خانواده مارهای سمی (ونوموس)

خانواده الاپیده FAMILY ELAPIDAE

 

اصولا این گروه از مارها را می توان جزو مارهای پروترولیفا (Proteroglypha) از خانواده كلوبریده دانست . ساختمان و شكل این مارها كوتاهتر و دارای نیش دندان یا فنگ (Fang) سمی بزرگ می باشد (شكل 11 و 16). دم این مارها تا حدی كه بتوان آن را وسیله شنا دانست رشد نكرده است . این مارها فاقد پولك گونه ای هستند . تنها دو جنس از این مارها در ایران پیدا می شود .
 

جنس ناجا Genus Naja

 

مشخصات : گردن قابلیت اتساع را به شكل كفچه دارد . در قسمت قدامی فك بالایی یك جفت دندان بزرگ سمی یا فنگ (Fang) قرار دارد . بعد از یك فاصله یا فضای خالی غالباً 1 تا 3 دندان كوچك در قسمت خلفی فك بالایی وجود دارد . سوراخ بینی بزرگ و كاملا بین پولكهای بینی واقع است . مردمك چشم گرد و پولك جلو چشمی و یكی از پولك‌های لب بالایی (معمولاً سومین آن) به چشم متصل و نیز به قسمت خلفی پولك بینی مرتبط می باشند . در این جنس پولك گونه ای وجود ندارد . پولكهای سطح پشتی صاف و به شكل زیگزاك و اریبی مخصوصا در قسمت قدامی بدن دیده می شود. پولكهای سطح زیرین دم در دو ردیف قرار دارند .

 

جنس والترنیزیا Genus Walterinnesia

 

مشخصات : نیش دندان سمی یا فنگ‌ها بزرگ هستند و در فك بالایی به طور ثابت قرار دارند . قسمت خلفی فنگ‌ها فاقد دندان است . سطح فوقانی سر با 9 عدد پولك بزرگ و قرینه پوشیده می باشد . پولك گونه ای ندارد و پولك مخرجی منقسم است .
سطح پشتی بیش از 22 ردیف پولك مورب دارد كه قسمت قدامی آن صاف و قسمت خلفی و روی ناحیه دم تیغه دار می باشد .

 

خانواده هیدروفیده (مار دریایی) FAMILY HYDROPHIDAE

 

زیستگاه مارهای دریایی بیشتر در مناطق استوایی اقیانوس هند و اقیانوس كبیر است . این مارها از خلیج فارس تا جنوب ژاپن و در سواحل دریاهای خند و استرالیا و سواحل جنوبی اقیانوس كبیر پیدا می شوند. نوعی از مار دریایی بنام پلامیس پلاتوروس Plamis Platurus انتشار و پراكندگی وسیع تری دارد . این مار را می توان تا صدها كیلومتر دورتر از سواحل پیدا كرد . در حالیكه سایر انواع مارهای دریایی در آبهای كم عمق و نزدیك ساحل به زندگی خود ادامه می دهند . مارهای دریایی در آبهای كم عمق و نزدیك ساحل به زندگی خود ادامه می دهند . مارهای دریایی از ماهیها تغذیه می كنند . سر این مارها عموما كوچك و دارای بدنی استوانه ای شكل و كشیده و دمی پهن می باشند . تمام مارهای دریایی سمی و زنده‌ زا هستند . حداكثر طول مار دریایی را تا 257 سانتیمتر گزارش كرده اند . دریای مازندران فاقد مار دریایی بوده است و در سالهای اخیر هم موردی گزارش نشده است . مارهای دریایی ایران كه در خلیج فارس تا بحال صید شده اند به شرح زیر است :

 

جنس انهیدرینا Genus Enhydrina

 

مشخصات : استخوان ماكزیلر به سمت جلو بیش از استخوان كام (پالاتین) پیشرفت ندارد و خمیدگی آن به سمت جانبی است . 3 تا 5 دندان بعد از نیش دندان یا فنگ‌ها وجود دارد . پوزه به شكل منقار است . پولكهای ناحیه سر بزرگ هستند . سوراخ بینی به سمت بالا متمایل است . پولكهای بینی بهم متصل می شوند . قسمتی از پولكهای سطح پشتی به وسیله همدیگر پوشیده می شوند و در 49 تا 69 ردیف طولی قرار دارند . پولكهای سطح شكمی كوچك و كمی پهن تر از پولكهای مجاور هستند . پولك رسترال پائینی یا منتال كوچك و كمی پهن تر از پولكهای مجاور هستند . پولك رسترال پائینی یا منتال باریك و بلند و قسمتی از آن در شیار عمیق پولك چین خلفی مخفی می شود .

