جاذبه های طبیعی استان سیستان و بلوچستان

استان سیستان و بلوچستان با مساحت 187502 كیلومتر مربع (سیستان :‌15197 و بلوچستان : 172305 كیلومتر مربع) در جنوب شرقی ایران بین عرض های 25 درجه و 3 دقیقه تا 31 درجه و 27 دقیقه شمالی و طول های 58 درجه و 50 دقیقه تا 63 درجه و 21 دقیقه شرقی قرار دارد. این استان با اختصاص بیش از 11% وسعت كل كشور، پهناورترین استان ایران بوده كه از شمال با استان خراسان، از غرب با كرمان و هرمزگان، از جنوب با دریای عمان (320 كیلومتر مرز آبی ) ازشرق با كشورهای افغانستان و پاكستان (1100 كیلومتر مرز خشكی ) همجوار است و بر طبق آخرین سرشماری نفوس و مسكن (1385) بالغ بر 2 میلیون و 400 هزار نفر یعنی حدود 4/3 % جمعیت كشور را در خود اسكان داده است. با متوسط بارندگی سالانه حدود 110 میلیمتر یا بعبارتی كمتر از 50 % میانگین بارندگی كشور ( 245 میلیمتر ) كه خود كمتر از 30% متوسط بارندگی جهان ( بالغ بر 800 میلیمتر ) است جزء استان های خشك ایران محسوب می شود. اراضی كشاورزی حدود 400 هزار هكتار یعنی تغریبا 2% از مساحت استان را تشكیل می دهند كه از این مقدار در شرایط نرمال 330 هزار هكتار در سال كشت می شود. این استان به دلیل همجواری با دریای عمان از یك طرف و كویر لوت از طرف دیگر از لحاظ پوشش گیاهی دارای دو نوع فلور بلوچی و ایران ـ تورانی است ؛ بنابراین از تركیب پوشش گیاهی متنوع و به تبع آن فونی غنی برخوردار است. به منظور استفادة بهینه از پتانسیل های منطقه، شناخت آن ها لازم و ضروری بوده و این مهم بدون بررسی و پژوهش میسر نخواهد بود؛ لذا در ادامه، سیمای طبیعی و ارزش های زیست محیطی استان به اختصار معرفی می گردد. امید كه این مجموعه بتواند سرآغازی برای تدوین برنامه های مؤثر و اساسی جهت رفع محرومیت از منطقه باشد.
الف ـ سیمای طبیعی استان
مراتع
حدود 8/11 میلیون هكتار از كل مساحت استان یعنی 63 % را مراتع به خود اختصاص داده كه شامل بیش از 1200 گونه گیاهی می باشد كه از این مقدار حدود 70 گونه دارویی شناسایی شده است. مراتع حاشیه تفتان، بزمان ، هامون جزموریان و هامون سیستان مرغوب ترین مراتع استان را تشكیل می دهند(9) .
جنگل ها
جنگل ها حدود یك میلیون هكتار از كل مساحت استان یعنی 35/5 % را شامل می شوند كه بیش از 60 % آن ها جزء جنگل های تنك و نیمه متراكم هستند. این جنگل ها در دو رویشگاه خلیج ـ عمانی شامل شهرستان های چابهار، ایرانشهر و نیكشهر و رویشگاه ایران ـ تورانی، كه از نظر مساحت سطح بیشتری را به خود اختصاص داده است ، پراكنده شده اند. از دیگر استعدادها و نعمت های خدادادی جنگل های مانگروست كه به مساحت 300 هكتار در خلیج گواتر در شرق چابهار و مرز پاكستان قرار گرفته است. الف ـ‌ 3ـ بیابان ها
سطحی معادل 4/6 میلیون هكتار از مساحت استان یعنی حدود 32 درصد را اراضی بیابانی و شنزارها تشكیل می دهند كه یك میلیون هكتار آن شنزارهای فعال هستند. نتایج مطالعات شناسایی كانونهای بحران فرسایش بادی نشان می دهد كه در كشور مجموعا 183 كانون شناسایی شده اند؛ از این تعداد 27 كانون یعنی حدود 14 % آن متعلف به استان سیستان و بلوچستان بوده كه مهمترین تهدید استان در همه ابعاد اقصادی، اجتماعی ، بهداشتی ، كشاورزی وغیره محسوب می شود و زمانی كه با دیگر پدیده های طبیعی همچون خشكسالی همراه شود میزان و شدت خسارت بطور تصاعدی افزایش می یابد (50).
