پوشش جانوری منطقه گاوخونی

كف‌زیان و بی‌مهرگان
تالاب‌‌ها به دلیل داشتن شرایط مناسب برای رشد و تكثیر حشرات، گرم‌ها و سایر بی‌مهرگان از لحاظ تنوع گونه‌ای غنی بوده و از زیستگاه‌هایی محسوب می‌شوند كه بیشترین تنوع زیستی حشرات را دارند. این مسئله اگرچه در نگاه اول از ویژگی‌های مضر و غیر مفید آنها به شمار می‌آید، ولیكن فراوانی كرم‌ها و حشرات در تشكیل زنجیره‌های غذایی و بقای بسیاری از پرندگان، ماهی‌ها و سایر جاندارانی كه وابسته به تالاب هستند،‌ بسیار حایز اهمیت است. در یك بررسی انجام شده بر روی تنوع كفزیان در حاشیه شمال غربی تالاب (محل ورود رودخانه زاینده‌رود) انواع مختلفی از آنها مورد شناسایی قرار گرفته اند  كه تحت تاثیر تغییرات دمای و كیفیت فیزیكی و شیمیایی در طول سال، تعداد و تنوع آنها نیز دستخوش تغییر می‌شود .


دوزیستان و ماهی‌ها
دوزیستان حداقل در مرحله‌ای از زندگی و ماهی‌ها در تمام عمر خود وابسته به آب هستند. تالاب‌ها به عنوان بوم‌سازگان‌های آبی زیستگاه مناسبی برای زیست انواع ماهی‌ها و دوزیستان به شمار می‌آیند. در آبراهه‌های حاصل از انشعاب رودخانه زاینده‌رود در بخش شمال غربی تالاب گاوخونی به علت برخورداری از پوشش گیاهی انبوه و متراكم و هم‌چنین آب تازه‌ای كه حداقل در طول مدت كوتاهی از سال وارد آن می‌شود، دوزیستانی از جمله وزغ، قورباغه و ماهی‌هایی همچون كپور و گمبوزیا زندگی می‌كنند. مشاهده ماهی كپور در این بخش از تالاب لزوم توجه بیشتر و بررسی‌های كارشناسی در قابلیت سودآوری پرورش و صید ماهی را می‌طلبد. متاسفانه به علت آلودگی شدید آب زاینده‌رود و تالاب، هر از گاهی شاهد مرگ و میر بسیاری از ماهی‌ها و آبزیان هستیم كه این امر معمولاً به دو صورت اتفاق می‌افتد:
در حال اول مواد آلاینده و فاضلاب‌ها وارد شده به رودخانه و تالاب عمدتاً از مواد بسیار سمی، خطرناك و فلزات سنگین می‌باشند كه مستقیماً مرگ و میر ماهی‌ها و آبزیانرا ب دنبال دارد. در این حالت تلفات حاصله در محل ورود فاضلاب و در ایامی از سال كه میزان آب رودخانه در حداقل ممكن است، بیشتر می‌باشد.
حالت دیگر،‌ مرگ و میر ناشی از اثرات غیرمستقیم و طولانی‌‌مدت مواد آلاینده است كه با تغییرات فیزیكی و شیمیایی آب امكان مرگ و میر تنها به آبزیان ختم نمی‌شود و سایر جاندارن و پرندگان كه از این آبیزیان آلوده تغذیه می‌كنند نیز در معرض خطر از بین رفتن قرار می‌گیرند.
جدول زیر تعداد و انواع موجودات كفزی تالاب گاوخونی (تعداد در متر مربع)

تعداد در شاخ (3) تعداد در شاخ (2) تعداد در شاخ (1) نام تاكسون
0 0 2450 پوسته شفیره دوبالان Diptera
700 0 0 Mononchida
25 0 0 Hexagonia
25 0 0 لارو فلس‌بالان Lepidoptera
0 0 25 پوسته شفیره Lepidotera
0 25 0 نیم‌بالان Hemiptera
0 0 150 بال نیم‌بالان Hemiptera
0 0 100 شكم‌پایان Gastropoda
0 100 0 نوزاد سنجاقك Libellula
50 0 150 لارو پشه Culex
25 0 0 شفیره پشه Culex
50 0 0 بالغ پشه Culex
25 0 0 حلزون Planorbis
0 0 50 لارو Isoperla
0 0 50 پوسته Notonectidae
50 0 0 كرم لوله‌ای Nematoda
25 0 0 پوسته زنجره Cicada
1175 0 400 كرم حلقوی Tubifex