 

جنس هیدروفیس Genus Hydrophis

 

مشخصات : استخوان ماكزیلر به سمت جلو بیش از استخوان كام (پالاتین) پیشرفت ندارد . بعد از نیش دندان یا فنگ‌ها 1 تا 18 دندان دیده می شود . پوزه از نیمرخ گرد می نماید . پولكهای ناحیه سر بزرگ هستند . چشم كوچك و مردمك آن گرد است . سوراخ بینی به سمت بالا متمایل می باشد . پولكهای بینی بهم متصل می شوند، پولك منتال یا پولك رسترال پائینی شكل طبیعی دارد . پولكهای سطح پشتی به وسیله یكدیگر قسمتی یا كمی پوشیده می شوند یا پهلوی هم قرار می گیرند . و در 29 تا 57 ردیف طولی در قسمت میان بدن شمارش می گردد . پولكهای سطح شكمی كوچك و با اینكه از پولكهای مجاورش پهن تر است معذالك تشخیص آنها آسان نیست .

 

جنس لاپمیس Genus Lapamis

 

مشخصات : در فك بالایی دندان سم یا فنگ‌ها قرار دارند كه بعد از فاصله ای 3 تا 6 دندان دیگر دیده می شود . سوراخ بینی به سمت بالا متمایل است و پولكهای بینی با یكدیگر متصل هستند . سر نسبتاً بزرگ و بدن تنومند است . پولكهای سطح پشتی شش گوشه یا چهار گوشه یا روی همدیگر قرار می گیرند . سه یا چهار ردیف از‌های زیرین آن بزرگتر هستند . پولكهای سطح خلفی بدن این پولكها خیلی كوچك و نامشخص هستند .

 

جنس پلامیس Genus Pelamis

 

مشخصات : دم خیلی فشرده و به شكل پارو و بدن از پهلو بهم فشرده است . استخوان ماكزیلر به سمت جلو بیش از استخوان كام (پلاتین) پیشرفت ندارد. در دنباله نیش دندانها (فنگ‌ها) س از یك فاصله یا فضای خالی تعداد 7 تا 11 دندان كوچك قرار دارد . سر باریك و پوزه كشیده است . پولكهای سطح فوقانی بزرگ هستند . سوراخ بینی به سمت بالا متمایل و پولكهای بینی به یكدیگر متصل می شوند . لب بالایی 7 تا 10 پولك دارد . پولكهای سطح پشتی به شكل چهار گوش یا شش گوش و پهلوی هم می باشند . پولكهای سطح شكمی كوچك و به سختی از پولكهای مجاور متمایز می شوند . معمولاً پولكها با شكاف میانی كه دارند به شكل منقسم دیده می شوند و یا نامشخص می باشند و تعداد آنها 264 تا 406 عدد است .

 

خانواده ویپریده (افعی‌ها)FAMILY VIPERIDAE

 

این مارها دارای بدنی ضخیم و دمی كوتاه هستند ، سر كاملا مشخص ، پهن و مثلثی شكل است . استخوان فك بالایی (ماكزیلر) كوتاه و بطور عمودی قرار دارد . این استخوان دارای یك جفت نیش دندان سمی لوله ای شكل است كه قابلیت تحرك زیادی دارد . به عبارت دیگر وضع دندان سمی نسبت به دهان متغیر است و می تواند حالت خمیده یا افقی و یا حالت عمودی نسبت به سقف دهان داشته باشد . دندانهای سمی همراه با چند دندان سمی یدكی است كه در مواقع لزوم می توانند جانشین دندان سمی اصلی شوند . تمام گونه‌های این خانواده سمی هستند . مارهای این گروه تماما به استثنای اتراكتاسپین (Atractaspis) زنده زا یا حد فاصل بین زنده زا و تخمگذار ی باشند . به عبارت دیگر تخم این مارها حاوی جنین زنده است كه قسمتی از رشد آن در داخل شكم و بقیه در خارج از بدن انجام می گیرد .

