نیریز

شهرستان نیریز یكی از قدیمیترین و كهنترین شهرستانهای استان فارس است كه از شمال به شهر بابك و آباده، از جنوب به داراب، از شرق به سیرجان و از غرب به استهبان محدود می شود .

شهر نیریز به طول جغرافیایی َ20 °54، عرض جغرافیایی َ12 °29 و ارتفاع 1795 متری از سطح دریا در فاصله ای حدود 230 كیلومتری شرق شیراز واقع است. از نظر وسعت ششمین شهرستان استان فارس بشمار می آید. مساحت آن 10500 كیلومتر مربع است.

نخستین منبعی كه در آن از آب و هوای نیریز سخن به میان آمده مسالك الممالك اصطخری ( متوفی 346 هـ . ق ) است. در آن منبع، نیریز از مناطق سردسیر بشمار آمده است . پس از آن ، مقدسی و احسن التقاسیم از مرفه و خوش قواره بودن شهرهای ناحیه نیریز سخن گفته است.

امین احمد رازی ( متوفی 1010 هـ . ق ) در هفت اقلیم در توصیف نیریز گفته است :

" نیریز به حسب آب و هوای روان و كثرت درختان از بسیاری از جاهای با نام و نشان رجحان دارد و بر جنوب آن مقام موضعی است موسوم به تخت چرنداب كه محل صحبت احباب و جای معاشرت اهل صهبا ست . "

پیشینه تاریخی

تعیین تاریخ دقیق پیدایش این سرزمین و ارائه تصویری درست و روشن از وضعیت آن در دوره های مختلف تاریخی مشكل و در مواردی غیر ممكن است .

1- دوره پیش از اسلام :

بر اساس دانسته ها و اطلاعات موجود می توان به احتمال گفت كه پیشینه تاریخی این شهر به دوره هخامنشیان بر می گردد . بدنبال كاوشهای باستان شناسی كه در اوایل سده 20 در تخت جمشید انجام گرفت الواح گلی مربوط به دوره هخامنشیان بدست آمد ، این الواح به خط میخی عیلامی كه مربوط به امور اداری ، جیره غذایی ، پرداخت دستمزد كارگران و زره سازان است و در فاصله سالهای 1933 تا 1934 میلادی هیئت اكتشافی مؤسسه شرق شناسی به سرپرستی هرتس فلد آنها را كشف كرد ، تعدادی از این الواح متعلق به سالهای 13 تا 28 شاهنشاهی داریوش اول بوده است .

2- دوره اسلامی تا سده چهارم هجری قمری :

دانسته های ما در مورد نیریز و توابع آن منحصر به گزارشهایی است كه جغرافی نویسان مسلمان بدست داده اند . این منابع عبارتند از : مختصر البلدان ابن فقیه ، المسالك و الممالك ابن خردادبه ، الخراج و صنعه الكتابه قدامه ، مسالك الممالك اصطخری ، صوره الارض ابن حوقل ، حدود العالم من المشرق الی المغرب ، اشكال العالم جیهانی ، احسن التقاسی فی معرفه الاقالیم مقدسی و فارسنامه ابن بلخی .

ابن خردادبه ، قدامه ، اصطخری و جیهانی ، سرزمین فارس را به 5 ولایت تقسیم كرده اند : اصطخر ، شاپور ، اردشیر خره ، دارابگرد و ارجان كه نیریز جزء ولایت دارابگرد است . ابن رسته ، هفت ولایت و مقدسی آن را 6 ولایت و 3 ناحیه دانسته است . او شیراز را به ولایات 5 گانه اضافه كرده و رودان ، نیریز و خسو را 3 ناحیه برشمرده است .

3-نیریز از سده پنجم تا زمان صفویه :

مهمترین منابع این دوره كه در آنها از نیریز یاد شده عبارتند از : فارسنامه ابن بلخی ، الانساب سمعانی ، معجم البلدان یاقوت ، اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر ، نزهه القلوب حمدالله مستوفی ، مجمع الانساب شبانكاره ای ، كه از آن میان ، منبع اخیر بخش مهمی از تاریخ نیریز را در دوره شبانكاره ( سده های 5 الی 8 ه . ق ) روشن می سازد .

