قلمرو بیابانهای ژئومرفولوژی استان قم

اشكال ژئومرفولوژی بیابان در استان قم:

واحد دشت سر:

در استان قم دشت سرها از نظر وضعیت توپوگرافی، رسوب و نحوه عمل فرسایش به سه تیپ تقسیم می شوند.

تیپ دشت سر فرسایشی(Pediment):

دشت سر مذكور در اكثر نقاط انتهای كوهستانی قم مشاهده می شود كه در نقشه ژئومرفولوژی نمایش داده شده است. از جمله معروف ترین یا مشهودترین دشت سر فرسایشی، می توان به دشت سر فرسایشی علی آباد طایقان كه منشعب شده از رودخانه علی آباد در بالادست قمرود است، اشاره كرد.

در استان قم دشت سرهای مذكور به دلیل كمبود بارندگی و مقدار سیلابهای نسبتاً كم از وسعت اندك برخوردارند. مهمترین رخساره های تیپ دشت سرفرسایشی در استان قم شامل موارد ذیل هستند. تفكیك رخساره ها به دلیل كوچكی مقیاس نقشه صورت نگرفته است. ولی توضیح و تفسیر رخساره های دشت سر فرسایشی در استان و ارتباط با قلمرو بیابانها مهم محسوب می شود.

1- رخساره فرسایش آبی:

رخساره مذكور در اكثر تیپهای دشت سر مذكور در نواحی مختلف استان مشاهده می شود. این رخساره به صورت شیارهائی كه بر اساس نوع سازندها، اشكال گوناگون دارد، بر روی عكسها مشاهده می شود. آبراهه ها پس از طی مسیر كوتاهی معمولاً به هم پیوسته و تشكیل چندین آبراهه را می دهند. فرسایش پذیر بودن سنگهای مارن، شیل و آهك سالسر سنگ در نواحی مركزی و جنوبی استان سبب تشكیل بهترین رخساره شده است.

2- رخساره مخروط افكنه:

این رخساره معمولاً پس از رخساره فرسایش آبی قرار گرفته و مخروطی كوچك با دانه بندی متفاوت را تشكیل می دهد.

3- رخساره منطقه برداشت:

این رخساره در حوالی روستای لنگرود و در پائین دست سد كبار قم و انتهای حوضه آبخیز كهك و كبار كاملاً مشخص است.

4- اینسلبرگ فرسایشی:

اینسلبرگ فرسایشی در شمال خورآباد به عنوان یك بیرون زدگی كوچك مخروطی شكل كه در اثر فرسایش از مناطق مجاور خود جدا شده است مشخص است.

مشخصات عمومی دشت سرهای استان :

دشت سرهای موجود در استان قم با توجه به اینكه سرانجام به كویر و پلایا ختم می شوند، معمولاً دارای نهشته های انتهایی با ضخامت زیاد هستند. این مسأله در دشت سرهای حوضه بسته دریاچه نمك، دشت سر پایین دست حوضه كهك و كبار، دشت سر حوضه آبخیز گلستان كاملاً مشاهده می شود.

در روی نقشه ژئومرفولوژی واحد مذكور مشخص شده است. تعداد و تراكم دشت سرها به دلیل شرایط كوهستانی قسمتهای غربی، جنوبی و مركزی استان زیاد است. ولی در رابطه با بیابان، دشت سرهای مجاور پلایاها یا چاله ها از ارزش طبقه بندی بالاتری نسبت به سایر دشت سرها برخوردارند.

ذیلاً خصوصیات دشت سرهای موجود در استان عنوان می شود.

دشت سر دریاچه حوض سلطان:

دشت سرهای موجود در حوضه آبخیز دریاچه حوض سلطان با توجه به عكس های ماهواره ای و عكس های هوایی معمولاً دارای عرض نسبتاً زیاد هستند. بخصوص تعداد و تراكم آبراهه ها به دلیل جنس تشكیلات در نواحی غربی حوضه بسیار زیاد است. آبراهه ها از نوع موازی بوده و اتصال بین آبراهه ها در مسیری طولانی اتفاق می افتد. شیب دشت سرهای این ناحیه بین حدود 5 تا حدود 14 درصد تغییر می كند و معمولاً شیب جانبی ندارد. تعداد دشت سرهای موجود در این حوضه به دلیل خشكه رودهای فراوان، زیاد است

دشت سر حوضه آبخیز طغرود:

این دشت سر دارای عرض كم و طول نسبتاً زیاد بوده و مواد تشكیل دهنده آن درشت دانه با جورشدگی نسبتاً غیر یكنواخت است. عمق رسوبات این دشت سر متغیر و به 8 تا 30 متر می رسد. پروفیل این دشت سر به سمت عمق دارای ذرات درشت دانه بیشتری است. دشت سرهای متفاوتی در این حوضه وجود دارد كه اكثراً به دلیل شرایط رودخانه ای و جریانها وضعیت نسبتاً مشابهی دارند.

دشت سرهای حوضه آبخیز وزوا:

این دشت سر نیز باریك بوده و دارای مساحت نسبتاً كمی است و سریعاً به دشت منتهی می شود. عمق رسوبات در این دشت سر نسبتاً زیاد بین 10 تا 40 متر متغیر است.

دشت سرهای حوضه آبخیز كهك و كبار:

ارتفاعات این حوضه در قسمتهای جنوبی و شرقی واقع شده است. دشت سرهای مجاور ارتفاعات مذكور تفاوتهایی از نظر جنس رسوبات دارند. بخصوص دشت سر كهك و خورآباد كه به دلیل مجاورت با تشكیلات قم دارای آبراهه های موازی و ریزدانه تر است. عمق رسوبات این حوضه آبخیز بین 8 تا بیش از 35 متر متغیر است.

