تمدن کاریزی زیربنای هنر باغ سازی در ایران

تمامی تمدن‏های کهن و بزرگ دنیا در کنار رودهای بزرگ ایجاد شده است.در تقسیم‏بندی‏ تمدن‏های کهن،ایران تنها تمدن کاریزی جهان بود.تمدن کاریزی نیاز به دانش ریاضی و محاسبات دقیق داشت.ویژگی تمدن کاریزی بدون اطلاعات از ریاضیات و نجوم میسر نبود،با نگاهی به تاریخ سیستم حفر قنات،مقنی‏ها در ایران نیاز جدی به محاسبات دقیق ریاضی و آشنایی با نجوم و گاه شماری داشتند،در حالی‏که در آن دوران در یونان به ریاضیات و نجوم و گاه شماری کم‏تر توجه می‏شد و بیش‏تر به هندسه اهمیت می‏دادند.

تکنولوژی کاریزی یک الگوی سکونت گزینی جدید را به وجود آورد.ابداع قنات یا کاریز که‏ استفاده از آب باریکه‏ی زیر زمینی را برای آب‏یاری عملی می‏ساخت،به زندگی در کوهپایه‏های‏ البرز و زاگرس امکان داد.

آب حیات بخش که وسیله اساسی ایجاد باغ در ایران است،از نقطه ورود به باغ‏ به چهار شاخه تقسیم می‏شود.چشمه می‏بخشد.به همان اندازه که از آب پر می‏شود.آن وقت‏ دایره دیگری آغاز می‏شود هرچقدر می‏دهد،همان اندازه افزایش می‏یابد.

در آیین ایرانیان آب مقدس بود و فرشته نگهبانی به نام آناهیتا یا ناهید داشت مقدس بودن‏ یک عنصر،نشانه نیاز جدی مردم به آن عنصر است.واژه‏های آبادانی،آبرو،شاداب،مرداب و غیره‏ در فرهنگ روزمره،اهمیت آب در زندگی مادی و معنوی ایرانیان است.نقش آب در زمین مانند جریان خون در بدن انسان،حیاتی است.

بنا به چرخه بلندمدت آب و هواشناسی ایران،در فلات ایران مقدار بارندگی سالانه بسیار کم‏ است.ایرانیان برای رفع احتیاج خود از کاریز استفاده می‏کردند.یافتن مسیر سرچشمه آب‏ زیر زمینی و قنات،حفر و تقسیم آب کاریز به وسیله میراب‏ها صورت می‏گرفت،میراب‏ها افراد قابل‏اعتماد و احترام ایرانیان بودند،آن‏ها با ریاضیات و نجوم آشنا بودند از جهت قرار گرفتن‏ ستارگانی خاص جهت سفره آب زیر زمینی را پیدا می‏کردند.در نوشته‏های ایرانی بسیار

برمی‏خوریم به راه‏هایی که برای پیدا کردن سرچشمه آب استفاده شده است،از جمله می‏توان‏ به کتاب«آب‏های زیر زمینی»نوشته محمد کرجی،سده نهم میلادی،با ترجمه حسین خدیو جم‏ مراجعه کرد که آب‏های زیر زمینی را به کمک گیاهانی که می‏رویید پیدا می‏کرد.چون در فلات‏ ایران بیش‏ترین تبخیر در ماه تیر صورت می‏گیرد و ستاره‏ی تیر یا تشتر در این هنگام طلوع‏ می‏کند،ستاره‏شناسان ایران باستان آن را نویدبخش باران می‏دانستند.در استوره ایرانیان در این فصل دیواپوش آب‏ها را بخار و در آسمان زندانی می‏کند.ایزد تیر پس از کشمکش بسیار این‏ دیو را شکست می‏دهد،به این‏گونه آب‏ها آزاد شده و باران می‏بارد.در جشن تیرگان که در دهم‏ تیرماه برابر انقلاب تابستانه است،ایرانیان با آرزوی بارش باران به یکدیگر آب می‏پاشند که‏ نمادی از باران است.در این‏روز هفت رشته رنگین را به هم تنیده نخ هفت رنگی که نماد هفت نوع‏ درد و رنج است بهنام تیر به یاد تیر آرش درست کرده و در مچ دست چپ خود گره زده و سپس در روز«باد»بر سر یک بلندی،این تیر را به باد می‏سپارند،تا هم چون تیر آرش سختی و درد و رنج را از ایشان دور سازد.احداث باغ در زمین‏های با شیب مختصر موجب پیدایش جوی‏هایی می‏شد که آب را با سر و صدای زیاد پایین می‏ریخت و جریان آب را تسریع می‏کرد.پستی و بلندی زمین، جهت شیب،میزان بارندگی و نور خورشید،عوامل اقلیمی موثر در باغ‏سازی ایران بود.باغ به نوبه‏ خود معجزه‏ای بود که نظام آبیاری و شیوه تهویه را شامل می‏شد و فضایی مسکونی در قلمرویی‏ برهوت و بی‏آب می‏ساخت.