4-دورهء صفویه :

نخستین منبعی كه در این دوره اطلاعاتی بدست داده ، خلاصه التواریخ قاضی احمد بن شرف الدین حسین حسینی قمی است . به گفته وی در آن دوره ( سال 955 ه . ق ) چرنداب سلطان شاملو ، حاكم نیریز ایج و فسا بود .

در سده یازدهم ه . ق ، در نیریز بیمارستان و مدرسه طبی و نیز مدرسه علوم دینی به نام مدرسه غیاثیه وجود داشته است . هربرت كه در سال 1038 ه . ق یعنی در آخرین سال حكومت شاه عباس صفوی از نیریز می گذشت ، از وجود بیمارستان و مدرسه طبی خبر داده است . مدرسه غیاثیه نیز با توجه به وقف نامه آن كه در سال 1093 ه . ق نوشته شده در همین سده بنا شده است .

5- دورهء زندیه :

در اواخر دوره كریم خان زند ، میر حسام الدین عرب از طایفه شیبانی ایل عرب فارس بر نیریز حكومت می كرد . بعد از آنكه آقا محمد خان قاجار در غیاب لطفعلی خان زند با كمك حاجی ابراهیم شیرازی كلانتر شیراز ( در سال 1206 ) شیراز را به تصرف خود درآورد ، لطفعلی خان زند به جنگ و گریز با نیروهای آقا محمد خان پرداخت . وی در همان سال بسیاری از شهرهای فارس از جمله ابرقو ، بوانات ، اصطهبانات و … را تحت تسلط خود درآورد . اما اهالی نیریز در مخالفت با او درآمدند كه پس از نبردی آنجا را فتح كردند . وی تا حدود 1208 ه . ق در مناطق بین كرمان ، یزد و فارس به مبارزه با سپاهان آقا محمد خان پرداخت و سرانجام در 1209 ه . ق در بم گرفتار شد و بدستور آقا محمد خان قاجار به قتل رسید .

6- دورهء قاجاریه :

در این دوره بعد از میرحسام الدین عرب ، فرزندش محمد حسین خان نیریزی حاكم نیریز شد . وی چنانكه مؤلف فارسنامه ناصری می گوید : سالها به احترام گذرانید و به حسن سلوك معروف گردید . محمد حسین خان در طول حكومتش با بزرگان علم و هنر معاشرت داشت و خدماتی نیز انجام داد .

ملا عبدالجواد نیریزی خوشنویس توانای نیریز در سده 13 ه . ق از جمله مصاحبان محمد حسین خان بود و قرآنی نیز برای او در سال 1232 ه. ق كتابت كرد كه نسخه ای از آن در كتابخانه مدرسه عالی سپهسالار ( مدرسه عالی مطهری ) موجود است .

7-پلیس جنوب ایران در نیریز:

بدنبال اكتشاف نفت در سال 1322 ه. ق در خوزستان ، كمپانی نفت ایران و انگلیس تشكیل و جستجو برای استخراج نفت و تأمین وسایل برای تجارت آن آغاز شد . علل و عوامل سیاسی – اجتماعی داخل و خارج ایران ، باعث بروز ناامنیهایی برای دولت انگلیس گردید . درگیریها و نارضایتی ها بین سالهای 1326 – 1328 ه . ق بطور عمده ای در فارس روبه فزونی نهاد . از این رو دولت انگلیس بطور جدی به فكر كنترل راههای مراصلاتی برای حفظ منافع خود افتاد و در سال 1334 ه . ق نیروی متشكل از شش هزار سرباز ایرانی ، توسط انگلیسیها و تحت نظارت و تعلیم و فرماندهی صاحب منصبان انگلیسی در جنوب ایران در ولایت فارس ، كرمان ، یزد و اصفهان بوجود آمد كه تا سال 1340 ه . ق نیز تداوم داشت . این نیرو در نقاط مختلف جنوب ایران ، اقدام به تهیه و تدارك مراكز نظامی كرد و قلعه های نظامی را بوجود آورد كه با عنوان قلعه های S . P . R شناخته شد . ( The South Persian Riples )

نیریز كه در مسیر ارتباطی استان فارس با استان كرمان و برخی از شهرستانهای جنوب واقع بود از سال 1334 تا 1340 ه . ق در جریان مستقیم حوادث بود و متحمل مشكلات و خساراتی نیز شد . از آثار باقیمانده در این دوره در نیریز ، قلعه S . P . R است كه قسمت اعظم آن تخریب شده است .

