منطقه حفاظت شده شاسکوه و اسفدن

نام انگلیسی :  Shaskouh & Esfeden protected area    

نام فارسی :  منطقه حفاظت شده شاسکوه و اسفدن

 

موقعیت جغرافیایی

تقریبا" از زمان تأسیس اداره حفاظت محیط زیست قائنات ( سال 1374 ) منطقه حفاظت شده شاسکوه مورد توجه قرار گرفت. در سال 1380 منطقه شاسکوه و دشت اسفدن با 114650 هکتار به عنوان منطقه شکارممنوع پیشنهاد گردید و در سال 1382 با تفکیک اراضی کشاورزی وگویا نمودن منطقه، مساحت آن به 111542 هکتار تقلیل یافت و در 15/2/1384 رسما" به عنوان اولین منطقه شکارممنوع انتخاب گردید. در سال 1385 با دقت نظر بیشتر، قسمت جنوبی منطقه که تعارضات بیشتری داشت حذف و قسمت دشتی – تپه ماهوری فرخی و مهدی آباد که محل گدار قوچ و میش با زیستگاههای مجاور بود به منطقه پیشنهادی حفاظت شده الحاق و سرانجام بر اساس آگهی رسمی مصوبه شماره 285  شورایعالی حفاظت محیط زیست مورخ 12/11/1386 بعنوان منطقه حفاظت شده شاسکوه  با مساحت 70300 هکتار  به تصویب رسید.

 

موقعیت عمومی منطقه
منطقه حفاظت شده شاسکوه با مساحت 70300 هكتار بین E5930 و E6000 طول شرقی و N3335 و  تا N3355 عرض شمالی واقع گردیده است.