مناطق چهار گانه
از كل مساحت استان 3/7 % یعنی 1344317 هكتار تحت حفاظت سازمان محیط زیست قرار دارد، شامل : مناطق حفاظت شده معادل 758189 هكتار (4/56 % كل مناطق ) ، مناطق حفاظت شده جنگلی معادل 126365 هكتار (4/9 % مناطق) ، مناطق شكار ممنوع با 459753 هكتار (2/34 % مناطق) و آثار طبیعی ملی با 10 هكتار كه از مساحت مناطق محسوب می شود ( سازمان حفاظت محیط زیست ، 1383).
گونه های جانوری مختص استان
تمساح پوزه كوتاه ایرانی ( گاندو )Crocodylus palustris palustris (تصویر1-1)
خرس سیاه Ursus thibetanus gedrosianus (تصویر1-2)
سنجاب بلوچی Funambulus pennantii (تصویر1-3)
لاك پشتان دریایی (تصویر1-4)
نمونه ای از درختان كهنسال
درخت سرو زرین دهپابید با قدمت 1200سال ، در 65 كیلومتری خاش در حاشیه دهپابید در مسیر جاده زاهدان به خاش (تصویر1-5)؛
درخت سرو زرین سنگان ، در 45 كیلومتری خاش داخل روستان سنگان، از روستاهای زیبای حاشیه تفتان و در صحن مسجد روستا (تصویر1-6)؛
انجیر معابد: در فاصله 11كیلومتری مسیر جاده چابهار ـ ایرانشهر و 20 كیلومتری جاده ساحلی پریس ـ گواتر در منطقة كچو شهرستان چابهار.
منابع آب
این استان دارای پنج حوضه آبریز اصلی شامل هامون هیرمند، هامون ماشكیل، هامون جازموریان، كویر لوت و دریای عمان است. پتانسیل آبهای سطحی و زیرزمینی استان 2/6 میلیارد متر مكعب و میزان استحاصال آب در استان 9/3 میلیارد متر مكعب می باشد. منابع آبی استان در قالب تالاب، رودخانه، چشمه ، قنات و … می باشند كه مهمترین آنها به قرار زیر است:
تالاب ها
تالاب ها كه در شمال ، مركز و جنوب استان گسترده شده اند علاوه بر ذخیره میلیارد ها متر مكعب از آبهای سیلابی در زمان بارندگی های ناگهانی بخصوص فصل زمستان و بهار، سالانه میزبان هزاران پرنده مهاجر از كشورهای دور و نزدیك هستند ه برای زمستان گذرانی به آبهای استان مراجعه می كنند و جلوه ای خاص به آنها می بخشند. هامون هیرمند، هامون صابری ، تالاب لولكدان، تالاب هامون جازموریان، تالاب هامون ماشكیل و … تعدادی از تالاب های استان هستند.
‌رود خانه ها
رود هیرمند كه شاهرگ حیاتی تالاب بین المللی هامون است ؛
رودخانه بمپور از رودخانه های دائمی و نسبتا پر آب بلوچستان كه در نهایت به تالاب هامون جازموریان می ریزد؛
رودخانه دائمی كاجو؛
رودخانه دائمی سرباز از سرشاخه های اصلی رودخانه باهو كلات ؛
رودخانه باهوكلات كه از بهم پیوستن رودخانه های كاجو، سرباز و باهو شكل می گیرد و مأمن گاندو تمساح تالابی و منحصر به فرد ایرانی است؛
رودخانه كارواندر كه با دارا بودن آبشار، چشم اندازی بی نظیر دارد.
چشمه ها
به لحا‌ظ تنوع اقلیمی، چشمه های متعدد آب معدنی گرم و سرد در سراسر استان سیستان و بلوچستان پراكنده شده اند از جمله : چشمه آب معدنی مكسان و اسپیدز بزمان، زیارت گوربند زاهدان، چشمه آب معدنی پای كوه سرخ ایل و …
ژئوتوریسم
از مهمترین آثار ژئوتوریسمی موجود در استان گل فشان ها و غارها می باشند:
الف  گل فشان ها
اثر طبیعی ملی گل فشان پیر گل (تصویر1-7) : با وسعت 7 هكتار در داخل كوه های سیاه بندان شرق بزمان و جنوب غربی خاش در فاصله 78 كیلومتری گوهر كوه و 113 كیلومتری نوك آباد شهرستان خاش واقع گردیده است.