نیریز در میانه جنوب و مشرق شیراز هوایی معتدل دارد . درازی آن از خیرآباد تا حاجی آباد 22 فرسخ ، پهنای آن از سرگذار تا قریه بشنه 18 فرسخ ، محدود است . از جانب مشرق و شمال به بلوك سیرجان و كرمان و بلوك شهربابك كرمان و بوانات ، از طرف مغرب به بلوك استهبانات و بلوك آباده طشك ، و از سمت جنوب به بلوك داراب و نواحی سبعه . و هر گونه شكاری در فارس باشد جز مرغ دراج و مرغ كبك انجیر در این بلوك یافت می شود . بعلاوه گورخر و آهو در صحرای نیریز فراوان است .
زراعتش گندم و جو و خشخاش و پنبه و كنجد و خربزه و هندوانه است . آبش از قنات شیرین و گوارا ، بساتینش پر از فواكه سردسیری و انار و باغستان دیمی آن كه همه در كوهستان افتاده است . از درخت انگور و انجیر و گل سرخ انباشته ، خروارها مویز و دوشاب و انجیر خشك و غنچه گل سرخ آن را حمل به اطراف كنند و در فصل زمستان بلوك فسا و جهرم و كربال از انار و هندوانه نیریز بهره مند شوند .
نقل از فارسنامه ناصری نوشته حاج میرزا حسن حسینی فسایی
در فاسنامه ابن بلخی آمده است : خیره و نیریز دو شهرك است و نیریز قلعه ای دارد و از آنجا انگور بسیار خیزد ، و بیشترین انگور آنجا ، كشمش باشد و هوای معتدل و آب روان و به هر دو جای ، جامع و منبر باشد و آبادان است ، نزدیك ولایت خسویه و به خیره قلعه ای است بر كوه ، سخت محكم .
فارسنامه ابن بلخی تصحیح دكتر رستگار فسایی
كتاب شمس اللغات در تاریخ نیریز چنین می نگارد : نیریز نام دهی است در فارس و نامی است از موسیقی و به شبانكاره هم خوانده می شود ، زیرا این سرزمین محل شبانان فریدون بوده است .
در كتاب سرزمین و مردم ایران زمین درباره نیریز نكاتی به این شرح نگاشته شده است :
نیریز از شهرستانهای استان فارس در جنوب غربی دریاچه بختگان و نیریز در مغرب استهبان و ارسنجان و در مشرق سیرجان و در جنوب داراب واقع است . در الواح گلین تخت جمشید كلمه نای ذی آمده است كه آن را با نیریز منطبق پنداشته اند . محصولات این شهرستان غلات ، انجیر ، بادام ، انگور و صنایع دستی آن پارچه و قالی می باشد ، … منطقه ای را كه در حال حاضر به نیریز معروف است در دوران داریوش كبیر از شهرهای آباد و پر جمعیت فارس بوده و استناد لوحه سنگی كه بر اثر كاوشهای علمی از تخت جمشید بدست آمده ، كتیبه مزبور هم كه به خط میخی نقر شده در زمان هخامنشیان (داریـوش بـزرگ) نای ذی (كارگاه اسلحه سازی) نامیده می شد ، چه در آن دوره بیش از 700 كارگاه نیزه و شمشیر و زره سازی در آن وجود داشته و در واقع اسلحه خانه داریوش كبیر بوده است ….
شهر نیریز از زمان هخامنشیان تابحال سه بار دستخوش تهاجم سیل و عوامل طبیعی قرار گرفته و برای مرتبه چهارم در محل فعلی بنا شده است .
نیریز در زمان سلطنت پیشدادیان مركز فولاد سازی بوده است . ساختن وسایل فولاد سازی و ادوات جنگی برای سپاهیان خشایارشاه در این شهر ساخته می شد . كه زره و كلاه خود و تیشه بخاری فولادی در بعضی خانه ها مشاهده شده است . اخیراً ضمن حفاریهایی كه در تخت جمشید بعمل آمده مهر گلی دیده شده به نام پیروس استاد كارگاه محل ساختن این ادوات و وسایل فولادی در محلی كه فعلاً به نام شادخانه موسوم است كه علامت كارخانه ها در بعضی از خانه های این محله مشاهده گردیده است .
بناهای تاریخی

مسجد جامع كبیر :