خزندگان و پستانداران
مطالعه تاریخچه گذشته تالاب حكایت از آن دارد كه جانداران بسیاری از جمله خزنده و پستاندار در تالاب گاوخونی و نواحی اطراف آن زندگی می‌كرده‌‌اند و امروزه اغلب آنان از بین رفته یا نابود شده‌اند. در زمان‌های گذشته دسترسی به تالاب گاوخونی بسیار مشكل بوده و سیلاب‌های عظیمی كه در فصول زمستان وارد تالاب می‌شد، آن را از آب شیرین و تازه سیراب می‌كرده است. به این ترتیب گاوخونی زیستگاه مناسبی برای بسیاری از جانوران و پرندگان بوده است. در بیشتر نوشته‌های قدیمی كه از تالاب گاوخونی نام برده‌اند، به حضور جاندارانی اشاره شده كه شنیدن نام آنها موجب تعجب و حیرت ما می‌شود. میرزا حسین خان تحویلدار، از نویسندگان معروف گذشته اصفهان،‌ در این باره می‌نویسد: «خوك و خنزیر كه گراز باشد، در اطراف گاوخونی رودشت اصفهان زیاد به هم می‌رسد. بزرگ‌هاشان را فرنگی و ارمنی شكار می‌كنند و در شهر جلفا می‌فروشند».


گورخر از جمله پستاندارانی است كه در زمان های گذشته و به تعداد زیاد و در گروه‌های بزرگ در اطراف گاوخونی زندگی می‌كرده‌اند. بر این اساس برخی از نویسندگان از گاوخونی با نام گورخونی یاد كرده‌اند، چرا كه در آن ایام شكارچیان بسیاری برای شكار گورخر به این منطقه مسافرت می‌كرده و راه‌های خاكی مخصوصی هم برای این امر وجود داشته است. متاسفانه شكار بی‌رویه گورخر ایرانی (الاغ وحشی) در نقاط مختلف ایران و از جمله تالاب گاوخونی نسل آن را در خطر نابودی كامل قرار داده و امروز تنها تعداد اندكی در برخی از نقاط ایران باقی مانده‌اند. در تالاب گاوخونی نیز دیگر خبری از آنها نیست.
آهو، این حیوان دشت‌زی زیبا كه آن را غزال نیز می‌نامند، روزگاری در تپه ماهورهای اطراف گاوخونی می‌زیسته و احتمال می‌رود هنوز تعداد انگشت‌شماری از آنها در ارتفاعات مجاور تالاب باقی مانده باشند. در گذشته این حیوان در گروه‌های چند تایی برای نوشیدن آب و تامین غذا به بخش جنگل‌زار و نواحی حاشیه‌ای می‌آمدند كه در بین راه بعضاً به وسیله شكارچیان شكار می‌شدند. اگرچه این حیوان سرعت دوندگی بسیار بالایی دارد (تا 110 كیلومتر در ساعت) اما این سرعت تنها در زمان آغازین دویدن است و با گذشت زمان حیوان خسته شده و از پای در می‌آید. شكارچیان آهو با اطلاع از این موضوع با موتورسیكلت‌های تندرو در تپه‌های شنی اطراف گاوخونی حیوان را دنبال و شكار می‌كردند و گوشت آن را در ورزنه و روستاهای اطراف می‌فروختند.


كل، بز، میش، قوچ وحشی، خوك، گراز، انواع مار، مارمولك، سوسمار، گرگ، شغال، روباه شنی، كفتار، لاك‌پشت، بزمجه، افعی شاخدار، جبیر، خرگوش و انواع خفاش، سایر جاندارانی هستند كه در زمان‌های نه چندان دور در تپه‌های شنی حاشیه غربی، جنگل‌زار، ارتفاعات شمالی و حواشی تالاب گاوخونی زندگی می‌كرده‌‌اند. این حیوانات پس از احداث سد زاینده‌رود بر روی رودخانه و مهار آب آن و در نتیجه كم شدن آب تالاب و هم‌چنین شكار بی‌رویه، از بین رفته و نابود شده‌اند. امروز تنها تعداد اندكی از برخی از آنها برجای مانده‌اند و از این نظر حیات وحش تالاب خسارات غیرقابل جبرانی را متحمل شده است.