 

جنس سراستس Genus Cerastes

 

مشخصات : سر و گردن مشخص است . ناحیه فوقانی سر از پولكهای كوچك و برجسته كه پهلوی هم قرار دارند پوشیده می باشد . مردمك چشم بیضی و بطور عمودی است . سوراخ بینی كوچك و به سمت بالا و جانبی متمایل و در یك پولك منفرد یا منقسم قرار دارد . سطح پشتی تیغه دار و در 25 تا 35 ردیف است . ردیف میانی ظهری آن در یك خط مستقیم و سایر پولكهای سطح پشتی در جهت طولی بدن و ردیفهای جانبی كوچكتر و به شكل مورب و در سمت پائین بدن به طور اره مانند قرار می گیرند . پولكهای سطح شكمی گرد هستند . دم كوتاه و پولكهای سطح زیرین آن منقسم می باشند .

 

جنس اكیس Genus Echis

 

مشخصات : سر و گردن كاملا مشخص است . سر از پولكهای كوچك و برجسته پوشیده می باشد . مردمك چشم بیضی و عمودی است. سوراخ بینی كوچك و در یك پولك قرار دارد و جهت آن به طرف بالا و جانبی است . پولكهای سطح پشتی تیغه دار و در 25 تا 40 ردیف می باشد . ردیف میانی ظهری آن در خط مستقیم و سایر پولكها در جهت طولی بدن قرار دارد و پولكهای جانبی آن در خط مستقیم و سایر پولكها در جهت طولی بدن قرار دارد و پولكهای جانبی آن كوچكتر و مورب و به سمت پائین بدن به شكل اره امتداد دارند . پولكهای سطح شكمی گرد و تیغه دار است . دم كوتاه و پولكهای سطح زیرین آن و پولك مخرجی منفرد می باشند .

 

جنس اریستیكوفیس Genus Eristicophis

 

مشخصات : سر و گردن كاملا مشخص است . سطح فوقانی سر از پولكهای كوچك پوشیده می باشد . امتداد سوراخ بینی در جهت خارج است و بین پولك بزرگ بینی و پولك بالای بینی و چند پولك كوچك قرار می گیرد . پولكهای سطح پشتی 25 تا 27 عدد و تیغه دار و در امتداد هم قرار دارند . تیغه‌ها كوتاه و به انتهای پولك نمی رسند . پولكهای سطح جانبی مورب و تیغه دار و پولكهای سطح شكمی در قسمت جانبی آن تیغه دار می باشند .

 

جنس پسودوسراستس Genus Pseudocerastes

 

مشخصات : ناحیه گردن كاملا مشخص و سر از پولكهای كوچك پوشیده می باشد . مردمك چشم عمودی است . سوراخ بینی در جهت بالا و به سمت خارج متمایل است و در میان دو پولك كوچك بینی قرار دارد . لبه تحتانی پولكهای لب بالا دندانه دندانه یا اره مانند است كه با حفره‌های موجود روی آن با لب پائینی جفت می شوند . پولكهای سطح پشتی در 21 تا 25 ردیف طولی تیغه دار قرار می گیرند ، تیغه‌ها به انتهای خلفی پولك نمی رسند . تیغه‌ها یكنواخت و فاقد دندانه یا اره مانند هستند . دم كوتاه و پولكهای سطح زیرین آن در دو ردیف می باشند .