این مسجد یكی از بناهای تاریخی و از قدیمیترین مساجدی است كه در سده های نخستین اسلامی بنا شده است . برخی این مسجد را آتشكده دانسته و گفته اند كه در دوره ساسانیان ، آتش مقدس را از آتشكده كاریان به آنجا می آوردند . در اینكه در نیریز آتشكده بوده تردیدی نیست ، اما اینكه این مسجد در مكان آتشكده بنا گردیده جای تردید است . این مسجد زیبا برای اولین بار بوسیله " آندره گدار " مدیر كل سابق باستانشناسی ایران مورد بررسی قرار گرفت و كتیبه های محراب آن خوانده شده در كتاب آثار ایران از نشریات اداره كل عتیقات ترجمه آقای سید محمد مصطفوی در صفحه 100 مطالب كوتاهی راجع به مسجد جامع نیریز درج گردیده و چنین توضیح داده شده كه ایوان اصلی مسجد به شیوه بناهای ایوان دار بنا گشته و بقیه مضافات بنای فعلی مسجد جامع بتدریج در قرون متمادی احداث گردیده است و قدیمیترین قسمت مسجد ایوان است كه در قسمت جنوبی به چشم می خورد . بناهای پیرامون آن الحاقی است . ایوان اصلی دارای طاقی ساده ، گاهواره ای شكل بوده و ضلع پیشین ایوان سر تا سر باز و ضلع عقب ایوان را دیوار ضخیمی مسدود نموده كه محراب قدیمی در همین دیوار احداث گردیده است ، اضلاع شرقی و غربی ایوان هر یك دارای پنج طاق نمای عمیق است كه فعلاً از صورت طاق نمایی خارج گردیده اند . تاریخهای تغییرات و تعمیرات مسجد بر سردر ورودی و قدیمیترین تاریخها در محراب ایوان به چشم می خورد و قدیمیترین تاریخ را كه در مسجد جامع نیریزمی توان یافت سال 363 سال بنای محراب ایوان جنوبی است ولی امكان دارد تاریخ قدیمیتر از آن نیز در مسجد وجود داشته باشد كه از میان رفته است . محراب دارای تاریخهای متعددی است :

تاریخ اول : چنین خوانده می شود : فی سنه ثلث و ستین و ثلث مائه 363

تاریخ دوم : فی سنه ستین و اربعماً 460

تاریخ سوم : فی سنه ستین و خمساله السقف 560

تاریخ چهارم : چنین خوانده می شود : امرالموبی عماد الملك و الدوله و عزه نصره فی جمادی الثانیه د راین تاریخ عدد خوانده نمی شود و چون نوشته آن مجاور زمین بوده هنگام تعمیر صدمه دیده و به جای آن نقوش هندی ترسیم گردیده اند . كتیبه های محراب مذكور از نمونه های جالب گچ بری و كتیبه ای به خط ثلث بر دور محراب نصب شده كه اسامی دوازده امام را با زیبایی خاص بر دور آن گچ بری نموده اند . ( سنه 946 )

دور محراب دارای گچ بری های بسیار زیبا است و آیات قرآنی در بین تزیینات گچ بری با خط كوفی دیده می شود . این كتیبه مربوط به تعمیراتی است كه در دوره شاه طهماسب صفوی در مسجد صورت گرفته است .

تاریخ های محراب كه در بالا از آن سخن داشتیم به ادوار زیر تعلق دارند :

تاریخ 363 مربوط به تعمیراتی است كه در دوره عضدالدوله دیلمی در مسجد مذكور امجام شده و تاریخ 460 مربوط می شود به تعمیرات در دوره سلجوقیان دوره سلطنت آلب ارسلان سلجوقی . سال 560 مربوط می شود به تعمیرات مسجد در دوره خوارزمشاهیان و دوره سلطنت سلطان ایل ارسلان خوارزمشاهی .

در سمت چپ دیوار محراب نیز كتیبه هایی گچ بری شده است . كه متأسفانه تاریخ ندارد . به پیشانی سردر ورودی مسجد نیز سه كتیبه مربوط به تعمیرات مسجد باقی است كه تاریخ یكی از آنها 1300 هجری و مربوط به تعمیرات دوره قاجاریه است .