پرندگان
یكی از برجسته‌ترین ویژگی‌های زیست‌محیطی تالاب گاوخونی تامین زیستگاه برای بسیاری از پرندگان بومی و مهاجر در گذشته و حال می‌باشد. بسیاری از پرندگان مهاجر با سرد شدن هوا در مناطق شمالی و در مسیر حركت خود به نواحی جنوبی، تالاب گاوخونی را برای زمستان‌گذرانی انتخاب می‌كنند. این پرندگان با فرود خود بر گستره تالاب در اوایل پاییز و زمستان شور و نشاط وصف‌ناپذیری را در فضای تالاب حاكم می‌كنند. از این جهت باتلاق گاوخونی را می‌توان یكی از بارآورترین بوم‌سازگان‌های طبیعی استان اصفهان دانست كه بارزترین جلوه زیست‌محیطی‌اش حضور پرندگان در بخشی از سال است.
پرواز گروهی قوها با گرد‌ن‌های دراز و كشیوده كه در آرایشی به شكل 7 در آسمان تالاب به پرواز در می‌آیند و گاهگاهی برای تغذیه بر سطح تالاب‌ فرود آمده و سر خود را زیر آب فرو می‌برند، مشاهده انواع فلامینگو‌های آبچر با بدن‌های كشیده و پر و بالی به رنگ سفید و قرمز، حضور پرنشاط انواع مرغابی‌ها، اگرت كوچك، خوتكا، سرسبز، غاز خاكستری، كاكایی‌ها، انواع كشیم، حواصیل، سلیم كوچك، اگرت بزرگ، آبچلیك‌ها،‌ آنقوت، اردك، تنجه، فیلوش، چنگر، سنقر تالابی، سار، خروس كولی، پلیكان، بوتیمار، لك لك، مرگوس و پرندگان شكاری همچون عقاب تالابی، عقاب دو برادر، دلیجه، شاهین و كركس، از جمله چشم‌اندازهای زیبا و بی‌نظیری است كه در نتیجه حضور پرندگان شكل می‌گیرد.


تعداد و نوع پرندگان مهاجر و بومی تالاب گاوخونی در طی سال‌های مختلف بسیار متفاوت بوده و تحت تاثیر كیفیت فیزیكی و شیمیایی آب تالاب، میزان گسترش دریاچه، وجود منابع غذایی، تامین امنیت لازم و . . . قرار دارد. آن چه مسلم است، این كه تنها در صورتی می‌توان از آهنگ سریع كاهش فرود پرندگان در تالاب گاوخونی كاست كه فكری كارشناسی و اقدامی موثر در تامین منابع غذایی و امنیت لازم به مرحله اجرا گذارده شود. این در حالی است كه در سال‌های اخیر هر روز شاهد كاهش آب ورودی تالاب، افزایش آلودگی آن، شكار بی‌رویه و در نهایت تغییر مسیر و مرگ و میر پرندگان هستیم. بر اساس آمار موجود (محیط زیست یزد- 1366 ) تعداد پرندگان مهاجر تالاب در حدود 40000 پرنده برآورد شده كه بیشترین تعداد آنها مربوط به انواع مرغابی‌ها شامل فیلوش، خوتكا، سرسبز و اردك سرحنایی بوده است .