حدود اربعه
شمالاً : از منبع ذخیره آب ابراهیم¬آباد به تقاطع خط انتقال برق فشار-قوی به جاده تیگاب سپس در مسیر جاده¬آسفالته تا تقاطع راه¬خاكی گرد-تیغ به راه آسفالته تیگاب و پس از گذر از محل تلاقی رودخانه گرماب و راه¬خاكی گردتیغ در مسیر تپه¬ماهورهای انتهای اراضی كشاورزی گرماب به پل سوم گرماب – تیگاب و از آنجا در مسیر جاده آسفالته به پل دوم تیگاب به گرماب و سپس به منبع ذخیره آب تیگاب و از آنجا به خانه كشاورزی علی¬كامكاری سپس در مسیر جاده¬خاكی كریزان به تقاطع راه¬خاكی كریزان – بند¬آخوند و پس از گذشتن از انتهای خانه¬های عشایری بند-آخوند و سد بند¬آخوند به انتهای اراضی كشاورزی بند¬آخوند یا ( تلاقی راه جیب¬رو و بند آخوند- كریزان) سپس در مسیر راه¬خاكی تا مظهر قنات كریزان.
شرقاً : از مظهر قنات كریزان پس از گذشتن از منبع ذخیره آب كریزان و راه خاكی سد¬نیار و خود سد در امتداد رودخانه به انتهای اراضی كشاورزی كلاته¬كافور و سپس به مادر¬چاه قنات¬پیكستان و از آنجا به مادر¬چاه قنات¬استند و در مسیر راه¬خاكی انتهای مزارع كشاورزی¬استند به جاده¬آسفالته سپس در مسیر جاده به ایستگاه هواگیری شبكه انتقال آب بهمن¬آباد سپس در مسیر راه¬خاكی به طرف روستا متروكه بهمن¬آباد پس از گذشتن مظهر قنات ¬فندخت و سد¬خاكی و منبع ذخیره¬ آب در مسیر جاده آسفالته تا آبنمای نرسیده به میر¬آباد و پس از گذشتن از باغ¬سنگی میرآباد تا مادر¬چاه قنات قدیمی میرآباد (چنار) و در مسیر راه خاكی میرآباد – مزار بی¬بی زینب و تقاطع كانال¬آب با راه و قبرستان قدیمی میرآباد به مظهر قنات ¬اسفاد سپس به قبرستان ¬اسفاد و اسطبل دامداری رستم¬ رمضانی و از آنجا در مسیر راه انتهای اراضی كشاورزی آبیز به مظهر قنات و قبرستان¬روستا در مسیر راه قدیمی آبیز – دوازده امام و مظهر قنات¬دوازده¬امام در مسیر جاده خاكی به قنات ¬وند¬پایین و در انتهای اراضی كشاورزی وند¬پایین به جاده قدیمی آبیز – دوست¬آباد و از امتداد آن به انتهای اراضی دیم حاجی¬آباد سپس به آبنمای پایین سد-حاجی¬آباد.
جنوباً : از آبنمای پایین سد¬حاجی¬آباد در مسیر جاده آسفالته حاجی¬آباد تا تقاطع راه¬خاكی قدیمی حاجی¬آباد در مسیر خط انتقال برق پس از گذشتن از منبع ذخیره¬آب سیچ و قبرستان در امتداد راه خاكی قدیمی حاجی¬آباد به تقاطع راه¬خاكی با جاده¬آسفالته سپس در مسیر جاده¬آسفالته تا تقاطع جاده ¬اختصاصی چاه¬های آب¬شرب حاجی¬آباد و در مسیر آن تا انتهای جاده و از آنجا به چاه¬ آب¬ شرب اسفدن و در مسیر راه¬خاكی به انتهای اراضی واگذاری به شن¬شوئی و استخر ذخیره¬ آب پیشكوه سپس در مسیر خط انتقال آب شیخ¬علی و پس از گذشتن تا منبع ذخیره آب روستا، غسالخانه و انتهای اراضی واگذاری به شیخ¬علی و انتهای اراضی چاه¬بلوچ تا تقاطع راه¬خاكی شیخ¬علی به جاده جدید آسفالته قاین– حاجی¬آباد سپس در مسیر جاده جدید تا تقاطع اصلی راه چاه¬های سینیدر با جاده.
غرباً : از تقاطع راه اصلی چاه¬های سینیدر با جاده پس از گذشتن از انتهای اراضی چاه¬ها سپس بر روی خط¬تراز 1275 متر با انبار مخروبه در مسیر راه¬خاكی گردتیغ تا سه¬راهی خواف – گردتیغ سپس در مسیر جاده آسفالته تا روستا تقاطع خط انتقال برق فشار قوی با جاده آسفالته در ابتدای روستا به دكل فشار قوی 523 در مسیر راه¬خاكی به جاده-آسفالته سپس در مسیر جاده¬ آسفالته به پل یك¬دهنه نرسیده به مهدی-آباد و از آنجا به منبع آب¬شرب مهدی¬آباد.

وسعت منطقه: وسعت منطقه 70300 هکتار  می¬باشد.

 

ویژگی و سیمای عمومی منطقه ( شامل وضعیت توپوگرافی، چشم انداز، پوشش گیاهی و گونه های شاخص گیاهی، وضعیت عمومی حیات وحش و گونه های شاخص و کریدورها):

سیمای طبیعی منطقه تشکیل شده از کوهستان به مساحت تقریبا" 26989 هکتار، تپه ماهور (19747 هکتار) ، دق ( 1171 هکتار) و بقیه را مناطق دشتی و زمینهای با شیب ملایم (23634 هکتار) فرا گرفته است.
كوهها و برآمدگیهای عمده منطقه شاسكوه مربوط به دوران دوم و سوم زمین شناسی است كه جنس كانیها و سنگهای آن بیشتر از آهك، دولومیت، شیست رسوبی، فیلیت، كنگلومرا، ماسه سنگ، چرت، ژیپس، شیل، مرمریت و بعضا" كانیهای آذرین مثل گرانیت، كانیهای دگرگون شده و آزبست نیز در بین سایر رسوبات منطقه قابل رؤیت می باشد.
در بین سنگهای رسوبی منطقه فسیل های متنوعی از نرم تنان و دوكفه ایها مربوط به دورانهای قبل زمین شناسی نیز به چشم می خورد كه از لحاظ زمین شناسی و مطالعات علمی بسیار با ارزش محسوب می گردند. شناسایی فسیلها و تشخیص سن دقیق آن نیازمند مطالعات دقیق دیرین شناسی در منطقه می باشد. 


