ذخيره گاه زيست كره گلستان

نام انگلیسی:  Golestan Biosphere reserve    

نام فارسی :  ذخیره گاه زیست كره گلستان

 

 

موقعیت جغرافیایی

توپوگرافی
ذخیره گاه زیستكره گلستان در شمال ایران و جنوب شرقی دریای خزر قرار گرفته و مساحتی برابر با87241 هكتار دارد .محدوده جغرافیایی آن بین ″16 ′43 ˚55 تا ″31 ′15 ˚56 طول جغرافیایی و ″51 ′16 ˚37 تا ″27 ′32 ˚37  عرض جغرافیایی می باشد و با موقعیت ویژه ای كه دارد برخوردار از اقلیمهای گوناگون و توپوگرافی متنوع است . ورودی به پارك از سمت غرب آن روستای تنگراه است كه در 145 كیلومتری شمال شرقی گرگان بوده و در مسیر بزرگراه آسیایی تهران – مشهد قرار دارد . مهم ترین شهرهای اطراف آن گرگان و مینو دشت در غرب و بجنورد در شرق آن می باشند .


حداقل ارتفاع ذخیره گاه از سطح دریا در تنگراه450 مترو بیشترین ارتفاع در دیوار كجی برابر با 2411 متر می باشد . بنابراین نزدیك به 2000 متر اختلاف ارتفاع در این ذخیره گاه وجود دارد . قله های مرتفع دیگری نیز وجود دارند كه ارتفاع آنها نیز از 2000 متر تجاوز می كند و شامل كوه قره گینه با 2179 متر كوه الوباغ با 2174 متر كوه ایلخی با 2142 متر كوه گرده تپه با 2087 متر كوه قارنی با 2019 متر و كوه آقا بابا با 2002 متر ارتفاع می باشند . شیب دامنه های كوهستانی پارك بسیار شدید بوده و اغلب به صورت صخره های سنگی همراه با پرتگاه های متعدد است و به تدریج به سمت شرق از شیب دامنه ها كاسته شده و دشت های ارتفاعی تشكیل شده اند و در شمال ذخیره گاه تپه ماهورهای كم ارتفاع قرار دارند.

 

 

هوا و اقلیم
قرار گرفتن ذخیره گاه گلستان در مرز بین اقلیم های نیمه مرطوب خزری و نیمه خشك و دارا بودن جهت های عمده گوناگون و پستی و بلندی شدیدباعث شده تا از اقلیم های متنوعی برخوردار باشد كه ایجاد كننده جنگلهای پهن برگ در غرب ذخیره گاه     ( حد نهایی شرقی جنگلهای خزری ) ، جنگلهای سوزنی برگ در ارتفاعات و مراتع در تپه ماهورهای شرق و شمال آن است . آمار 20 ساله بارش نشان می دهد كه در ایستگاه تنگراه واقع در پایینترین نقطه حوزه میانگین بارش سالانه 659 میلیمتر بوده و حداقل وحداكثر سالانه آن ،380 و 946 میلیمتر می باشد . 25 درصد از بارش در بهار،  8/11 در صد در تابستان 9/30 در صد در پاییز و 3/32 درصد در زمستان انجام می شود . این بارش در دامنه های رو به جنوب و رو به شرق شدیدا كاهش یافته به طوریكه میانگین سالانه آن در ایستگاه چشمه خان 241 متر و در رباط قره بیل در شرق ذخیره گاه به 209 میلیمتر می رسد .

 

دمای متوسط سالانه در ایستگاه تنگراه ( پایین ترین نقطه ذخیره گاه ) حدود 5/16 درجه سانتیگراد و در بلندترین نقطه آن  حدود 8/4 درجه سانتیگراد است . حداقل و حداكثر دمای ماهانه در پایین ترین نقطه ذخیره گاه 3/9 و 8/23 درجه سانتیگراد و در بالاترین نقطه ذخیره گاه 5 /1- و 1/11 درجه سانتیگراد است . میانگین رطوبت نسبی سالانه در غرب ذخیره گاه در تمامی ماهها بیش از 80 درصد بوده و در شرق ذخیره گاه بیش از 70 درصد است .ساعات تابش آفتاب سالانه در این ذخیره گاه بر اساس ایستگاه گرگان حدود 2000 ساعت می باشد .
اقلیم ذخیره گاه در سیستم طبقه بندی دومارتن ،  در غرب ذخیره گاه نیمه مرطوب معتدل، در جنوب و شرق آن مدیترانه ای سرد و در شمال آن نیمه خشك است .

 

زمین شناسی ژئومورفولوژی و خاك
ذخیره گاه زیستكره گلستان در مرز البرز شرقی و زون كپه داغ قرار داشته و دارای سازندهای متنوع است و سنگها ی رسوبی در آن بیشترین رخنمون را دارند كه آنها را می توان به چهار گروه زیر تقسیم نمود :