فهرست پرندگان منطقه تالاب گاوخونی

ملاحظات خانواده نام گونه ردیف
فارسی علمی
مهاجر و آبزی- دارای ارزش اقتصادی Anatidae كله سبز Anas platyrhynchos 1
مهاجر فصلی- آبزی- دارای ارزش اقتصادی Anatidae خوتكا Anas crecca 2
گوشت‌خوار- بومی Recurvirostridae Hixantopus himatopus 3
آبزی- همه‌چیزخوار Anatidae اردك سرحنایی Agthya ferina 4
خشك‌زی- شكاری و بومی Accipitridae سنقر تالابی Circus aeruginosus 5
آبزی- مهاجر- داای ارزش اقتصادی Rallidae چنگر Fulica atra 6
خشك‌زی- شكاری بومی Pandiondae عقاب ماهی‌گیر Pondion holiocuts 7
خشك‌زی- گوشتخوار Accipitridae كركس Neopheron percnopteus 8
كنارآبزی- همه‌چیز خوار Charadrlidae سلیم كوچك Charadius alexandrinus 9
كنارآبزی- مهاجر عبوری Charadrlidae خروس كولی Valnellus Vonellus 10
كنارآبزی- گوشتخوار Charadrlidae سلیم خاكستری Pluvialis squatarolu 11
گیاهخوار- بومی- دارای ارزش اقتصادی Phasianidae كبك Alectoris chukar 12
كنارآبزی- مهاجر عبوری Scolopacidae كبك نوك پهن Limicola falciaellus 13
آبزی- مهاجر- دارای ارزش اقتصادی Anatidae غاز خاكستری Limicola falciaellus 14
مهاجر فصلی- دارای ارزش اقتصادی Anatidae فیلوش Anser anser 15
آبزی- همه‌چیزخوار- مهاجر فصلی Podicipedidae كشیم كوچك Podiceps ruficollis 16
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Ardeidae اگرت بزرگ Egretta alba 17
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Ardeidae اگرت كوچك Egrettagarzetta 18
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Ardeidae حواصیل خاكستری inerea 19
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Laridae كاكایی سرسیاه Larus ridibunelus 20
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Laridae كاكایی نقره‌ای Larus argentatus 21
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Laridae كاكایی صورتی Larus genei 22
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Laridae كاكایی پشت سیاه Larus fuscus 23
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Laridae كاكایی نوك‌سبز Larus conus 24
خشك‌زی- بومی Columbidae كبوتر چاهی Columba livia 25
خشك‌زی- مهاجر Hirundinidae پرستو Hirunda rustica 26
خشك‌زی- بومی Ploceiae گنجشك معمولی Passer domesticus 27
خشك‌زی- گوشتخوار Acciptridae عقاب طلایی Agulia chrysaetus 28
خشك‌زی- بومی Flaconidae دلیچه Folco thinunculus 29
كنارآبزی- گوشتخوار- مهاجر عبوری Scolopacidae آبچلیك شكیل Philomochus Pugnax 30
كنارآبزی- همه‌چیز خوار Gruidae درنا Grus grus 31
همه‌چیز خوار- مهاجر- دارای ارزش اقتصادی Rallidae چنگر نوك سرخ Gallinula chloropus 32
خشك‌زی- مهاجر عبوری Fringllrdae سهره معمولی Cardueluelis cerduolis 33
خشك‌زی- گیاهخوار Emerizidae زرده پره Emberiza app. 34
آبزی-مهاجر فصلی- دارای ارزش اقتصادی Anatidae آنقوت Tadorna ferruginea 35
همه‌چیزخوار- آبزی- دارای ارزش اقتصادی Anatidae تنجه Tadorna tadorna 36
گیاهخوار- دارای ارزش اقتصادی Anatidae اردك خاكستری Anas strepera 37
آبزی- همه‌چیز خوار- دارای ارزش اقتصادی Anatidae اردك نوك پهن Anas clypeata 38
آبزی- همه‌چیزخوار- دارای ارزش اقتصادی Anatidae اردك تاجدار Netta ruina 39
آبزی- مهاجر فصلی- دارای ارزش اقتصادی Anatidae قوی گنگ Cygnus olor 40
آبزی- گوشتخوار Recurvirostridae آوست Reecurivirrostxa avosetta 41
خشك‌زی- بومی Accipitridae ساركپه Buteo buteo 42
كنارآبزی- همه‌چیز خوار Charadrlidae سلیم طوقی Chradrius hiatcula 43
كنارآبزی- همه‌چیز خوار Charadrlidae سلیم شنی Chradrius leschenaulitl 44
آبزی- مهاجر عبوری Scoliopacidae آبچلیك تالابی Tringa stagnatilis 45
آبزی- گوشتخوار Ardeidae بوتیمار Botauru stellaris 46
آبزی- گوشتخوار- مهاجر Phalacrocoracidae باكلان Phalacrocrax carbo 47
آبزی- مهاجر فصلی Podicipedidae كشیم بزرگ Podiceps cristatus 48
آبزی- همه‌چیز خوار Pelecanidae پلیكان سفید Pelecanus onocrotulus 49
آبزی- گوشتخوار- مهاجر فصلی Ardeidae بوتیمار كوچك Hxborychus minutus 50
آبزی- همه‌چیز خوار- دارای ارزش اقتصادی Anatidae اردك سرسیاه Aythya marila 51
آبزی- گوشتخوار Ciconidae لك لك Ciconia ciconia 52
آبزی- مهاجر عبوری Laridae پرستوی دریایی Sterna sondivicensis 53
خشك‌زی- بومی Strigidae جغد كوچك Athene noctua 54
خشك‌زی- مهاجر فصلی Coraclldae سبزقبا Coracias garulus 55
خشك‌زی- بومی Upupidae هدهد Upupa epops 56
خشك‌زی- بومی Alaudidae چكاوك Alauda aruensis 57
كنارآبزی- مهاجر عبوری Charadrlidae سلیم طلایی Pluvialis apricaria 58
آبزی- گوشتخوار Scolopacidae آبچلیك خالدار Tringa gloreda 59
آبزی- مهاجر فصلی Anatidae اردك بلوطی Aythya nyroca 60
مهاجر فصلی — فلامینگو Phoenicoptorus ruber 61
— — چوب‌پا Himantopus himantopus 62
آبزی- مهاجر فصلی Scolopacidae آبچلیك قرمز Tringa totanus 63
آبزی- مهاجر Anatidae مرگوس حنایی Mergus serrator 64
آبزی- زمستان گذرانی Ardeidae حواصیل زرد Ardea rattoides 65
آبزی- همه‌چیز خوار Threskiornithidae كفچه نوك Platalea leucorodia 66
خشك‌زی Motacillidae دم‌جنبانك زرد Matacilla flava 67
مهاجر فصلی- آبزی Anatidae اردك مرمری Anas asgustriostris 68
آبزی- گوشتخوار Scolopacidae آبچلیك آوازخوان Tringa hypolecous 69
كنارآبزی- گوشتخوار Charadrildae سلیم كوهی Euetomois morinellus 70
آبزی- گوشتخوار Scolipacidae آبچلیك تك‌زی Tringa ochropus 71
آبزی- دارای ارزش اقتصادی Anatidae اردك چشم‌طلایی Bucephala clangula 72
آبزی- گوشتخوار Ardeidaae حواصیل ارغوانی Ardea purpura 73
خشك‌زی Apodioae ابرخورك Apus apus 74
خشك‌زی- بومی Algedinidae ماهی خورك Alcedo ottis 75
خشك‌زی- بومی Motacillae دمجنبانك خاكستری Motacilla cinenea 76