گل فشان تنگ : این چشمه گل فشان در دشت كهیر با آب و هوای گرم و مرطوب در فاصله 85 كیلومتری چابهار واقع گردیده است.
مهمترین غارهای جذاب و دیدنی استان عبارتند از :
غار لادیز در 10 كیلومتری شهر میرجاوه؛ غار پوسه در حاشیه روستای پوسه ، 65 كیلومتری خاش و 120 كیلومتری زاهدان ؛ غار كرمانچی در دره آهو و به فاصله یك كیلومتری روستای كرمانچی ایرانشهر و غار چاهك در 40 كیلومتری شمال شرقی خاش .
كوه ها
یكی از مهمترین ارتفاعات استان سیستان و بلوچستان اثر طبیعی ملی تفتان است. این قله آتشفشانی نیمه فعال با وسعت 218 هكتار در جنوب زاهدان و 35 كیلومتری شمال شرقی شهرستان خاش واقع گردیده است . با ارتفاع 4050 متر به بام شرق ایران معروف است و در حال حاضر بطور دائم از دهانه آن بخار آب ، گازهای شیمیایی گوگرد دار و … متصاعد می گردد (تصویر1-8).
كوههای مریخی (بدلند) (تصویر1-9) از جاذبه های سواحل نیلگون دریای عمان (تصویر1-10) هستند كه در فاصله 25 كیلومتری چابهار در مسیر جاده پریس ـ چابهار واقع گردیده و بدلیل شكل خاصی كه دارند به كوههای مریخی معروف شده اند. تعدادی از كوه های دیگر استان كوه خواجه ، كوه آتشفشانی بزمان ( خضر ، زند ) ، پلنگ كوه، كوه بیرك ، ملك سیاه كوه و كوه های بم پشت هستند.
سیستان و تالاب هامون
سیستان با مساحت 15197 كیلومتر مربع ، كه 5/8 % از سطح استان سیستان و بلوچستان را در بر می گیرد جمعیتی در حدود 400 هزار نفر و قدمتی بالغ بر 5000 سال دارد. وجود شهر سوخته در 55 كیلومتری جنوب آن معروف به بهشت باستان شناسان؛ كوه خواجه با قدمتی حدود 2200 سال در 25 كیلومتری جنوب غربی شهرستان زابل ؛ دهانه غلامان تنها شهر غیر پایتختی هخامنشیان با قدمت 2000 ساله در 30 كیلومتری جنوب شرقی شهرستان زابل و صدها اثر تاریخی و باستانی دیگر نشان از سیستانی آباد و اثر گذار بر فعالیت های اقتصادی و اجتماعی منطقه و كشورهای همسایه دارد . یقینا این مهم از همجواری انسان با آب و رودخانه حاصل شده است. رودخانه هیرمند فعلی از دیرباز شاهرگ حیاتی منطقه بوده و همراه تالاب هامون موجب رونق زندگی انسان در این سرزمین كهن و مقدس شده است. زیبایی سرزمین و طبیعت زنده و شاداب سیستان آن چنان در رفتارهای اجتماعی و سیاسی مردم منطقه مؤثر بوده است كه فردوسی حكیم را بوجد آورده و رستم دستان را در شاهنامه خود بعنوان نمادی از این پتانسیل ها خلق می نماید. اما متأسفانه امروزه به دلایل مختلف سیاسی ، اقتصادی و علمی، تالاب بین المللی هامون در فهرست تالاب های آسیب دیده كنوانسیون رامسر ثبت شده است . لذا برای عبور از این بحران و حفظ و احیاء ارزش های زیست محیطی و اكولوژیكی آن ، نیاز به همت عمومی و بسیج ملی است تا با اتخاذ دیپلماسی قوی همراه با بكارگیری یافته های علمی بتوان اولا حقابه آب منطقه از افغانستان را تامین نمود و ثانیا از بهره برداری های افراطی و بیش از حد در داخل جلوگیری كرد تا پس از تثبیت پوشش گیاهی آن همچون سال های دهه 50 و 60 شاهد زیبایی و طراوت تالاب هامون و ایفاء نقش اكولوژیكی آن باشیم.

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.