار تشكیل شده است .

بلندترین نقطه آن روی قله جمال در غرب حوضه یا 2445 متر ارتفاع از سطح دریا و پست‌ترین نقطه آن در كویر نمك با 769 متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد .

رشته كوه نه چندان مرتفع شتران در غرب این شهرستان را از شهرستان طبس جدا می‌سازد و ادامه آن و بطرف جنوب شرقی باعث جدا شدن دو كویر نمك و كویر لوت گشته بعبارت دیگر این رشته كوه حد فاصل دو كویر می‌باشد .

سایر ارتفاعات این منطقه عبارتند از : علی جمال ، سرهنگی ، كوه سفید ، قلعه دختر ، دو شاخ این منطقه در محاصره كویر لوت ، كویر نمك ، و ریگزارهای متعددی می‌باشد و به دلیل اختلاف شدید درجه حرارت شبانه روز و متلاشی شدن سنگها و وزش بادها جابجا شده و صورت توده‌های شنی كه گاهی ارتفاع آنها به 40 تا 50 متر می‌رسد در می‌آیند كه در شرق منطقه بشرویه به چشم می‌خورد .

كویر بجستان ( كویر نمك ) با وسعت بیش از 250 هزار هكتار در شمال این منطقه بصورت شوره‌زار و لم‌یزرع قرار دارد كه اكثر مسیلهای ایجاد شده در فصول بارندگی به این كویر ختم می‌شوند .

حوضه آبریز دشت بشرویه در حد فاصل بین توده لوت در شرق و كوههای شتری ( حوضه آبریز دشت طبس ) در غرب واقع شده است قدیمی‌ترین سازند شناخته‌شده در این حوضه از آهك و دولومیت دوران زمین‌شناسی تشكیل شده و در ارتفاعات شمال تا شمال شرق آن رخنمون دارد .

دوران دوم زمین‌شناسی از شیل و ماسه سنگ ، آهك دولومیت تشكیل شده و در ارتفاعات جنوبی و غربی منطقه یافت می‌شود سازندهای آهكی ریفی به دلیل داشتن فضاهای خالی در پیوند با منابع زیرزمینی حائز اهمیت است .

سازندهای دوران سوم عمدتاً از سنگهای آذرین بیرونی و در بلندیهای شرق حوضه و حاشیه ارتفاعات غربی رخنمون دارد .

رسوبات دوران چهارم شامل رسوبات آبرفتی تشكیل دهنده سفره آب زیرزمینی ومخروط افكنه‌ها در مناطق كم ارتفاع حوضه گسترش دارند .

3 ـ آب و هــوا

آب و هوای حاكم بر منطقه از نوع خشك و كویری می‌باشد حداكثر و حداقل مطلق درجه حرارت هوا در ایستگاه بشرویه 47 و 12ـ ردجه سانتی‌گراد گزارش شده است در روستاهای حاشیه شمالی بشرویه درجه حرارت بالا و روستاهای غربی و جنوب غربی كه دارای ارتفاعات می‌باشند از درجه حرارت ملایمتری برخوردارند .

بارندگی در این منطقه بیشتر از اوایل آبانماه شروع و حداكثر تا نیمه اردیبهشت می‌باشد و از آن به بعد به ندرت ریزشهای جوی را شاهد هستیم متوسط بارندگی در این منطقه 110 میلی متر در سال می‌باشد .

4 ـ منابـــع آب

1 ـ 4 ـ منابـــع آب سطحــــی

در این منطقه رودخانه دائمی وجود ندارد و بیشتر به هنگام ریزشهای جوی بصورت روانابها و سیلاب در منطقه جریان دارند و از مهمترین آنها می‌توان به :

1 ـ رودخانه قلعه واقی : سرچشمه از ارتفاعات جنوب شرقی به طرف شمال جریان داشته و به كویر نمك می‌ریزد .

2 ـ رودخانه ریسو : از ارتفاعات جنوب سرچشمه گرفته در مسیر شمالی به رودخانه واقی پیوسته با آن كال نمك را بوجود می‌آورند .

3 ـ رودخانه فتح‌آباد : از ارتفاعات كوه جمال شروع در حواشی روستای فتح‌آباد وارد دشت بشرویه می‌شود .