معلم دانشمند مرحوم حاج محمد طاهری در یادداشتهای خود چنین آورده است كه نیریز دارای یك مسجد جامع كبیر ( غیر از مسجد جامع كبیر فعلی ) در جنوب بقعه خواجه احمد انصاری كه فعلاً بصورت تل خاكی درآمده و آثار مسجد هنوز دیده می شود . در نزدیك یكصد سال پیش مسجد نامبرده و بقعه خواجه احمد انصاری در اثر سیلاب نابود و مرحوم حاجی زین العابدین خان حاكم این شهر تصمیم گرفت كه هر دو را تعمیر كند . پس از آنكه بقعه را تعمیر كرد ، او را در حمام به قتل رساندند و موفق به تعمیر مسجد نشد .

به روایت دیگر مسجد جامع كبیر كنونی در قرون گذشته بر اثر سیل آسیب فراوان دیده كه بعداً از طرف شخصی به نام میرزا نظام كه بزرگ عشایر بود تعمیر گردیده و سنگ تعمیر آن در بالای سر درب مسجد مزبور است كه این اشعار روی آن نوشته شده است :

زبده اولاد حیدر وارث خیرالانام باعث تعمیر مسجد حضرت میرزا نظام

خواست چون تاریخ این تعمیر عقل پیر گفت مسجد الاقصی بود این باب یا بیت الحرام

مسجد جامع صغیر :كه به مسجد بازار نیز شهرت دارد ( مسجد امام خمینی كنونی ) . بنای قدیمی این مسجد چند سال پیش تخریب شد . تاریخ بنای آن بطور دقیق دانسته نیست . برخی تاریخ آن را سال 68 ه . ق گفته اند كه البته بعید به نظر می رسد ، زیرا مقدسی كه در سده چهارم ه . ق از این شهر دیدن كرده ، فقط از یك مسجد جامع خبر داده كه به احتمال زیاد می بایست منظور مسجد جامع كبیر باشد .

همچنین تاریخ بنای آن را در سال 733 ه. ق نیز گفته اند . كتیبه ای سنگی بر سردر مسجد موجود بوده كه تاریخ 840 ه. ق را داشته است . در این مسجد دو كتیبه تاریخی بوده است . نخست ، كتیبه فرمان شاه طهماسب اول صفوی و كتیبه دیگر شرح وقایع سید یحیی دارابی در دوره ناصرالدین شاه است . این مسجد پس از خراب شدن از طرف شخصی به نام كلو یعقوب خان قصاب تعمیر گردیده كه در كوچه گچی مربوط به این تعمیر این جمله خوانده شده :

" امر بعمارت هذا المسجد الشاب المكرم كلو یعقوب قصاب" .

مسجد جامع سید علی (مسجد الزهرای كنونی) :

این مسجد هنوز قسمتی از شكل معماری گذشته خود را دارا است تاریخ بنای آن مربوط به قبل از سال 1087ه.ق بوده است در این مسجد ، دو كتیبه موجود است ،كتیبه نخست مربط به تاریخ بنای آن است كه متأسفانه قابل خواندن نیست و كتیبه دوم آن مربوط به تعمیر آن در دوره شاه سلیمان دوم صفوی در سال 1087 ه.ق است.

مسجد بازار گیوه دوزان :

این مسجد كه سابقه دیرینه ایی دارد ، اكنون مخروبه شده است . در كتیبه سر در آن ، تاریخ بنایش در سال 994ه . ق یعنی دوره سلطان محمد خدابنده (حكومت 985-996 ه . ق ) آمده است.

مسجد چنار شاهی (مسجد ولی عصر كنونی) :

این مسجد در حدود سال 1254ه . ق بنا شده است . در پایان سی پاره ای كه توسط عبدالحسین نیریزی كتابت شده ، نام این مسجد "فیض علامت و تاریخ بنای آن ،سال 1254 ه ق آمده است .

مسجد نظر بیگی (مسجد امام حسن (ع) كنونی) :

كه تخریب و تجدید بنا شده است .

مسجد سلطانی (مسجدالنبی (ص) كنونی) :

كه در محله سادات است و ساختمان قدیمی آن تخریب و تجدید بنا شده است .

مسجد حاج مهدی (مسجد جامع مهدی (ع) كنونی) :

این مسجد نیز تجدید بنا شده است.