هنر باغ‏سازی یکی از هنرهای کهن ایران است.سنت باغ‏سازی دارای ارزش ویژه‏ای است که‏ باغ ایرانی،بیابان را به محیطی قابل‏سکونت و مطبوع مبدل می‏سازد.در سفره به اطراف کویر انسان از دیدن باغ‏ها و پردیس‏های‏1قدیمی به هیجان می‏آید:

باغ گلشن طبس در وسط شوره‏زار و باغ‏های فین کاشان و شاهزاده ماهان کرمان در دل کویر.

در تورات در داستان استرو مرد خای از پردیس‏های باستانی خوزستان یا بهشت جاودانی‏ آن‏جا صحبت به میان آمده است.به نظر می‏رسد که حتا قبل از هخامنشیان و بعد از آن‏ها هنر باغ‏سازی در تخت جمشید و شوش به منتهای زیبایی خود رسیده بود.با یک نظر کوتاه به تاریخ‏ باغ‏سازی در ایران،نخستین پردیس‏ها یا بهشت‏ها و درخت‏زاران زیبا در شوش و تخت جمشید ساخته شد.و بعدها به دیگر شهرهای ایران(شیراز،ماهان،طبس،یزد،اصفهان)رفت.

در اساتیر ایران،آسمان بر یک یا چند ستون نهاده شده و ستون‏های تخت جمشید نماد (1).پردیس واژه‏ی امروزین(پردئز)به معنی بهشت است.واژه انگلیسی Paradise هم از این واژه گرفته‏ شده است.

درخت و خود تخت جمشید نمودگار باغی مقدس و اساتیری است.مهرداد بهار تخت جمشید را باغی با درختان سنگی می‏نامد.

باغ فوق‏العاده مورد توجه ایرانیان بود.طرح قالی‏هایی که منعکس کننده‏ی نقش باغ بودند خود گویای این علاقه است.در ایران قالی‏های بی‏شماری با نقش یافت می‏شود.یکی از معروف‏ترین قالی‏های قدیم ایران قالی بهارستان است که در تالار کاخ کسرا گسترده بود.این‏ قالی منظره بهار را نشان می‏دهد و تاروپود آن از ابریشم و زر است در نقاشی روی قلم‏دان‏ها پوشش گنبدها،طرح کاشی‏کاری‏ها،طرح اطراف قول‏نامه‏ها و عقدنامه‏های قدیمی از باغ الهام‏ گرفته شده است.

سفره‏ی ایرانی،اتاق ایرانی،نظام شهری و کل هستی یک باغ است.باغ ایرانی‏ به‏عنوان مظهر قدرتمند معنوی در حوزه‏ی وسیعی قرار می‏گیرد.باغ ایرانی بازسازی رخداد کیهانی است.باغ ایرانی پاسخی است به عالم وجود نه موجود،عالم بر مدار وجود است،کار هنر آشکار و پدیدارسازی عالم است.در هنر واقعی،هنرمند به کلی محو می‏گردد.باغ ایرانی نه تنها از نظر فنی کامل بلکه از نظر وجودی اصیل و یک پارچه است.خرد عظیمی پایه و اساس چنین‏ دیدگاهی است از این‏رو هنر ایرانی خصلتی جهان شمول دارد زیرا با قاونین هستی انطباق و هم‏خوانی و ویژگی فراتاریخی دارد.

در معماری باغ ایرانی ارتباط دایره و مربع حفظ شده.باغ با نقش مربع شروع می‏شود. ایرانیان برای ساختار مقدس یا معبد از مربع و دایره که طرح‏های ماندلایی هستند و سابقه کهن‏ در هنر ایران و هند دارند،استفاده می‏کردند.

سبک معماری باغ ایرانی سبک پارت و ساسانی است.سبک خراسانی تمام شیوه‏های سبک‏ و تفکر پارت و ساسانی را داراست.همین شیوه در طرح مساجد جهان اسلام پایه‏گذاری شده‏ است.هنر ایرانی منبع و خوراک اصلی تمدن اسلامی است.