1.  سنگهای رسوبی آهكی اغلب سخت و مقاوم در برابر فرسایش كه ارتفاعات غربی و شمالی ذخیره گاه را تشكیل داده اند و صخره ها و پرتگاههای زیادی را بوجود آورده اند .
2. سنگهای مارنی شامل مارنهای خاكستری كرتاسه و شیل و مارن نئوژن است كه بویژه در شرق و شمال شرقی ذخیره گاه رخنمون دارند و حساسیت آنها به فرسایش، زیاد است .
3. ماسه سنگهای پلیوسن و ماسه سنگ و شیل شمشك ( ژوراسیك )با میان لایه های مارن و آهك نازك لایه در بخش شرقی ذخیره گاه دیده می شوند .
4. رسوبهای آماری شامل رسوبات آبرفتی و نابرجا بوده و حساسیت زیادی به فرسایش دارند . از جمله این رسوبات می توان نهشته های لسی مخروط افكنه ای و رسوبات آبرفتی در بستر رودخانه مادر سو ( زهكش اصلی ذخیره گاه ) را نام برد .
سنگهای آذرین و دگرگونی نیز بخشهای محدودی از جنوب شرقی ذخیره گاه را در بر گرفته اند .
به دلیل قرار گرفتن این ذخیره گاه در محل تلاقی زون البرز شرقی و زون كپه داغ گسل های متعددی در آن وجود دارد كه 8 گسل یا از درون پارك ملی عبور كرده و یا بخشی از مرز آن را تشكیل می دهند . مسیر رودخانه اصلی ذخیره گاه ( مادر    سو)  نیز یكی از این گسلها به طول 22 كیلومتر می باشد .


از نظر ژئو مورفولوژی بخش غربی از كوههای مرتفع و سنگلاخی با دره های عمیق تشكیل شده و در شرق ذخیره گاه از ارتفاع كوهها كم می شود و در جنوب شرقی مخروط افكنه های وسیع و تپه ماهور دیده می شوند . 51 درصد از سطح ذخیره گاه را مناطق كوهستانی 41 درصد آنرا تپه ماهورها و 2/5 در صد را فلاتها و تراس های فوقانی تشكیل می دهند . خاك مناطق كوهستانی اغلب كم عمق تا بسیار كم بوده و دارای سنگریزه فراوان است و دارای آهك فراوان می باشد . خاكهای تپه ماهورها نیز اغلب كم عمق بوده و نفوذ پذیری متوسطی دارند و مقدار آهك در آنها زیاد است . این خاكها دارای 15 تا 50 درصد سنگریزه می باشند . خاكهای واقع بر روی فلاتها نسبتا عمیق تا عمیق بوده و میزان سنگریزه كمتری دارند.


میزان آهك و ماده آلی در آنها به نسبت خوب بوده و دارای زهكشی مناسب می باشند . خاكهای واقع بر روی مخروط افكنه ها دارای عمق كم و سنگریزه فراوان بوده و حاصلخیزی كمی دارند . بر رویهم 3/57 درصد از كل منطقه را خاكهای مالی سول تشكیل می دهد كه دارای ماده آلی زیادی بوده و جزخاكهای تحول یافته محسوب می شوند . حدود 40 درصد از منطقه را نیز خاكهای آنتی سول می پوشانند .كه اكثرا بسیار كم عمق تا كم عمق بوده و جزء خاكهای تحول نیافته محسوب می گردند . 7/2 درصد از ذخیره گاه نیز دارای خاكهای Incoptisols   می باشند كه دارای بافت لوم شنی تا رسی بوده و اكثرا دارای عمق بسیار كم می باشند .


منابع آ‎ب
منابع آب موجود دراین ذخیره گاه شامل آبهای سطحی و زیر زمینی می باشند . رودهای زیادی از این ذخیره گاه سر چشمه گرفته و یا عبور می كنند كه مهمترین آنها رودخانه مادر سو یا دوغ از سر شاخه های گرگان رود می باشد . این رود خانه دارای حوزه آبخیزی به مساحت حدود 110 هزار هكتار پیش ورود به ذخیره گاه بوده و پس از آن از جنوب ذخیره گاه وارد آن شده و حدود 35 كیلومتر از مسیر خود را بیشتر در جهت شرقی – غربی طی كرده و در تنگراه از این ذخیره گاه خارج شده و به سرگلستان وارد می شود . دبی متوسط سالانه آن در ایستگاه تنگراه در مدت 27 سال 62/1 متر مكعب بر ثانیه بوده و یك رودخانه دائمی است .


حداكثر اوج دبی اندازه گیری شده 3/182 متر مكعب بر ثانیه بوده ولی دبی سیل ویرانگر مرداد 1380 حدود 2200 متر مكعب بر ثانیه بر آورد شده است . این سیل به طور عمده در حوزه سراب ذخیره گاه و قبل از ورود رودخانه به آن شكل گرفته و دبی ورودی به ذخیره گاه بیش از 1800 متر مكعب بر ثانیه بوده است . سیل مذكور خساراتی را در طول رودخانه مادرسو وارد نموده و باعث تخریب شدید در بسترآن گردید .
كیفیت آب رودخانه مادر سو از نظر فیزیكو شیمیایی در حد خوب تا متوسط بوده و برای استفاده حیات وحش هیچگونه محدودیتی ندارد .
از نظر آبهای زیر زمینی با توجه به سازندهای آهكی به صورت گسترده در منطقه و گسلها و شكستگی های فراوان چشمه های زیادی در این ذخیره گاه وجود دارند كه 114 دهنه از آنهااندازه گیری شده و تقریبا در هر 800 هكتار از سطح ذخیره گاه یك چشمه وجود دارد . هر چند بسیاری از این چشمه ها دارای آبدهی محدودی می باشند ولی پراكنش مناسب آنها از نظر حیات وحش هیچگونه محدودیتی را برای دسترسی به آب بوجود نمی آورد .