4 ـ كال اصفاك : از بلندیهای قرانجیری واقع در غرب منطقه شروع و در نزدیكی روستای اصفاك به كال نمك می‌پیوندد . سیلاب این كال در تغذیه سفره آب زیرزمینی نقش دارد .

5 ـ كالشور فردوس : از شرق وارد دشت بشرویه پس ازعبور از شرق روستای نیگنان به كویر نمك می‌ریزد .

2 ـ 4 ـ منابــع آب زیرزمینــــی

آب مورد نیاز كشاورزی این منطقه توسط قنات ، چشمه و چاه برداشت می‌شود طبق آمار موجود در حال حاضر تعداد 202 حلقه چاه عمیق 12 حلقه چاه نیمه عمیق 133 رشته قنات و 82 چشمه در منطقه وجود دارد كه سالیانه حدود 236 میلیون متر مكعب آب از زیرزمین استخراج می‌گردد .

5 ـ پوشش گیاهـــی

گیاهان این منطقه از گونه‌های پرطاقت چون درمنه ، تاغ و اسكمبل می‌باشد و در سلسله كوههای شتری تعداد درختان جنگلی چون انجیر ، پسته كوهی ، بادام كوهی و گردو وجود دارد با توجه به گسترش كویر و نمك‌زار و شنزار در منطقه مراتع آن فقیر و پوشش گیاهی بصورت تنك مشاهده می‌شود گیاهان داروئی و صنعتی چون كتیرا .انفوزه ، ز یره سیاه و بارهنگ از دیگر گیاهان این منطقه می‌باشد .

آثار تاریخی

در بشرویه آثار تاریخی متعددی وجود دارد كه بعضا" قدمت تاریخی آن ها به قبل از اسلام برمی گردد و خوشبختانه بعضی از آنها برجاست . از خصوصیات بارز این ابنیه ، تاریخگذاری و وجود لوحی است كه معمولا" قدمت و بانی آن را نشان می دهد و هیچ شك و تردیدی برای شناخت گذشته ی آن باقی نمی گذارد . این آثار عبارتند از :

قلعه ی دختر این قلعه بر بالای قله ای مخروطی شكل قرار گرفته است و در خصوص سابقه ی تاریخی این قلعه نظراتی وجود دارد مبنی بر این كه این بنا از دوره ی ساسانیان باقی مانده است و هم چنین این كه این قلعه در زمان فرقه ی اسماعیلیه بنا شده است .

حوض آب انبار معروف به میان ده این حوض اولین حوض ساخته شده در بشرویه می باشد كه امروز در محله ی معروف به میان ده و در جنب اماكن تاریخی بشرویه واقع گردیده است . از ویژگی های این بنا ، استحكام و زیبایی خاصی است كه در ساخت آن صورت گرفته به طوری كه با گذشت 400 سال از ایجاد آن هنوز كوچكترین تغییری در آن رخ نداده است .

حسینیه ی میان ده ( حسینیه ی حاج علی اشرف ) از دیگر اماكن مقدسی كه در میان ده بشرویه ساخته شده ، حسینیه ایست كه مدور بنا گردیده و دارای دو ایوان و به صورت قرینه و به سبك معماری هندی ساخته اند . مرتفع و شمالی – جنوبی می باشد و دور تا دور آن ایوان های كوچكی ساخته شده است . این ساختمان دو طبقه می باشد . طبقه ی پایین مختص مردان و طبقه ی بالا ویژه ی بانوان است . سازنده ی این شخصی به نام حاج علی اشرف از اهالی ده خانیك واقع در غرب بشرویه می باشد و زمان احداث آن ، اگر شواهد صحیح باشد دوران حكومت افشاریه در خراسان بوده است .

مدرسه ی علمیه معروف به مدرسه ی طلاب علوم دینی این بنا در میان ده روبه روی مسجد جامع میان ده و حسینیه ی حاج علی اشرف و در جهت غرب حوض انبار واقع شده است . بنایی است كه در ساخت آن به طور كامل خشت و گل به كار رفته است . دارای دو ایوان بزرگ در سمت شمال و جنوب است كه ایوان شمالی جهت استفاده در فصل زمستان و ایوان جنوبی كه از عمق و ارتفاع بیشتری برخوردار است جهت استفاده در فصل تابستان پیش بینی كرده اند .