حتا سبک گوتیک نیز دامه‏ی سبک خراسانی است.

باغ الحمراه در اندلس(اسپانیا)،باغ سالیمار در لاهو و باغ تاج محل در هندوستان،باغ‏هایی‏ هستند که به سبک ایرانی ساخته‏شده‏اند.

در عهد قاجار به علت عدم‏آگاهی و دانش و شناخت پادشاهان قاجار،و به دلیل سودجویی‏ فردی و از خود بیگانگی و نوکر صفتی سردمداران آنان،نخستین بار سبک اروپایی،در سبک باغ‏ ایرانی نفوذ کرد و باغ‏های بافواره‏های تزیینی و بلند ساخته شد که چشم‏ها را خیره می‏کرد که با کمال تاسف هنوز هم ادامه یافته است.

درست برعکس باغ اروپایی،فواره‏ها در باغ ایرانی کوتاه است و به هیچ‏وجه خصلت تزیینی‏ ندارد.فقط جوشش و تپش و نظم مستتر در طبیعت را یادآور می‏شود.این تپش تداعی‏ ضرب آهنگ هستی و نظام کیهانی است.ایرانیان تبحر خاصی در ساخت و استفاده از طراز فواره‏های کوتاه در ایجاد موسیقی داشتند.این موسیقی گوش را مرتعش و حساس‏تر می‏کند. گوش‏ها ارزش نمادین دارند وقتی گوش می‏دهی پذیرا هستی،گوش دادن یکی از رموز اتصال با کل هستی است،گوش دادن یعنی فراموش کردن خود.

ضرب آهنگ هستی در این جوشش ادامه دارد.هرقدر افتادی نگران نباش با کمک این صدا دوباره می‏توانی بلند شوی،بیفت،برخیز،به بالا پرواز کن.با شینیدن ضرب آهنگ هستی در باغ‏ ایرانی هر شادی را به صورت آهنگی از هم‏آهنگی بیکران هستی درک می‏کنیم.ارکستر باغ، هم‏آهنگ با ارکستر هستی بی‏وقفه نغمه‏های آشنا می‏نوازد تا رصندگان شاد را به پایکوبی‏ دعوت کند.

این نغمه‏های آب،موسیقی خاص باغ ایرانی است که نشان می‏دهد چگونه در وجد و سرور باشیم.اغلب می‏پنداریم شادی دوامی ندارد،از ما می‏گریزد چون رهایش نمی‏کنیم.در گوش‏ دادن به نغمه‏های خوش فواره‏های کوتاه یک نت را برای شنیدن نت بعدی رها می‏کنیم.هرچند امواج تغییر می‏کند،شادمانی ما می‏تواند دوام یابد،تنها به علت انقباض هوشیاری است که‏ شادمانی می‏گریزد.در تماس آگاهانه با طبیعت و کل هستی از خویش فراتر می‏رویم،این اساس‏ حکمت و خرد است.در پرتو آگاهی،همه چیز زنده،تازه و نو است.نه آغازی هست و نه پایانی.

سرچشمه‏ها:

1-باغ‏های ایرانی.دکتر پرویز نیلوفری.انتشارات دانشگاه تهران.65.

2-طرح باغ و احداث فضای سبز.مهندس غزاله روحانی.انتشارات پارت.65.

میراث ایران(فصل باغ‏ها-جلد اول).آربری.ترجمه و نشر کتاب.انتشارات بنگاه. باغ ایران و کوشک‏های آن.دونالد ویلبر.برگردان مهین دخت صبا.انتشارات بنگاه 48.

5-معماری اقلیم گرم و خشک.محمود توسلی.انتشارات مروی 53

6-طبس شهری که بود.یعقوب دانش دوست.انتشارات میراث فرهنگی.69

7-محیط زیست در ایران.اسکندر فیروز.انتشارات منابع طبیعی و محیط زیست 53

8-اسطوره،بیان نمادین.دکتر ابو القاسم اسماعیل‏پور.انتشارات سروش 77

9-خلاقیت یا گوآن را جیش.برگردان مرجان فرجی.انتشارات فردوس.80

10-یادداشت‏هایی از سخنرانی«باغ‏ها»توسط استاد آریاسپ دادبه در نشست‏های دکتر کسرا وفاداری ونک 89

 

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.