از بین چشمه های منطقه چشمه كارستی زاد با دبی 1200 لیتر بر ثانیه در بهار و 600 لیتربر ثانیه در تابستان پرآب ترین چشمه می باشد. چشمه های خاندوشان و جمشیدآباد در غرب پارك هر كدام با دبی بیش از 70 لیتر بر ثانیه چشمه گلشن با دبی 50 لیتر برثانیه و چشمه گلستان با دبی 23 لیتر بر ثانیه از دیگر چشمه های پر آب می باشند . آب تمامی چشمه ها از نظر شرب انسان و حیات وحش بسیار مناسب بوده و هدایت الكتریكی و شوری آنها بسیاركم است .

 

پارك ملی گلستان
نوع زیستگاهها :
1. جنگلهای خزان كننده مناطق پست و بلند هیر كانی
2. بیشه های خزان كننده مناطق پست و بلند هیر كانی
3. جوامع مختلط جنگلهای خزان كننده و بیشه زارهای خزان كننده
4. جوامع مختلط پهن برگ و سوزنی برگ
5. جوامع مختلط درختچه ای و علفی
6. بیشه زارهای ارس
7. جوامع كوهسری
8. رویش گیاهان استپی و خشكی پسند
هم چنین ذخیره گاه زیستكره گلستان در محل تلاقی 3 بیوم زیر قرار دارد :
– Sub-tropical and temprate rain forest                                              جنگلهای بارانی معتدله ونیمه استوایی 
– Cold winter ( continental ) derserts and somidesert
بیابانهای زمستان سرد (قاره ای و نواحی غیر بیابانی )
–  Mixed mountain and high land system كوهستانی مختلط و  سیستمهای مرتفع   

 

گونه های غالب
1. Parrotia persica
2. Zelkova carpinifolia
3. Quercus castanifolia
4. Q . macranthera
5. Carpinus betulus
6. Fraxinus excelsior
7. Acer hyrcanum
8. Alnus glutinosa
9. Juniperus excelsa
10. J . communis
11. J . sabina
12. Sorbus torminalis
13. Onobrychis cornuta
14. Acantholimon raddeanum
15. Festuca valesiaca
16. Stipa lessingiana
17. Hordeum bulbosum
18. Anabasis aphylla
19. Phragmites australis
20. Suaeda physophora

 

توصیف زیستگاهها
پارك ملی گلستان در زون گذار ( transition )  بین جنگلهای هیركانی، بیشه های ارس و كوهستان و استپ های درمنه قراردارد . از نظر منابع آبی دارای مناطق متفاوت و از نظر توپوگرافی حد ارتفاعی 450 تا 2411 متر و دشتهای مسطح تا پرتگاههای عمودی با خاكهای متنوع درآن دیده می شود . از اینرو به دلیل وجود رویشگاههای متنوع دارای تنوع گیاهی چشمگیری است به طوری كه حدود 1300 گونه در این منطقه تا كنون شناسایی شده است . با وجود آنكه این منطقه از نظر مساحت تنها 6% از سطح ایران را می پوشاند ولی 19 درصد از كونه های گیاهان آوندی ایران را در بر می گیرد . حدود 40 درصد از كونه های گیاهی این منطقه به ناحیه رویشی ایران و تورانی و 15 درصد آن به ناحیه رویشی اروپا سیبری تعلق دارد. 5/.درصد از عناصر مدیترانه ای و كمتر از 1 درصد از عناصر صحارا – سندی به همراه عناصر ایران و تورانی نیز در این منطقه دیده می شود . سایر گیاهان به دو یا چند ناحیه رویشی تعلق دارند .

 

فهرست گیاهان در معرض تهدید
1.   Endangered  ( En )
Populus caspica Bornm.

2.     Vulnerable    ( Vu )
corcus almehensis Brickell f Mathew
Eremostachys boissieriana Regal
Astragalus memoriosus pakravan , Nasseh f Maassoumi
A .  retamocarpus Boiss . f Hohen . ex Boiss.
Johrenia golestanica Rech . f .
Viola jordanii


كار بری نام گونه
دارویی ( از میوه آن برای رفع دیسانتری استفاده می شود .) Sorbus torminalis
صنعتی Acanthophyllum microcephalum
تغذیه ای Achillea biebersteinii
تغذیه ای A . wilhelmsii
دارویی Ajuga gorganica
تغذیه ای Allium paradoxum
صنعتی Alnus subcordata
دارویی Althaea cannabina
دارویی Alyssum desertourum
دارویی A . sowitsianum
تغذیه ای – دارویی Anchusa italica
دارویی – صنعتی Anthemis tinctoria
دارویی Artemisia annua
دارویی A . vulgaris
دارویی Astragalus hamosus
دارویی Atropa acuminata
تغذیه ای Bunium persicum
دارویی – تغذیه ای Capparis spinosa
صنعتی Celtis caucasica
صنعتی C . australis
دارویی Cetarach officinarum
تغذیه ای – دارویی Cichorium intybus
دارویی Cotoneaster hissarica
تغذیه ای Crataegus microphylla
تغذیه ای C . pentagyna
تغذیه ای Daucus carota
دارویی Digitalis nervosa
دارویی Dorema hyrcanum
دارویی Echium amoneum
دارویی Ferula ovin
دارویی Glycyrrhiza glabra
تغذیه ای – دارویی Heracleum persicum
دارویی Marrubium vulgare
دارویی Melilotus officinalis
دارویی Melissa officinalis
تغذیه ای – دارویی Mentha aquatica
تغذیه ای Mespilus germanica
دارویی Origanum vulgare
دارویی Phyllitis scolopendrium
دارویی Polypodium interjectum
دارویی P . vulgare
تغذیه ای Pyrus boissieriana
صنعتی Quercus castanifolia
صنعتی Q . macranthera
تغذیه ای Rubus hyrcanus
دارویی Tercrium polium
دارویی Sorbus boissieri
دارویی Thymus transcaucasicus
صتعتی Tilia caucasica
تغذیه ای Urtica dioica
صنعتی Ulmus minor
صنعتی U . glabra
تغذیه ای – دارویی Ziziphora tenuior