مسجد جامع معروف به میان ده این مسجد از گذشته های دور و كلا" از زمانی كه مسلمانان ایران را فتح كردند ، در زمان سلسله ی صفوی بنا شده و سبك این زمان را به خوبی نشان می دهد این بنا به طور كامل از گل و آجر ساخته شده است . كاشی كاری نیست ولی در ایوانی بزرگ آیاتی از قرآن مجید كه به خط كوفی بسیار زیبا نوشته شده به چشم می خورد . سقف ایوان ها و شبستان مسجد كاملا" هلالی شكل است و در سر در ورودی آن روی سنگ بزرگی اشعاری مبنی بر زمان ساخت بنا حك شده است .

امام زاده ی هوگند در فاصله ی حدود 12 كیلومتری غرب بشرویه و در دامنه ی كوه مركز زیارتی وجود دارد كه به نام امام زاده محمد بن اصغر هوگند معروف و مشهور است . از سابقه و شخصیت مدفون در این محل هیچ اطلاع تاریخی در دست نیست و آن چه اهالی به آن اعتقاد دارند این است كه این جا محل دفن یكی از اولاد موسی بن جعفر است

از دیگر بناهای تاریخی بشرویه تپه ی كرند ، رباط اصفاك و نیگنان ، زیارتگاه بی بی نجمه خاتون مجد و قلعه های نظامی و دفاعی بشرویه می باشد كه به ذكر نام آنها اكتفا می كنیم .

مسجد جامع رقه این مسجد در سمت شرق دهستان رقه و در منطقه ای كه اصطلاحا" به پایین محله مشهور است قرار دارد . این مسجد در طول زمان آسیب های فراوانی دیده و در حال حاضر در حد دیواره های بیرونی مسجد و بقایای به جا مانده از سه ایوان شرقی ، غربی و جنوبی است . سقف ایوان های غربی و جنوبی كاملا" تخریب شده و ایوان ضلع شرقی از بقیه كامل تر است .

سرای سركه در میان مجموعه تكایا و مراكز مذهبی بشرویه ، بنایی وجود دارد كه در نظر مردم و اهالی محل از اعتبار و ارزش والایی برخوردار است و به نام سرای سركه معروف می باشد . این بنا ابتدا خانه مسكونی متعلق به فردی به نام ملای سركه بوده كه در زمینه ی تولید و خرید و فروش سركه فعالیت داشته است . ظاهرا" ایشان از خداوند تمنایی داشته و عهد می كند كه در صورت برآورده شدن حاجتش ، خانه ی مسكونی و متعلقات آن را وقف روضه خوانی امام حسین (ع) نماید و بدین صورت این مكان وقف روضه خوانی دهه ی عاشورا و شب های جمعه می گردد كه هم اكنون به جای شب های جمعه در بعدازظهر روز چهارشنبه خواهران در مجلس روضه شركت می كنند
از دیگر بناهای تاریخی بشرویه تپه ی كرند ، رباط اصفاك و نیگنان ، زیارتگاه بی بی نجمه خاتون مجد و قلعه های نظامی و دفاعی بشرویه می باشد كه به ذكر نام آنها اكتفا می كنیم

قدمت بشرویه

بشرویه از نظر تاریخی، قدمت بسیار زیادی دارد. ناصرخسرو در قرن پنجم هنگام سفر از طبس به تون از حوالی بشرویه عبور كرده و به توصیف روستای رقه در سه فرسنگی بشرویه پرداخته است او می‌گوید : «چون از طبس دوازده فرسنگ بیامدیم قصبه‌ای بود كه آن را رقه می‌گویند ، آبهای روان داشت و زرع و باغ و درخت و بارو و مسجد و آدینه و دیهها و مزارع تمام دارد . نهم ربیع‌الاخر از رقه برفتیم و دوازدهم ماه به شهر تون رسیدیم میان رقه و تون بیست فرسنگ است.»

ظاهراً بشرویه در این زمان شهرت و موقعیت رقه و طبس را نداشته و آبادی كوچكی بیش نبوده است و چون آن حدود مرتع اغنام بوده شترداران چند حوض برای آب دادن احشام ساخته بودند كه به بیابان گله حوض معروف شده بود. بعداً چون زمین آنجا را قابل الزراعه تشخیص دادند از سمت رقه آب رود معروف به علی سالار گرفته به طرف بشرویه میل دادند و زراعت كردند و كم‌كم موجب تشویق آنها به اقامت در آن منطقه گردید و جمعیت آنجا زیاد شد.