بخش کوهستانی، بیشترین مساحت منطقه را به خود اختصاص داده است. رشته کوه شاسکوه بطول 33 کیلومتر در جهت شمال غربی- جنوب شرقی و در سمت شرق منطقه کشیده شده و مهمترین بخش منطقه از نظر تنوع زیستی می باشد. وجود یال های ستیغ و دره های عمیق، حفره ها و فرو رفتگی ها در محیط کوهستان، زیستگاه خوبی برای انواع گونه های جانوری فراهم کرده است. قسمت تپه ماهوری زیستگاه قوچ و میش بوده و در قسمت دشتی می توان گونه های با ارزش جانوری از قبیل هوبره و زاغ کویری را مشاهده نمود. وجود جنگلهای تنک بنه و بادام وحشی بعنوان ذخیره گاهی است که از تنوع ژنی قابل ملاحظه ای برخوردار می باشد.


تنوع در پستی و بلندی منطقه باعث نوسان حرارتی و طبعا" شرایط اقلیمی متفاوتی را بخصوص از نظر نوع بارش در منطقه ایجاد نموده است که به دنبال آن تنوع گیاهی کم نظیر از نوع خشکی زی، آبدوست ، مقاوم به شوری ، گیاهان علوفه ای، بوته ای، درختچه ای و درختی قابل مشاهده است. میشود گفت در این منطقه تضادها در کنار هم جمع شده اند! درختLonicera persica را می توان در کنار بنه و بادامشک و گیاهان بوته ای یافت. درخت پده که آبدوست هست را می توان حوالی درختچه های مقاوم به خشکی یافت! یا Vitex  negundo ( پنج انگشت ) از تیره شاه پسند که جزو فلور منطقه خلیج عمانی و مناطق گرمسیری است در حاشیه منطقه یافت می شود!.
صخره های صعب العبور زیستگاه کل و بز است. این زیستگاه قابلیت رهاسازی پلنگ را نیز دارا می باشد که در گذشته نه چندان دور در این صخره ها می زیسته است. وجود غارها و شکافهای عمیق شرایط مناسبی را برای پناه و زیست بعضی گربه سانان و دیگر پستانداران گوشتخوار مهیا نموده است. همچنین سنگاب هایی جهت تأمین آب وحوش در بعضی نقاط صخره¬ای یافت می شود که فاکتور مهمی برای حفاظت و درامان ماندن از تیررس شکارچیان محسوب می شود. وجود صخره¬های رف¬دار ( طاقچه مانند )، مکان خوبی جهت زادآوری پرندگان شکاری بزرگ از جمله عقاب کوهستان، کرکس، عقاب طلایی و دیگر پرندگان شکاری می باشد.

 

جاذبه های اکوتوریستی
با عنایت به اینکه در منطقه حفاظت شده شاسکوه طرح مدیریت انجام نگرفته و در حال حاضر نیز قراردادی به شماره  15534 مورخ 18/12/90 جهت اجرای طرح مطالعاتی- پزوهشی منطقه حفاظت شده شاسکوه  با دانشگاه محیط زیست کرج به امضاء رسیده است، تاکنون هیچگونه سرمایه گذاری برای امر تفریح و تفرج از سوی این اداره کل در داخل منطقه صورت نگرفته است. شایان ذکر است زیارتگاههایی در سطح منطقه پراکنده اند که دارای پتانسیل گردشگری می باشد. از جمله مزار شاسکوه، مزار میرآباد، مزار 12 امام. همچنین پوشش درختی پراکنده در سطح منطقه محیط جذابی برای گردشگران بخصوص مردم بومی منطقه فراهم کرده که بطور مرتب مورد استفاده قرار می گیرد.