پستانداران
60 گونه پستاندار متعلق به 43 جنس و 18 خانواده درمنطقه شناسایی شده است . عمده ترین آنها عبارتند از :

1. Sus scrofa
2. Capreolus capreolus
3. Cervus aegagrus aegagrus
4. Ovis orientalis arkal
5. Gazella subgutturosa
6. Ursus arctos
7. Panthera pardus saxicolor
8. Felis chaus
9. Felis silvestris
10. Meles meles
11. Martes martes
12. Martes foina
13. Martella nivalis
14. Canis lupus
15. Anis aureus
16. Vulpes vulpes
17. Hystrix indica

 

یوز پلنگ Acinonyx  jubatus  venaticea   تا سال 1362 به مقدار 2 تا 3 قلاده زیست می كرد و بنظر می رسد این پستاندار ارزشمند یا از بین رفته یا به مكان دیگری مهاجرت نموده است .


پرندگان
133 گونه پرنده از 78 جنس و 35 خانواده در منطقه مشاهده گردیده است كه عمده ترین آنها عبارتند از :

1. Lanius schach
2. Sturnus roseus
3. Pyrrhocorax pyrrhocorax
4. Aquila heliaca
5. Aquila chrysaetos
6. Gypaetus barbatus
7. Falco subbuteo
8. Falco naummanni
9. Phasianus colchicus
10. Alectoris chukar
11.Coturnix coturnix

 

دوزیستان
در منطقه 3 گونه دوزیست از 2 جنس و 2 خانواده شناسایی شده است :
1. Bufo viridis
2. Rana ridibunda
3. R . macrocnamis pesudokalmatina

 

خزندگان
21 گونه خزنده از 16 جنس و 10 خانواده یافت می شود :
1. Testudo horsfieldii
2. Trapelus agilis
3. Ophysaurus apodus
4. Cyrtopodion caspius
5. Ablepharus pannonicus
6. Lacerta strigata
7. Coluber nagadum
8. Oligodon taeniolatus


ماهیان
11 گونه ماهی متعلق به 8 جنس و 5 خانواده در منطقه شناسایی شده است :‌
1. Barbus capito
2. Capoeta capoeta gracilis
3. Oncorhynchus mykiss
4. Leuciscus cephalus orientalis
5. Cobitis taenia
6. Neogobiusb fluviatilis pallasi

 

گونه های در معرض خطر
پستانداران
1. Panthera pardus saxicolor    (EN)
2. Rhinolophus hipposideros   (VuA2c)
3. Capra aegarus aegagrus   (VuA2cde)
4. Ovis orientalis arkal   (VuA2cde)
5. Rhinolophus ferrumequinum (lower Risk :  conservation  dependent )
6. Myoxus glis   ( lower Risk : near threatened )
7. Dryomys nitedula  ( lower Risk : near threatened )

 

پرندگان
1. Aquila heliaca (Vu)
2. Falco naumanni (Vu)
3. Falco tinnunculur (Vu Alace )
4. Crex crex  (VuAlac)
5. Aegypius monachus ( near threatened )
6. Circus macrourus (near threatened )
7. Tetrax tetrax ( near threatened )

 

خزندگان
1. Testudo horsfieldii ( Vu A2d)

 

ناحیه بندی ذخیره گاه زیستكره گلستان
اسامی نواحی مختلف :
اسامی نواحی كه تحت عنوان هسته مركزی انتخاب شده اند :
1. شارلق
2. سولگرد
3. لهندور
4. آلمه
5. تنگه راه
6. قوش چشمه
7. كندسكوه
8. دشت
9. بیدك
10. دیوار كجی

 

نواحی سپر حفاظتی
1. میرزا بایلو
2. زاو
3. دشت شاد


پارك ملی گلستان كه ضوابط پاركهای ملی در آن اعمال می گردد دارای 1300 گونه گیاهی كه در میان آن یك گونه در معرض خطر انقراض و 6 گونه نادر گیاهی و حدود 60 گونه در معرض خطر انقراض و نادر جانوری این پارك را یكی از مكانهای تجمع تنوع زیستی در منطقه نموده است . حدود 60 درصد از كل وسعت منطقه تحت عنوان هسته مركزی مدیریت می گردد. سپر حفاظتی عمدتا در بخش شرقی منطقه كه عنوان یكی از مناطق حفاظت شده تحت مدیریت سازمان را دارا می باشد انتخاب گردیده است . ( منطقه حفاظت شده قرخود )
كلا سه روستا در منطقه حفاظت شده قرخود و در پارك روستایی وجود ندارد .


در منطقه بینابینی 41 روستا وجود دارد . مهمترین عامل تهدید كننده جاده ترانزیت تهران   – مشهد كه از غبر به شرق پارك عبور كرده و منطقه را به دو قسمت تقسیم نموده است . سیل اخیر گلستان آسیب فراوانی به این جاده وارد ساخته است . سازمان حفاظت محیط زیست مترصد خارج نمودن این جاده از داخل پارك می باشد .