اطلاعات تاریخی از این منطقه در كتابها و سفرنامه‌ها تا قرن هشتم ذكر نشده است و ظاهراً تیمورلنگ طبق نظر مارسل بریون از این منطقه عبور كرده است . در كتاب منم تیمور جهانگشا چنین آمده است :«در بهار 778 هـ .ق قصد كردم جهان را مسخر كنم و تسخیر جهان را از خراسان شروع نمایم قصدم از خراسان دیدن سبزوار و بشرویه بود نسبت به بشرویه توجه نداشتم مگر به مناسبت اینكه می‌گفتند تمام سكنه‌ی آن دانشمند هستند و در آن شهر كسی نیست كه از علم برخوردار نباشد ولی با اینكه همه دانشمند هستند برای تأمین معاش خود زحمت می‌كشند و…» در این توصیف پنج‌صفحه‌ای كه از مردم بشرویه داشته به خلق و خوی مردم و برخی آداب و شیوه‌های قومی آنان و آثار منطقه اشاراتی ‌كرده است از جمله : ساختن پارچه برك ، وجود كارگاههای نساجی ، دینداری و اهتمام مردم به فراگیری قرآن ، استفاده از نوعی روغن به نام منداب برای سوخت چراغها ، استفاده از كلمه عدل به جای ترازو و. . . مواردی است كه معمرین شهر آن را تأیید می‌كنند هر چند كه در صحت مطالب این كتاب جای تردید است .

در سال 1293 هـ . ق میرزا خانلرخان اعتصام الملك نایب اول وزارت امور خارجه در عهد ناصرالدین شاه از این منطقه عبور كرده و در توصیف بشرویه گفته است : « بشرویه قصبه‌ای است معمور ، اهلش همه مشغول برك بافی هستند ، هیچ فقیر ندارد ، زراعت چندانی ندارد ، آبشان منحصر به یك نهر قنات است. . . به قدر سه هزار خانوار سكنه دارد و قلعه و باره و برج و ارك دارد.»

كلنل «سی‌ام‌مك‌ گِرگُر» افسر ارتش انگلیس سیاح دیگری است كه در حدود 130 سال پیش، از این منطقه عبور كرده و شرح جامعی البته از دید یك نظامی و برای اهداف نظامی‌گری دولت انگلیس در ایران داده است و می‌گوید : « بشرویه در حقیقت روستای بزرگی است كه در دل جلگه‌ای واقع شده و زمینهای زراعتی اطراف آن بیش از هر جای دیگری است كه از شیراز تا به این جا دیده‌ام شاید این زمینها تا شعاع سه مایلی از جوی آبی آبیاری می‌شود كه از كوههای اطراف غرب سرچشمه می‌گیرد دیواری دور آن را گرفته . . . و محدوده‌ای به وسعت 500 × 400 یارد را در برگرفته كه ضلع بزرگ آن به طرف شمال می‌باشد ، چهار دروازه دارد هر یك در یك جانب آن و در گوشه شمال غربی «ارگ» یا قلعه واقع شده است . . . آب بشرویه خوب است و انواع آذوقه مورد نیاز در آن یافته می‌شود. . .» او در این توصیف به صنعت اصلی مردم بشرویه برك بافی و جاجیم بافی اشاره كرده و از برجهایی كه در بشرویه به منظور پناهگاه ساخته شده و هم اكنون نیز موجود می‌باشد یاد كرده است .

پس از گذشت بیست سال از عبور افسر انگلیسی از این منطقه، ایرانگرد دیگری به نام معصوم علیشاه در سال 1316 از این جا عبور كرد و جریان سفر خود را در كتاب طرائق‌الحقایق نگاشته است . او در این سفر به آثار تاریخی همچون كال شور ، حوض‌انبار میان ده ، مسجد جامع اشاره كرده و می‌نویسد «اول ظهر وارد بشرویه شدیم … به قدر دو هزار باب خانه در اوست اگر چه از تون كوچكتر است ولی مردمانش با ثروت و به تربیت نزدیك‌ترند . برك بشرویه معروف و تجارت اینجاست.» بعد، از مسجد و امام مسجد آن وآقا شیخ علی، پدر فروزانفر یاد می‌كند و به توصیف مراسم عزاداری و تعزیه كه مردم در ایام محرم برپا می‌كنند پرداخته و جزئیات آن را شرح داده است .

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.