 

وضعیت عمومی، اقتصادی- اجتماعی
از آنجایی که مردم منطقه به امر کشاورزی و دامداری اشتغال دارند متاسفانه خشکسالی های اخیر در وضعیت معیشتی مردم بسیار تاثیر گذار بوده لذا این اداره کل در راستای جبران بخشی از خسارات حاصله و نیز در راستای مشارکت جوامع بومی در مدیریت منطقه اقدام به جذب نیروی قراردادی، شرکتی و جذب سرباز از جوامع بومی مستقر در منطقه نموده است که خود سهم بسزایی در مدیریت بهتر منطقه با آشنا شدن آنها از فواید حفاظت از منطقه بوده است همچنین به صورت ناچیز در اقتصاد ساکنین تاثیر گذاشته است.

 

تعارضات مهم منطقه
1 – چرای بیرویه: عدم تعادل دام و مرتع باعث هجوم رقابتی دامداران به منطقه گردیده و این امر باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و افزایش روانابها در سطح منطقه گردیده است.
2- عدم اجرای ممیزی مراتع از یک طرف و صدور پروانه مرتعداری بدون تعریف مشخص حد و حدودات آن برای دامداران توسط اداره منابع طبیعی و بدون در نظر گرفتن ضوابط زیست محیطی و حتی عدم نظارت و رعایت بازه زمانی مندرج در پروانه.
3- تخریب و تصرف اراضی: بدلیل عدم تفکیک مستثنیات و اراضی کشاورزی یا تفکیک غیر صحیح و غیر کارشناسی و عدم انطباق نقشه های موجود در اداره منابع طبیعی با اراضی افراد، متأسفانه باعث سوء استفاده افراد گردیده است و هرساله مردم نسبت به تصرف اراضی ملی اقدام می کنند. وجود دو آبادی بنامهای کلاته شیخعلی و کلاته میرشاه باعث تنش-هایی برای زیستگاهها می باشد. پیشنهاد می گردد نسبت به خرید املاک با اولویت این دو قنات و بعدا" نسبت به خرید اراضی دیم کم بازده دیگر اقدام گردد. با اجرای زون بندی منطقه، می توان این دو کلاته را در زون تفرج قرار داد.
4- بهره برداری رقابتی و بیش از حد از منابع گیاهی:


الف )استفاده از گیاهان دارویی: از قبیل آویشن ، بادرنجبویه ، بابونه ، كلپوره و …
ب ) گیاهانی كه جنبه اقتصادی دارند: از قبیل زیره سیاه ، انغوزه ، بنه وحشی
ج )  گیاهانی كه جنبه مصارف كاربردی در صنایع دستی و زندگی عشایری دارند : از قبیل بادامشك كه از سرشاخه های باریك آن در تهیه سبد و از پوست ساقه آن برای رنگ نمودن مشك یا از ساقه های تاغ ( Haloxilon ) برای درست نمودن آغل گوسفند و از چوب بسیاری از گونه ها برای سوخت استفاده می كنند .
د ) گیاهانی كه جنبه خوراكی دارند : مثل كمای كوهی و دشتی كه در هنگام رویش ، با برداشت بیرویه گیاه تازه آن، هم برای خوردن و هم فروش آن حتی به شهرهای دور دست از قبیل نیشابور و مشهد، به تخریب مراتع كمك می كنند. یا استفاده از ساقه آبدار و گوشتی بعضی از گیاهان یا غده زیرزمینی آن.
5- راهها: راههای موجود در منطقه تماماً خاکی می باشد. راه گردیغ، راه شیخعلی جدید از سمت جنوب و راه آبیز از سمت جنوبغرب تا پای قله شاسکوه و راه خاکی شیخعلی به گردتیغ و گرماب مهمترین راههای منطقه هستند. راههای منتهی به شاسکوه جنبه تفرج و توریسم را دارند و در صورت عدم ساماندهی تخریب و فشار بیشتری به منطقه وارد می کنند و راه گردتیغ به جهت تردد افراد سه یا 4 روستای گردتیغ، گرماب، تیگاب و کریزان به مقصد قاین و بالعکس بوده و جنبه آمد و شد عمومی دارد، این راه تهدیدی برای زیستگاه اصلی نیست اما به هر حال باعث جدایی قسمت شمالی از مرکز منطقه گردیده است. راههای مالرو زیادی نیز در سطح منطقه پراکنه اند که مهمترین آن مسیر کریزان تا چشمه عطا بوده و باعث تهدید منطقه امن می شود.
6- شكار بی¬رویه: با توجه به موقعیت منطقه از نظر نزدیکی به مرز ایران- افغانستان و به تبع آن مسلح بودن بیشتر خانوارهای عشایری بر حسب سنت قدیمی خود ، متأسفانه دست اندازی به حیات جانوری و شكار غیر مجاز وحوش بشدت ادامه دارد. شكار حیواناتی از قبیل كل و بز ، قوچ و میش ، خرگوش ، كبك ، تیهو و سیاه سینه و حتی حیوانات گوشتخوار كه به نحوی باعث آسیب رساندن به دامهای اهلی می شوند: مثل شغال ، روباه ، گرگ ، كفتار و پلنگ كه در چند دهه گذشته با اسلحه این حیوان را از زیستگاه حذف نموده اند .
7- عدم نیروی انسانی و پرسنل كافی برای حفاظت: متأسفانه نیروی حفاظتی این منطقه در مطابق با استاندارد تعریف شده نمیباشد. از طرفی نیروهایی که بکار گرفته شده اند بصورت طرحی بوده و هیچگونه پشتوانه تجهیزات دفاعی فردی از قبیل اسلحه با توجه به تهدیدات موجود ندارند! لازم است اولا" نسبت به ایجاد چارت و استخدام نیرو اقدام گردد و در وهله دوم نسبت به تجهیز نیروها به سلاح گرم اقدامی عاجل صورت گیرد. تأخیر در تجهیز ممکن است عواقب ناگواری برای مأمورین حاضر بوجود بیاورد. 
8-  اماكن مسكونی: در حواشی منطقه حفاظت شده بخصوص ضلع شرقی آن تعدادی روستا وجود دارد شغل اکثر مردم این منطقه دامداری می باشد. در بعضی از روستاها از طرفی انفجار جمعیتی وجود دارد مثل روستاهای فندخت بهمن آباد و آبیز و از طرفی بیکاری. طرحهای هادی روستاها تداخلی با مرز منطقه ندارند.
9- وجود دو روستای گردتیغ و دوچاهی در داخل منطقه:بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 ،جمعیت روستای گردتیغ 79 نفر و دوچاهی 56 نفر هست و شغل مردم این دو روستا دامداری می باشد. تعداد دامهای افراد نیز بیشتر از حد معمول بوده و تعدل دام و مرتع رعایت نشده که این موضوع باعث تخریب بیش از حد مراتع محدوده این دو روستا گردیده است. با توجه به تمایل مردم روستای دوچاهی به الحاق با روستای شیخعلی، پیشنهاد می گردد این روستا در شیخعلی و گردتیغ با گرماب ادغام گردد و با طرحهای هادی گردتیغ و دوچاهی بطور مجزا مخالفت گردد.
وجود سكونتگاههای زیاد در حاشیه منطقه مخصوصا" ضلع شرقی آن كه زیستگاههای آن از حساسیت بالاتری نیز برخوردار می باشد باعث گردیده:


الف ) افراد سود جو با كمترین مانعی بطور سریع به تخریب یا شكار غیر مجاز خود پرداخته و در فاصله زمانی كوتاهی به خانه¬هایشان مراجعت كنند بدون اینکه مأموران محیط زیست بتوانند اقدامی انجام دهند.
ب ) محیط های صخره ای زیبا در مجاورت سكونتگاهها باعث جذب افراد برای تفریح و تفرج گردیده است كه این موضوع باعث ناامنی و استرس در حیات وحش می گردد ، لذا با مدیریت صحیح و زون بندی منطقه در آینده، می توان از تبعات منفی آن جلوگیری و آن را به فرصت تبدیل كرد. زیرا با آموزش مردم و اطلاع رسانی در باره اهمیت منطقه می توان عملا"  ازافراد ، محیط¬بانان مجانی و بی هزینه ساخت.
10- معادن: خوشبختانه معادنی که قبل از ارتقای منطقه فعالیت می کرده اند بصورت غیر فعال و متروکه درآمده و هیچگونه مجوزی نسبت به واگذاری معادن جدید صادر نگردیده است.

 

تجهیزات و امکانات

منطقه در حال حاضر دارای دو پاسگاه محیط بانی و دو انبار علوفه با تعداد 4 نفر نیرو می¬باشد. همچنین دو طرح احیاء، تکثیر و پرورش آهو و هوبره در منطقه در حال بهره برداری هستند.

 

سایر ملاحظات
برخی از پیشنهادات این اداره کل در راستای بهبود وضعیت منطقه عبارتند از:
1- زون بندی منطقه و اجرای طرحهای گردشگری: وجود زیارتگاه شاسکوه باعث جلب و جذب افراد بداخل منطقه گردیده ، با توجه به اینکه این زیارتگاه در دل منطقه امن شاسکوه قرارگرفته اما با پشتکار و بررسیهای دقیق کارشناسی صورت گرفته این زیارتگاه از منطقه امن حذف گردیده . از حضور افراد در این منطقه نمی توان جلوگیری نمود لذا باید طرح گردشگری را تهیه و اجرا نمود تا مسیرهای خاصی جهت تردد مشخص و استفاده از منطقه را بصورت مدیریت شده و بهینه درآورد.
2- عدم برداشت بی رویه از منابع گیاهی: با توجه به استفاده دیرینه مردم از این منابع، نسبت به انسجام بخشی و مدیریت بهینه در بهره برداری از طریق ایجاد شرکت های تعاونی بهره بردار محلی با حد و مرز مشخص اقدام گردد.
3- استخدام نیروی محیط بان مطابق با استاندارد جهانی و ملزومات شاخصهای تنوع زیستی کشور.
4- تجهیز پرسنل گارد به اسلحه و لوازم دفاع شخصی با توجه به مخاطرات موجود.
5- خرید اراضی و مستثنیات بخصوص خرید اراضی دو کلاته میرشاه و شیخعلی قدیم.
6- الحاق دو روستای دوچاهی و گردتیغ به روستاهای شیخعلی و گرماب و عدم اجرای طرح هادی آنها در مکان فعلی.
7- اجرای طرحهای مرتعداری بصورت دقیق و کارشناسی شده و خروج دام مازاد از مراتع منطقه
8- تغییر شغل مردم محلی و حاشیه منطقه از دامداری صرف و ایجاد زیرساختهای صنعتی و صنایع تبدیلی در برنامه کلان دولت در آینده. 
9 – تامین بودجه جهت نصب دوربین های مداربسته در سطح منطقه جهت پایش لحظه ای
10- احداث سایت های تکثیر و پرورش گونه های در معرض خطر حیات وحش
11- تامین اعتبارات پژوهشی جهت امر تحقیق و پژوهش به منظور شناخت ظرفیتهای آن به منظور حفاظت و حمایت از منطقه

1 نظر
  1. عباسی اسفدن می‌گوید

    با سلام
    به همه شما عزیزان که جهت حفظ محیط زیست مناطق دشت اسفدن وشاسکوه اسفدن کمک می کنید تشکر میکنم
    خدا به شما قوت بدهد

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.