مسجد ابوالفضل :

بهاییها آنجا را به نام خودشان ثبت كرده بودند كه در آنجا قلعه ای هم به نام قلعه خواجه وجود داشته كه مؤسس بابیت در نیریز(قبل از بهاییها) در آن قلعه زندگی می كرده كه بعد از مدتی قوای دولتی برای مقابله با او به نیریز آمده بودند و جنگی بین قوای دولتی و بابیت واقع شده و مؤسس این فرقه كشته می شود و پس از مدتی این مذهب به بهائیت تبدیل می شود و تدریجاً با ازدواج با شیعیان دارای نفوذ شدند و تأسیساتی نزدیك آن قلعه ایجاد كردند كه با راهنمایی روحانیون شهر و تلاش جوانان مذهبی تأسیسات آنها تخریب شده و1000 متر از زمین ها را از آنها گرفتند و به نام مسجد ساختند (در سال 1350)،كه بعد از انقلاب این مسجد توسعه پیدا كرد. (نقل قول از حجت الاسلام سید فخرالدین فال اسیری) .

تعداد مساجد كنونی : 35 مسجد در شهر و 69 مسجد در روستا می باشد.

یكی دیگر از بناهای تاریخی نیریز منزل آقای فاتح و منزل آقای جاوید می باشد .

 پوشش گیاهی

در شهرستان نیریز 825505 هكتار اراضی مرتعی وجود دارد كه از این تعداد 29% ( 240061 هكتار ) در اثر چرای بی رویه ، قطع درختان و بوته كنی و … از چرخه تولید علوفه مرتعی خارج شده است و بقیه نیز سیر نابودی دارند . در این شهرستان حدود 30000 هكتار اراضی جنگلی وجود دارد كه از نوع تنگ می باشند . در مجموع مراتع این شهرستان حدود 4/11 درصد وضعیت متوسط ، 2/27 درصد وضعیت فقیر و 4/61 درصد دارای وضعیت خیلی فقیر هستند . پوشش گیاهی در این شهرستان بصورتی است كه بیشترین گستردگی مربوط به گونه گیاهی آتریپلكس ، درمنه ، اسپند با 7/17 درصد و كمترین گستردگی مربوط به تیپ گیاهی شوره یكساله و گز چند ساله با 6/0 درصد از مراتع كل استان هستند . دیگر انواع پوشش گیاهی در این شهرستان درمنه ، شوره ، گز ، گون ، بادام كوهی و بنه می باشند .(بنه درختی است شبیه پسته و آن را پسته وحشی هم می گویند. بلندیش به 4 متر می رسد. از آن ترشی هم درست می كنند. از گل و برگ آن رنگ سرخی به دست می آید و در رنگرزی بكار می رود. از تنه آن سقز می گیرند و به میوه آن در فارسی بنگلك و به تركی چاتلانقوش یا چتلاقوچ می گویند.

گیاهان دارویی :

كتیرا: فاقد هرگونه اثر درمانی است. ولی دارویی است امولسیون دهنده و در تهیه بی كربنات دو سود، برات دوسدیم و غیره بكار می رود. بعلاوه برای معلق نگاهداشتن پودرهای دارویی غیر محلول نیز از آن استفاده می شود.

گل گاوزبان: دارای طبیعت گرم است و در بسیاری از بیماری ها قابل استفاده می باشد از قبیل زكام، سرفه، سرخك، مخملك، آبله و …

پرسیاوشان: پرسیاوشان محرك، معرق و نرم كننده سینه و برای بیماری طحال، ریه و تنگی نفس مفید است.

درمنه: تخم درمنه محرك قلب است و ترشحات پوست و كلیه را زیاد می كند.

گل آویشن: جوشانده این گیاه در درمان پیچش روده مؤثر است. آویشن عامل تصفیه كننده خوبی بوده و در درمان بی خوابی مفید است.

گل بابونه: بابونه كه به فرانسه كامومیل خوانده می شود، از یك لغت یونانی كه معنی سیب را می دهد اقتباس گردیده. علت این نامگذاری بخاطر آن است كه گلهای بابونه بوی سیب می دهد. بابونه دارویی است مقوی و تب بر و برای افرادی كه مبتلا به سوءهاضمه هستند نافع است.

گل ختمی: جوشانده گل ختمی برای سرفه و دردهای گلو و زكام و بیماریهای سینه مفید است.

گل بومادران: ضد تشنج و تب بر است و در درمان اختلالات بینایی و سنگ كلیه اثر بخش است.

شاهتره: قسمت قابل استفاده برگ آن است. ملین و مقوی است. در مورد بیماریهای معده و پوست بكار می رود.

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.