آمارهای مربوط به جمعیت و اشتغال و رابطه مردم با ذخیره گاهها:
در محدوده سپر حفاظتی و منطقه بینابینی گلستان مجموعا 44 آبادی با جمعیت 26000 نفر زندگی می كنند . جاده ترانزیت تهران – مشهد از داخل ذخیره گاه می گذرد و چند تفرجگاه جنگل در داخل آن قرار دارد .

 

در این ذخیره گاه اقوام مختلفی از ترك تبارها، فارس تبارها و كرد تبارها  سكونت دارند كه هر كدام از ادوار مختلفی از تاریخ به این منطقه مهاجرت نموده اند . توزیع جوامع محلی به گونه ای است كه ترك تبارها بیشتر در شمال و شمال شرق و فارس تبارها در غرب و كرد تبارها در جنوب ساكن شده اند ( هر چند تفكیك مشخصی نمی توان صورت داد و این سه به واسطه تبادل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در هم آمیخته شده اند .)


همه اقوام از نژاد آریایی هستند و دین عموم مردم اسلام ولی در مذاهب شیعه و سنی هستند . اغلب ترك تبارها كه از اقوام تركمن می باشند و كردها سنی بوده و فارس تبارها شیعه هستند .تركها و كردها بیشتر تمایل به دامداری و فارسها بیشتر به كشاورزی دارند .

 

استفاده از منابع توسط افراد محلی
هسته مركزی :  تفرج
سپر حفاظتی :  عمدتا كشاورزی، دامداری، باغداری، كارگری، فرشبافی و پرورش كرم ابریشم
منطقه بینابینی :‌ عمدتا كشاورزی، دامداری، باغداری، كارگری، فرشبافی و پرورش كرم ابریشم
اثرات ناسازگار عمده ایجاد جاده ترانزیت تهران – مشهد در داخل ذخیره گاه كه ضمن ایجاد مزاحمت به حیات وحش منطقه به علت ایجاد شدن در حریم رودخانه اصلی ذخیره گاه (‌رودخانه دوغ یا مادر سو)در خط تهدید سیل و ویرانی قرار دارد . فعالیتهای دیگر ناسازگار تبدیل اراضی جنگلی و مرتعی حاشیه ذخیره گاه به دیمزارها و مدیریت غلط این اراضی و چرای بی رویه دام در مراتع و چوب بری از جنگلهای حاشیه ذخیره گاه فعالیتهای چاره جویانه، جلوگیری از چرای بی رویه دام، انتقال جاده به خارج از ذخیره گاه جلوگیری از تغییر كار بری اراضی جنگل و مرتعی، آموزش بومیان نسبت به ارزشهای ذخیره گاه و ایجاد نظام مشاركتی برای مدیریت آن . بهره مندی از منابع گیاهی جهت تامین علوفه برای دام و گیاهان دارویی و غذایی است. همچنین از چوب درختان برای سوخت و ساخت مصنوعات چوبی استفاده می كنند .از برگ گیاهان نیز نوغانداری انجام می دهند. از منابع آب و خاك ذخیره گاه برای امور كشاورزی و باغداری استفاده می كنند .عده ای از بومیان نیز از خدمات رسانی به اكوتوریسم بهره مند می شوند .


در گلستان 3 آبادی با مجموع 1300 نفر در سپر حفاظتی و 41 آبادی با مجموع جمعیت 24700 نفر در منطقه بینابینی زندگی می كنند .
مشاركت بومیان در نحوه بهره برداری از منابع طبیعی در گذشته نسق و عرف رایج و بسیار محكمی داشته و جالب اینكه بسیار منطبق با اصول توسعه پایدار بوده است  به طوریكه نظارت كافی بر نحوه بهره برداری از منابع ذخیره گاه توسط رهبران محلی و مكانیسمهای تعریف شده آنها صورت گرفته است .


متاسفانه با تغییر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دردهه های گذشته این مشاركت بسیار كمرنگ شد .خوشبختانه اخیرا مشاركت مردم در تصمیم گیریها در الویت سیاست دولت قرار گرفته و شوراهای مردمی در سالهلی اخیر شكل گرفته اند .این شوراها با انتخاب مردم از بین معتمدین محلی مشخص و مسئولیت هدایت بسیاری از امور جوامع محلی را به عهده دارند .


فعلا از44 روستای منطقه در89% شورای روستا تشكیل شده و این شورا ها هر چند فعلا مكانیسم مشخص و تعریف شده ای برای مدیریت منابع ذخیره گاه ندارند  ولی آلترناتیو بسیار مناسبی برای مشاركت رهبران محلی و مردم در مدیریت ذخیره گاه در آینده نزدیك هستند .
وضعیت فعلی مشاركت بومیان در مدریت ذخیره گاه رضایت بخش نیست ولی به علت شكل گیری گروههای مردمی تصمیم گیر و با جایگاه قانونی تعریف شده امید می رود روند مشاركت سیر مثبت به خود بگیرد .


با استفاده از پارامترهای شیب، جهت، ارتفاع، نقاط قابل توسعه برای اكوتوریسم مور ارزیابی قرار گرفتند . همچنین از فاكتورهای دما، میزان بارندگی و شدت تابش نور خورشید نیز جهت تعیین مكانهای مناسب توسعه استفاده گردیده است . پارامتر آب     ( شامل آبهای سطحی و زیر زمینی ) عامل مهم پراكنش مراكز توسعه در نظر گرفته شد كه علاوه بر آب پارامتر خاك و پوشش گیاهی نیز در ارزیابی زیستگاههای حیات وحش به كار رفتند .