 

جنس ویپرا یا افعی Genus Vipera

 

مشخصات : سر و گردن متمایز و مشخص و ناحیه سر به وسیله پولكهای كوچك پوشیده می باشد . این نوع مارهای سمی دارای نیش دندان یا فنگ‌های مجوف بزرگ خمیده در جهت عكس سقف دهان است كه روی استخوان ماكزیلر قرار دارند . حفره یا پیت بین چشم و سوراخ بینی وجود ندارد . سوراخ بینی در سمت جانبی است . مردمك چشم بیضی عمودی است و چشم‌ها با لب بالایی اتصال ندارند . گاهی در ناحیه سر پولكهای پیشانی و آهیانه كوچكی دیده می شود . پولكهای سطح پشتی تیغه دار و در 19 تا 33 ردیف طولی قرار دارند . پولكهای سطح شكمی صاف و گرد و پولكهای سطح زیرین دم در دو ردیف می باشند .

 

خانواده كروتالیده (افعیهای حفره دار) FAMILY CROTALIDAE

 

خانواده كروتالیده شباهت زیادی به خانواده ویپریده دارد و عده ای از مولفین آن را زیر خانواده ویپریده می دانند ولی اختلاف عمده آنها بشرح زیر است :‌
(1)وجود حفره یا پیت بین چشم و بینی (2) وجود شكاف یا بریدگی عمیق در سطح فوقانی قدامی لبه استخوان ماكزیلر (3) ساختار ناحیه دم در بعضی گونه‌ها انتهای آن به صورتی پیشرفت نموده كه با حركتش صدای مخصوص شنیده می شود (مار زنگی).

 

جنس اكیسترودن Genus Agkistrodon

 

مشخصات : دارای حفره عمیق یا پیت بین چشم و بینی است . در دو طرف سر و در ناحیه گیجگاهی دو غده سمی بزرگ قرار دارد . مردمك چشم به شكل بیضی عمودی است . نیش دندانهای بزرگ خمیده لوله ای شكل در فك بالایی قرار دارد و با یك ردیف نیش دندان كوچك جانشین همراه است . دندان‌های ساده فك بالایی بین 10 تا 20 عدد است . پولك عقب چشمی به پولك پیشانی متصل یا به نزدیكی آن می رسد . پوزه باریك و سطح فوقانی سر پهن است . سوراخ بینی در میان دو پولك قرار می گیرد . دارای دو پولك جلو چشمی است و پولك عقب چشمی و زیر چشمی آن از دو ،‌سه ،‌چهار و یا پنج پولك تركیب می شود . دارای یك عدد پولك گونه ای كه در بعضی گونه‌ها فاقد آنست . معمولاً لب بالایی 7 یا 8 پولك و لب پائینی 9،‌10 یا 11 پولك دارد . سه ردیف پولك گیجگاهی به لب بالایی متصل می شود ،‌ پولكهای گیجگاهی فوقانی همانند پولكهای سطح پشتی است . پولكهای چین یك جفت می باشد . پولكهای سطح شكمی بین 127 تا 178 عدد و سطح زیرین دم (در این منطقه از جهان) 31 تا 47 عدد و در دو ردیف قرار دارند . پولك مخرجی منفرد است . پولكهای سطح پشتی كم و بیش تیغه دار و در قسمت پائینی سطح جانبی ممكن است فاقد تیغه باشند . پولكهای سطح پشتی 19 تا 27 عدد و در بیشتر گونه‌ها 21 تا 23 عدد می باشد . حداكثر طول را 189 سانتیمتر گزارش كرده اند اما در ایران طول به 67 سانتیمتر می رسد . سطح پشتی دارای خالهای عرضی تیره یا نیم دایره ای یا دایره ای شكل است . تعداد خالها بین 10 تا 50 عدد متفاوت است . نقش و نگار سطح شكمی خیلی متغیر و گاهی همراه با خالهای بزرگ یا كوچك یا خطوط مختلف است .

3 نظرات
  1. مریم می‌گوید

    سلام مطالبتون خیلی مفید وعالی بود فقط منم با نظر دوستمون موافق هستم کاش عکس مار هارو هم میذاشتین

  2. حمید می‌گوید

    سلام سایت بسیار زیبایی دارید فقط اگه تصویر مار ها رو هم کنار اسم اونها میزاشتید بسیار بهتر میشد
    بازم ممنون

  3. بهمن رستمیان می‌گوید

    سازمان حفاظت از محیط زیست کتابی به بنده هدیه کرد متاسفانه سرقت شد ایا در بازار است؟

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.