درباره کویر

عرضه وسیع مناطق بیابانی و كویری ایران و لزوم شناخت هر چه بیشتر این مناطق به منظور برنامه ریزی و استفاده بهینه و همچینن جلوگیری از پیشروی آنها سبب شده است تا دست اندركاران و صاحب نظران با نوشتن مقالات و یا تشكیل گردهمایی‌ها و سمینارها در این مورد به بحث و تبادل نظر بپردازند. اما چیزی كه تا به حال به آن دقت كافی مبذول نشده ارائه تعریفی صحیح از كویر و مناطق كویری و یا تفكیك دو ناحیه بیابان و كویر بوده است شاید این سوال پیش آید كه جدا بودن این دو واژه از هم چه چیزی را عوض كرده و یا چه مشكلی را حل می كند. ولی آنچه می توان گفت این است كه در هر نوع مریضی آبتدا باید نوع مرض را تشخیص داد و سپس اقدام به تجویز دارو كرد. به این ترتیب بیابان و كویر هم دو نوع مریضی مناطق خشك است كه ابتدا باید چگونگی پیدایش آن را تشخیص داده و سپس به مبارزه پرداخت. و چه بسا نوع مبارزه با یكدیگر تفاوت داشته باشد. با این توضیح كوتاه باید ببینیم كویر چگونه جایی است.

به چه مناطقی كویر گفته می شود: كویر به زمینهای گلی و شور نمكزاری گفته می شود كه اشباع از املاح و نمكهای مختلف بوده و برای زراعت مناسب نمی باشند. هر جا كه بافت خاك ریز دانه و نمك به مفهوم عام وجود داشته باشد با حضور آب به هر شكل (باران ـ جاری ـ زیرزمینی ) كویر تشكیل می شود و معمولاً در انتهای میسل ها و در پست ترین نقطه یك حوضه قرار دارد، از آنجا كه شرایط حاكم بر بیابانها اغلب مساعد پیدایش كویر است لذا این دو پدیده بیشتر با هم وجود دارند. در واقع كویر عارضه ای در یك بیابان است نه خود بیابان. لازم بیاد آوری است منابع خارجی در این زمینه اصطلاحات دیگری نظیر سبخا یا شوت[1] نیز بكار برده اند كه هر یك از این دو اصطلاح تعریف خاص خود را دارد؛

سبخا: فرو رفتگی بسته ای است كه معمولا در زمستان پوشیده از آب شور است ولی در تابستان خشك شده و پودر سفید نمك در آن نمایان می شود زیرا جریان آب قابل توجهی به آن نمی رسد. شوری آن یا مربوط به نفوذ آبهای زیرزمینی شور است و یا حاصل تبخیر آبهایی است كه بر اثر گذشتن از رخنمون های نمكدار شور شده اند و یا اینكه مربوط به وجود زمین شور در داخل خود فرو رفتگی است و آبها در آنجا قبل از تبخیر نمكدار می شوند.

شوت نیز همان چاله ها یا فرورفتگی های زمین است اما با گسترش بیشتر كه به دیواره های كم و بیش قائم (فالز) ختم می شود. گاه ممكن است تماما یا قسمتی از آن در ماههای بدون باران خشك شده باشد. خاك آن غالبا و حتی در تابستان حالت سیالی و روانی بیشتری دارد و امكان فرو رفتن انسان در آن نیز وجود دارد. گاهی اصطلاح شوت را برای نشان دادن كناره های كمتر شور و پوشیده از علف سبكا نیز بكار برده اند. اختلاف شوت و سبخا را در كناره های آن فرض كرده اند كه در اولی دیوار قائم و در دومی بصورت شیب ملایمی است. در منابع ایرانی نیز تقسیم بندی هایی در مورد کویر (مانند کویرهای شخم خورده، پف کرده، چربه، زرده و امثال آن) نیز دیده می شود.

پیدایش كویر:

در تشكیل زمینهای شور و كویرهای نمك عوامل بیشماری در طول دوران های زمین شناسی دخالت داشته اند كه بطور خلاصه به چند مورد از آنها اشاره می شود.

1- چون زهكش سیلابها هنگام عبور از تشكیلات نمكدار كه عمدتاً مربوط به دوران سوم زمین شناسی می باشند بطرف گودترین نقطه حوضه آبخیز سرازیر می شود املاح محلول را در خود حل كرده و به چاله ها حمل می كنند. این املاح پس از تبخیر در سطح زمین رسوب می نمایند و در نتیجه خاك آن نقاط شور شده و كویر ایجاد می شود بطوریكه هیچ گونه گیاهی نمی تواند در آنجا رشد نماید. مانند: كویر دامغان ـ كویر نمك بجستان ـ كویر سبزوار ـ كویر شوره گزهامون و . . .

2- املاح نمك در ساختمان خاك منطقه موجود بوده و به دلیل تبخیر شدید از طبقات زیرین در نتیجه خاصیت شعریه به سطح منتقل می شود و كویر ایجاد می شود.

3-ممكن است به دلیل وجود گنبدهای نمكی در منطقه و تخریب آن به تدریج كویر ایجاد گردد. انواع مختلفی از این گونه كویر ها در نقاط مختلف ایران بصورت بزرگ و كوچك دیده می شود بعضی از آنها به صورت باتلاق و در طول سال از رودخانه ها تغذیه شده و آبدار می باشند ( باتلاق گاوخونی جازموریان و . . . ) و بعضی دیگر چون كویرهای سیرجان وبجستان با وجود آبدار بودن در زیر پوشش های قطور نمك تقریباً بصورت مرده بوده و بطور محدود در سالهای پر باران بخشی از پهنه های آنها غرق آب می شوند.

به این ترتیب می توان گفت كه در پیدایش كویر با تعریف فوق انسان دخالتی نداشته بلكه بیشتر وضعیت زمین ساختی و ژئومرفولوژی منطقه موثر است ولی انسان بطور ناخواسته با اهمال باعث پیشروی كویر می شود.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.