گونه های گیاهی و جانوری شناسایی شده به عنوان مهمترین پارامتر در ارزیابی توان اكولوژیكی ذخیره گاه جهت حفاظت مورد استفاده بودند كه در این روند پارامترهایی چون : گونه های تهدید شده، گونه های نادر،گونه های آسیب پذیر، گونه های آندمیك گونه های رلیك،  گونه های با ارزش ژنتیكی و اكولوژیكی و … مبنای ارزیابی بودند و بر این مبنا به همراه شیبهای تند ( بالاتر از 65 % ) مناطق حفاظتی مشخص گردیدند و زونهای امن Restricted Naturre Reserve Zone  و زون حفاظتی Protected zone  با سطحی معادل 77000 هكتار از كل پارك ملی گلستان را به خود اختصاص دادند . میزان شدت تخریب به واسطه عوامل انسانی و طبیعی در نقاط مختلف ذخیره گاه متفاوت بوده است كه بر این اساس برخی نقاط برای باز سازی در نظرگرفته شدند . پارامترهای اقتصادی – اجتماعی نیز همانند : روند استفاده از سرزمین وضعیت جاده ها تاسیسات و تسهیلات   و … در تعیین نقاط قابل توان برای تفرج نقش مهمی داشتند.

 

مدیریت طرحها و سیاستگذاری
ذخیره گاه زیستكره گلستان با مساحتی معادل 13910 هكتار در بر گیرنده دو منطقه ذیل است :
1. پارك ملی گلستان (‌ به مساحت 87241  هكتار )
2. منطقه حفاظت شده قرخود ( به مساحت 34000 هكتار )‌
پارك ملی گلستان نخستین پاركی است كه در ایران عنوان پارك ملی را به خود اختصاص داده است . این پارك در 1336 به نام منطقه حفاظت شده آلمه و اشكی تحت حمایت كانون شكار قرار گرفت و تا سال 1350 همواره با تغییر عنوان روبرو بوده است تا اینكه در سال 1350 منطقه حفاظت شده ترخود واقع در شرق پارك به پارك ملی گلستان اضافه گردید و در سال 1355 هر دو منطقه در هم ادغام و بصورت منطقه ای واحد به نام پارك ملی تحت حفاظت قرار گرفت و در سال 1977 پارك ملی گلستان و و منطقه حفاظت شده ترخود به عنوان ذخیره گاه زیستكره انتخاب و به پروژه شماره 8 برنامه انسان و كره مسكون(MAB ) معرفی گردید.


در حال حاضر ذخیره گاه زیستكره گلستان فاقد طرح مدیریت می باشد ولی پارك ملی گلستان در حال حاضر واجد طرح مدیریت می باشد . هر چند كه نخستین طرح مدیریت پارك ملی در ایران به نام" طرح جامع" در سال 1354 ابتدا برای پارك ملی گلستان تدوین گردید ولی این طرح اجرا نگردید. مجددا در سال 1376 و در  " برنامه بهسازی پارك ملی گلستان" براساس الگوی فائو طرح مدیریت برای آن تهیه گردید .

 

خصوصیات ذخیره گاه زیستكره گلستان
همانطوریكه اشاره گردید در ذخیره گاه زیستكره گلستان ،فقط پارك ملی گلستان دارای طرح مدیریت می باشد . در این طرح مدیریت به منظور مكانیابی و ساماندهی زونهای واجد توان (‌فرآیند زون بندی ) شناسایی منابع اكولوژیكی ( فیزیكی و بیولوژیكی )‌ و منابع اقتصادی اجنماعی به عنوان گام نخست زون بندی انجام شد . پارامترهای اكولوژیكی مورد شناسایی عبارتند از :


اقلیم، منابع آبی، زمین شناسی، خاك، فرسایش شكل زمین، پوشش گیاهی، حیات وحش و زیستگاهها و پارامترهای اقتصادی- اجتماعی به كار رفته عبارتند از : وضعیت روستاها، سیمای تفرجی پارك، تاسیسات و تسهیلات پارك، بررسی علل آتش سوزیهای پارك، جایگاه توریسم و مشاركتهای مردمی .


در گام دوم به منظور جمع آوری دامنه پراكندگی متغیرها به صورت همگن، تجزیه و تحلیل و جمع بندی داده ها شیوه سیستمی انجام شد.پس از تشكیل 775 اكوسیستم خرد ( نقشه یگانهای زیست محیطی )‌ به منظور تعیین توان اكولوژیكی واحدهای بدست آمده، از مقایسه ویژگیهای واحدهای زیست محیطی با مدلهای اكولوژیكی ویژه پاركداری فرآیند ارزیابی توان به شیوه چند عامله انجام گرفت و در مرحله پایانی مطالعه به منظور ساماندهی و الویت بندی زونها به كمك پارامترهای اقتصادی و اجتماعی و اهداف مدیریتی پاركهای ملی زون بندی انجام گرفت . نتیجه تصویری این مطالعه موزاییكی از زونهای همگن می باشد كه این زونها پیش نیاز برنامه ریزی و لازمه اجرای برنامه های مدون برای استفاده های متناسب با اهداف پاركداری در پارك ملی گلستان محسوب می گردند .