آمار پرندگان آبزی و مهاجر تالاب گاوخونی
تعداد نام گونه
غاز خاكستری Anser anser
415 آنقوت Tadorna ferruginea
848 تنجه Tadorna tadorna
369 سرسبز Anas platyrhynchos
3852 خوتكا Anas crecca
4775 فیلوش Anas acuta
3595 اردك سرحنایی Aythya farina
9229 انواع مرغابی Duck sp.
5462 چنگر Fulica atro
6 حواصیل خاكستری Ardea cinoea
12 اگرت بزرگ Egretta alba
3124 فلامینگو Phoenicopterus ruber
224 كاكایی سرسیاه Larus ridibunelus
64 سنقر تالابی Circus aeruginosus
بیش از 10000 سار —

در پایان امید است تالاب گاوخونی، این گوهر درخشان كویر مركزی و تنها بوم‌سازگان آبی گسترده بكر و تالابی استان اصفهان كه نقش به‌سزایی در جلوگیری از گسترش كویر، حیات و بقای پرندگان مهاجر و جانداران دیگر، شكل‌گیری جوامع گیاهی انبوه و متراكم نمك‌دوست، ایجاد تفرجگاه طبیعی برای استفاده عموم و فراهم كردن فرصتی مناسب برای انجام امور پژوهشی و تحقیقاتی در زمینه‌های جانودشناسی، گیاه‌شناسی و بوم‌شناسی دارد، بیش از این مورد دست‌درازی و چپاول اهداف سودجویانه بشر و كم‌لطفی مسئولین امر قرار نگیرد، در غیر این صورت در آینده‌ای نزدیك شاهد مرگ تدریجی آن و شكل‌گیری یك فاجعه زیست‌محیطی كه با خاموشی كامل این گوهر درخشان و از دست دادن آن تا ابد همراه است.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.