خانه خورشيدي زير آسمان كوير

آسایشی كه با هیزم‌های شكسته در زمستان و با بادگیری در تابستان فراهم می‌شد. سیر طراحی‌شهری و معماری سنتی ایران همواره با آهنگ طبیعت، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و ساختن بناهایی با كمترین مصرف انرژی همراه بوده است. با این همه مروری بر فرآیند ساخت آثاری كه پس از دوره قاجار ساخته شدند نشان می‌دهد تنها تعداد انگشت‌شماری از این بناها با ایده هماهنگی با طبیعت به شیوه سنتی و تلفیق آن با تكنولوژی روز ساخته شده است. اما در این میان سیدمحمدحسین آیت‌اللهی، استادیار معماری دانشكده هنر و معماری یزد با استفاده از نتایج بررسی روش‌های سنتی تنظیم شرایط محیطی، خانه خورشیدی را با استفاده از شیوه‌های سنتی سرمایش و گرمایش غیرفعال در یزد ساخته است. او معتقد است، معماری و شهرسازی سنتی ایران راهكارهای بسیاری را برای ساخت بناهایی هماهنگ با طبیعت تجربه كرده اما عمده این راهكارها در چند دهه اخیر به فراموشی سپرده شده است. حالا دیگر بی‌توجهی به دستاوردهای شهرسازی سنتی شرایط را به‌گونه‌ای رقم زده و الگوهایی را در ساخت و ساز بناها متدوال كرده كه به گواهی آمارها منجر به ائتلاف بیش از 40 درصد انرژی كل كشور می‌شود. خانه خورشیدی طراحی شده توسط این پژوهشگر مسائل شهری و زیست‌محیطی، از پنج سال پیش در یزد به بهره‌برداری رسیده است.

طولانی بودن روزهای آفتابی ‌یزد اصلی‌ترین دلیلی بوده كه آیت‌اللهی را به صرافت ساخت این خانه خورشیدی انداخته است. چنانكه می‌گوید: «آسمان یزد به‌طور متوسط 3188 ساعت در طول سال آفتابی ‌است كه با طراحی و ساخت این ساختمان به میزان 50 درصد انرژی‌ برای سرمایش، 30 درصد انرژی برای گرمایش و 70 درصد انرژی در تولید آب گرم صرفه‌جویی می‌شود.» این ساختمان دارای یك حیاط اصلی و یك حیاط خلوت به مساحت 30 مترمربع با دیوارهای بلند برای تامین سایه طراحی شده است كه امكان تهویه طبیعی را در تابستان فراهم می‌كند. قسمت گودال باغچه در حیاط خلوت دارای حوضی است كه برای سرمایش تبخیری از آن استفاده می‌شود و نیز هیچ اتاقی به عنوان موتورخانه برای خانه در نظر گرفته نشده است كه خود در هزینه ساخت ساختمان صرفه‌جویی را به همراه دارد. آیت‌اللهی در پاسخ به این سوال كه كدام شرایط محیطی یزد در ایده ساخت این بنا موثر بود، می‌گوید:‌ «در یزد بناها با وجود نیاز به گود شدن برای دسترسی به آب از طریق قنات، سه یا چهار طرفه ساخته شده‌اند و این‌گونه است كه با تغییر فصل و روز و شب كوچ افقی و عمودی در این خانه‌ها انجام می‌شود. بعدازظهر تابستان، ساكنان خانه به زیرزمین پناه می‌برند. هنگام غروب پس از آب‌پاشی حیاط از تالار استفاده می‌كنند و برای خوابیدن، زیر سقف آسمان و روی پشت‌بام به استراحت می‌پردازند. اتاق‌های آفتاب‌گیر رو به جنوب غربی ‌(قبله) و جنوب شرقی در زمستان استفاده می‌شوند. جذب مستقیم نور از طریق پنجره‌های بزرگ، ذخیره انرژی به وسیله كف و دیوارهای خشتی ضخیم و جلوگیری از هدر رفتن گرما به وسیله پوشاندن پنجره‌ها با پرده‌های ضخیم صورت می‌گیرد. تالار با دیوارهای بلند خانه را برای گپ عصرانه سایه‌دار و آماده می‌كند. حوض بزرگ آب، درختان و آب‌پاشی كف‌های آجری و نسیمی‌كه از بادگیر می‌وزد، همگی باعث خنكی تالار با استفاده از سرمایش تبخیری غیرفعال می‌شوند.»به گفته این محقق،‌ همه این نكات در طراحی خانه آفتابی‌در نظر گرفته شده به‌گونه‌ای كه «سطوح شیشه‌ای» دیوار «Tombe» و سطح شیشه‌خور جنوب شرقی در اتاق اصلی نشیمن دو عامل مهم در تامین گرمای خانه به‌شمار می‌آیند. باز كردن دریچه قابل كنترل در بالای ستون خورشیدی هنگام تابستان باعث می‌شود تا هوای گرم به صورت طبیعی به بیرون برود و هوای خنك با استفاده از سرمایش تبخیری و از طریق كانال‌های زیرزمینی وارد خانه شود.

در تابستان نیز هوای خنك زیرزمین با استفاده از كانال عمودی و به وسیله یك فن به طبقه اول فرستاده می‌شود و گرمای بخاری گازی واقع در زیرزمین نیز از طریق همین كانال در زمستان به اتاق‌های خواب منتقل می‌شود. این استاد دانشگاه از دیگر ویژگی‌های این ساختمان را تامین آب گرم با به‌كارگیری یك منبع ساده می‌داند. این منبع ساده در محفظه‌ای از شیشه دوجداره محصور شده است و روی پشت‌بام قرار دارد كه آب گرم خانه را از اسفند تا مهر تامین می‌كند. طی چهار ماه سرد سال نیز این منبع آب نیمه‌گرم را به آبگرمكن گازی می‌فرستد تا در مصرف گاز به میزان قابل توجهی صرفه‌جویی شود. آیت‌اللهی با تحلیل آماری كه برگرفته از نتایج یك پرسش‌گری است؛ بر این نكته تاكید می‌كند كه مصرف انرژی در 23 خانه بررسی و پس از تجزیه و تحلیل مشخص شد كه حجم آب مصرفی در خانه خورشیدی 20 درصد كمتر از نمونه‌های دیگر است.بر پایه محاسبه‌های انجام شده، میزان مصرف انرژی در خانه خورشیدی توسط كولر آبی، ‌48 درصد كمتر از خانه‌های پیرامونی است. باقیمانده نیاز سرمایشی‌ این خانه با استفاده از سرمایش غیرفعال تامین می‌شود. مانند استفاده از برودت تبخیری، كوران طبیعی، برودت زمین، تخلیه هوای گرم از طریق تاثیر دودكشی، ذخیره‌ خنكی شب برای طول روز، انتقال خنكی زیرزمین به طبقه فوقانی، عایق‌كاری، درزبندی و همانند اینها. آیت‌اللهی زندگی در سه خانه سنتی را تجربه كرده، از تماشای ستاره‌های آسمان در شب بیابان لذت برده و آب‌پاشی بر كف آجری در گرمای تابستان را تجربه كرده است. از دیدگاه او راه‌های نرفته برای هرچه سازگارتر كردن خانه‌ها با طبیعت بسیار است و فرصت بیشتر.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.