 

انواع فعالیتهای توریستی
ذخیره گاه زیستكره گلستان به عنوان آخرین حد پراكنش جنگلهای هیركانی در شرق از جایگاه ویژه ای در ارائه خدمات توریستی برخوردار است . این ذخیره گاه علاوه بر دارا بودن شرایط طبیعی از ویژگیهای منحصر به فرد تاریخی و باستانی نیز برخورداراست .عمده جذابیتهای توریستی این منطقه عبارتند از :
– وجود حیات وحش برجسته معرف فراوانی آن
– سیماهای طبیعی جالب
– چشماندازهای برجسته و متمایز
– اجتماعات نباتی متنوع
– پدیده های منحصر به فرد زنده و غیر زنده
– تنوع اكوسیستمهای طبیعی اعم از جنگلی مرتعی صخره ای آبی
– زیبایی طبیعی محیط پیرامونی
– وجود جاده های دسترس
– نزدیكی به كانونهای زیستی
– فراهم بودن امكانات اقامت شبانه روزی


آثار 33 گانه باستانی – تاریخی ذخیره گاه زیستكره گلستان از جمله مهمترین جاذبه های توریستی به شمار می آیند . این آثار عبارتند از:
1. زیارتگاه سلطان هوپی : واقع در مركز ذخیره گاه گلستان در ارتفاعات بالای 2000 متر
2. زیارتگاه كوه دانیال نسبی :‌واقع در جنوب ذخیره گاه در كیلومتر 15 روستای دشت به سودا غنی
3. آثار باستانی تخت سلیمان : واقع در روستای تنگراه
4. آثار باستانی قزقلعه كندسكوه :‌واقع در جنوب غربی ذخیره گاه در ارتفاعات روبروی روستای كندسكوه
5. آثار باستانی قزقلعه بیدك : واقع در ضلع جنوبی ذخیره گاه در كیلومتر 6 روستای دشت به بیدك
6. آثار باستانی كومعلی :‌واقع در ضلع جنوبی ذخیره گاه در كیلومتر 3 روستای دشت به بیدك
7. آثار باستانی قبرستان خوجه نارنج : واقع در ضلع جنوبی ذخیره گاه در مجاورت روستای دشت
8. آثار باستانی شهر مدفون شده سولر آقا : واقع در ضلع جنوبی ارتفاعات قرغون
9. آثار باستانی قبرستان تختی كردها : واقع در تختی كردها داخل ذخیره گاه
10. آثار تاریخی قبرستان ارتفاعات آبشار :‌واقع در حد فاصل ارتفاعات آبشارو آق سو
11. آثار تاریخی قبرستان یورت :‌ واقع درتزتك جنگل
12. آثار تاریخی قبرستان خدا قلی و گلستان : واقع در جنگل گلستان
13. منطقه باستانی قرغون : واقع در شمال غربی ذخیره گاه
14. منطقه باستانی كریم ایلان : واقع در شمال غربی ذخیره گاه
15. منطقه باستانی كویلر:‌واقع در شمال ذخیره گاه
16. منطقه باستانی بی بی صنم و دخمه های آن : روبروی روستای چشمه خان
17. اثر باستانی غار سولگرد
18. اثر تاریخی قبرستان كهنه سولگرد
19. اثر تاریخی بش كندوك ( قبرستان )
20. اثر تاریخی سنگ اسیاب داش خرمن :‌ واقع در ضلع شمالی مركز اداری ذخیره گاه
21. اثر تاریخی رباط شاه عباس واقع در روستای رباط قره بیل
22. اثر تاریخی و باستانی افرامی واقع در جنگل افرامی
23. منطقه باستانی ساری سید : جنوب روستای ترجلی
24. منطقه باستانی نعلین :‌ داخل جنگل نعلین در خط لوه به سمت دشت شاد
25. منطقه باستانی قلعه چه : داخل جنگل لوه
26. منطقه باستانی قوشه تپه : داخل جنگل لوه
27. منطقه باستانی شغال تپه : داخل روستای صادق آباد
28. منطقه باستانی خوجه صالح :‌ ضلع جنوب شرقی روستای خوجه صالح
29. اثر تاریخی غار سید رشید :‌ در منطقه سر حمام ضلع جنوبی ذخیره گاه
30. اثر تاریخی غار كیارام : در روستای كیارام ضلع جنوبی ذخیره گاه
31. اثر تاریخی غار پی اول: در روستای پی اول واقع در جنوب غربی ذخیره گاه
32. اثر تاریخی غار فرنگ :‌ واقع در روستای فرنگ واقع در جنوب غربی ذخیره گاه
33. اثر تاریخی آتشكده و كلیسای اسپاخو واقع در روستای اسپاخو

 

عمده فعالیتهای تفرجی در ذخیره گاه زیستكره گلستان را می توان در دو رده كلی جای داد :
1. تفرج متمركز :
عمده ترین فعالیتهای این نوع تفرج در گلستان عبارتند از :
– خورگشت
– اردو زدن
– باز دید آثار باستانی –  فرهنگی
كه عمده بازدیدكنندگان سرابی خورگشت كردن در طول یك روز به منطقه می آیند .
2. تفرج گسترده :‌
عمده فعالیتهای این نوع تفرج در گلستان عبارتند از :‌
– پیاده روی
– صحرا گردشی
– تماشای حیات وحش
– كوه نوردی
– شكار

 

بر مبنای بررسی پرسشنامه ای سال 1378 به منظور شناخت تقاضای تفرجگاهی استفاده كنندگان از پارك در محل تفرجگاهی آبشار و گلستان 320 پرسشنامه توزیع گردید . بر اساس نتایج حاصل از این تحقیق حد استفاده كنندگان از پارك كه به صورت تیپیك تشریح شده است :‌ مذكر متاهلی است كه از مشهد به این پارك سفركرده در گروه سنی 25 تا 35 سال قرار دارد با وسیله شخصی به پارك آمده و مدت زمانی كه طول كشیده تا به پارك برسد بیشتر از 3 ساعت است . اغلب به شكل گذری پنج شنبه ها و خانوادگی در فصل تابستان از پارك بازدید می كند . شغل او آزاد است و دارای تحصیلات متوسطه است در پارك محیط جنگلی رنگ سبز و جنگل گردشی را دوست دارد و امكانات پارك را ناكافی می داند .


تاسیسات و تسهیلات موجود برای فعالیتهای تفرجی ذخیره گاه عبارتند از :
1. اردوگاه گلزار
مساحت : 15 هكتار
شامل :
–   اطاقكهای اقامت شبانه    50 دستگاه 4×3 یا 4×4 متر مربع
–  ساختمان نگهبانی و موتور برق   یك دستگاه 87 متر مربع
–  ساختمان پخش فیلم و اسلایدآموزشی  یك دستگاه 106 متر مربع
–  ساختمان امكانات بهداشتی  یك دستگاه 136 متر مربع
–  ساختمان انبار  یك دستگاه 
–  محل اطلاعات ورودی یك دستگاه 51 متر مربع
–  سطل زباله اجاق شیر آب
–  وسایل بازی كودكان


2. موزه تاریخ طبیعی میرزا بایلو (مساحت 2 هكتار )
شامل :‌


– موزه تاریخ طبیعی    یك دستگاه 346 متر مربع
– موتور خانه برق و چاه آب   یك دستگاه 26 متر مربع
– اسطبل یك دستگاه 98 متر مربع
– سرویس بهداشتی  یك دستگاه 5/34 متر مربع
– اطاق فروش بلیط یك دستگاه 5/15 متر مربع
– وسایل بازی میز نیمكت
3. تفرجگاه گلشن :‌
واقع در ابتدای مرز غربی پارك در 2 كیلومتری روستای تنگراه
مساحت : 12 هكتار
شامل :


-ساختمان نگهبانی یك دستگاه 32 متر مربع
-سرویس بهداشتی دو دستگاه 91 متر مربع
-نمازخانه یك دستگاه 5/57 متر مربع
-مركز باز دیدكنندگان (‌در حال احداث ) شامل :‌موزه آمفی تئاتر بخش اداری و سرویس بهداشتی
-وسایل بازی كودكان
شیر آب سطل زباله اجاق و نیمكت
4.تفرجگاه گلستان :
مساحت : 5/8 هكتار
شامل :


-ساختمان نگهبانی و سرویس بهداشتی  یك دستگاه 122 متر مربع
-نماز خانه یك دستگاه 5/13 متر مربع
-سرویس بهداشتی یك دستگاه 70 متر مربع
-اتاقك نگهبانی یك دستگاه 17 متر مربع
-شیر آب سطل زباله اجاق و نیمكت
5.تفرجگاه آبشار :
مساحت :‌10 هكتار
در حدود 20 كیلومتری روستای تنگراه واقع شده است .
شامل :


-ساختمان نگهبانی  یك دستگاه 32 متر مربع
-اطاقك در ورودی   یك دستگاه 16 متر مربع
-نمازخانه  یك دستگاه 48 متر مربع
-سرویس بهداشتی  دو دستگاه 101 متر مربع
-پاركینگ
-سطل زباله نیمكت شیرآب و اجاق
6.برخی مناطق تجهیز نشده نیز در پارك وجود دارند كه به صورت سنتی مورد استفاده قرار می گیرند :
–  دره شارلق
–  دره زاولی
–  سرچشمه رودخانه دوغ
–  دره آبشار و آق سو
–   سرچشمه رودخانه زاو
–  دره شمالی
7.برخی مناطق تفرجگاهی برای شكار در ذخیره گاه زیستكره گلستان وجود دارد كه عبارتند از :
1- شكارگاه دشت :
شامل ارتفاعات جنوبی و شرقی روستای ذشت واقع در جنوب ذخیره گاه .این شكارگاه زیستگاه قوچ و میش اوریال است .
2- شكارگاه تخته ایران :
این شكارگاه در شمال شرقی ذخیره گاه قرار داشته و زیستگاه قوچ و میش اوریال است .
3-شكارگاه لوه :‌
در جنوب غربی ذخیره گاه واقع شده است و زیستگاه مرال است . در این منطقه آبشار لوه قرار دارد كه جهت گذراندن اوقات فراغت مورد استفاده بسیاری از مردم و خانواده ها قارا می گیرد .
4-منطقه حفاظت شده قرخود :‌
در شمال و شمال شرقی ذخیره گاه واقع شده و پوششی از درختان ارس دارد .این منطقه زیستگاه قوچ و میش اوریال است . در داخل منطقه كل و بز و كبك دری دیده می شود .

3 نظرات
  1. قاسم می‌گوید

    سلام
    محض اطلاع دوستان اینکه کردهای این منطقه از کرمانج ها می باشند و شیعه هستند نه سنی.

  2. آراز پشین می‌گوید

    عرض ادب. مطالب بسیار خوب ودر شان ذخیره گاه گلستان می باشد. درصورت امکان عکسهایی از این پارک در سطح جهانی و ذخیره گاهی این پارک لطف کنید بذارید.
    با تشکر
    دانشجوی ارشد رشته گردشگری

  3. عبدالله عرب کوهسار می‌گوید

    سلام.مطالب بسیار مفید و ارزشمندی بود و سپساس گذارم.امیدوارم که موفق باشید.
    اگه لطف می کردین که منابع مورد استفاده رو ذکر می کردین ممنون می شودم.تشکر

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.