دشت سرهای حوضه آبخیز قمرود:

در این حوضه آبخیز رودخانه های متعددی جریان دارد و مشخص ترین دشت سر با گسترش نسبتاً زیاد دشت سر علی آباد طایقان در مجاورت محور ارتباطی قم و اصفهان است كه دارای آبراه های موازی با عمق رسوبات زیاد و جورشدگی متفاوت و اكثراً زاویه دار است.

دشت سر حوضه آبخیز گلستان:

این دشت سرها نیز دارای ضخامت نسبتاً زیادی هستند. عمق رسوبات این دشت سرها تا حدود 40 متر می رسد.

واحد پلایا:

در استان قم چندین پلایای بزرگ و كوچك وجود دارد كه اشكال ژئومرفولوژی بیابانی موجود در آنها نیز مختلف است. پلایا یا چاله داخلی در بیابانها از اشكال مهم به شمار می آیند. محیط پلایا به وسیله دو عامل رسوب و جریانهای آبی مشخص می شود. از نظر نوع نهشته ها، محیط پلایا از دو نوع رسوب كلاستیك و غیر كلاستیك تشكیل یافته است. به طوریكه در تمام پلایاهای موجود در استان قم هر دو نوع رسوب كلاستیك و غیر كلاستیك مشاهده می شود.

پلایای دریاچه نمك:

این پلایا در قسمت شرقی قم و منتهی الیه شرق استان واقع شده است و بین چهار استان قم، اصفهان، تهران و سمنان مشترك است. پلایای مذكور در استان قم از پایین دست روستاهای جنت آباد، حصار شنه و حسین آباد میش مست در منطقه جنوبی و روستاهای قمرود و كاج و مشك آباد در منطقه غربی و ارتفاعات جنوب ورامین در منطقه شمالی شروع می شود. بر اساس مطالعات انجام شده تقریباً بسیاری از تیپهای مهم مناطق بیابانی در این پلایا دیده می شود.

مساحت این پلایا در استان قم بیش از 600 کیلومترمربع است. وجود آب برای مدتی از سال در دریاچه مذكور، آنرا در شمار دریاچه های فصلی طبقه بندی می كند. مساحت پلایای دریاچه نمك 3156 كیلومتر مربع است كه 63 درصد آنرا كویر (2003 كیلومتر مربع) و 37 درصد بقیه را منطقه مرطوب و جلگه رسی (1145 كیلومتر مربع) تشكیل می دهد. تیپهای موجود در پلایای مذكور كه در استان قم وجود دارند به شرح ذیل هستند:

تیپ دشت ریگی یا سنگفرش بیابان:

این تیپ در نواحی غربی، جنوبی و شمالی پلایای مذكور مشاهده می شود. در میان انواع مختلف پوشش های سطحی بیابان، پوشش سنگفرش یكی از بارزترین ویژگیهای بیابان به شمار می آید. پوشش سنگفرش پلایای دریاچه نمك شامل قطعه سنگهایی است كه معمولاً زاویه دار هستند و غالباً ضخامت كمی دارند. كه در مجموعه ای از مواد ریز دانه مانند شن، ماسه، سیلت و رس قرار دارند.

تیپ نبكا یا تپه های ماسه ای منفرد:

تیپ مذكور به صورت نسبتاً گسترده در حوالی حسین آباد میش مست مشاهده می شود. تشكیل این عارضه با توجه به وجود گونه های گیاهی این منطقه، بخصوص تاغ، گز و غیره بوجود آمده است. نبكاهای موجود در استان معمولاً قطر كمی داشته و حداكثر به 4 متر و همچنین ارتفاع آنها حداكثر به 3 متر می رسد. عناصر اصلی تشكیل دهنده نبكاها شامل ماسه، لای، رس و سیلت است.

تیپ جلگه رسی:

این تیپ در حوالی چاله غدیر اسب و نزدیك دریاچه نمك وجود دارد و به دلیل عدم نزدیكی و جاده دسترسی به این نقاط از كم و كیف آن اطلاع كافی در دست نیست و كلیه اطلاعات این قسمت مربوط به عكسهای ماهواره ای و عكسهای هوایی و نقشه ها است. شیب جلگه رسی پلایای دریاچه نمك معمولاً كمتر از 5/0 درصد است. خاك آن بسیار سنگین و وجود كلرورها و یون سدیم در آن از مهمترین بارزه های این نواحی است. معمولاً مقدار رس در این مناطق بسیار بالا بوده و نوع آن نیز بیشتر كائولینیت، ایلیت و مونت موریلونیت است.

تیپ كویر:

در منتهی الیه پلایا نزدیك دریاچه، كویر صاف و هموار پلایای دریاچه نمك وجود دارد. در سطح كویر مذكور قشرهای نمك به شكل پوشش سفید رنگی دیده می شوند. كویر پلایای دریاچه نمك منحصراً از تبخیر آب سطحی نتیجه می شود و در معرض سیلابهای منظم با دبی زیاد قرار دارد.به دلیل خشكی هوا و بالا بودن استعداد تبخیر و تعرق و همچنین بالابودن سطح سفره آبهای زیر زمینی، در فصول خشك در اثر نیروی شعریه املاح به سطح زمین آمده و تشكیل قشری سفید رنگ به نام شورك را می دهد، ضخامت این قشر با توجه به دانه بندی رسوبات، میزان املاح، نیروی شعریه و عمق سفره بین 2 تا 7 سانتیمتر متغیر است.

دریاچه كویر:

با توجه به اینكه دریاچه نمك جزء دریاچه های فصلی است، توضیحات آن ذیلاً عنوان می شود. وضعیت دریاچه ها را از روی نسبت تعداد روزهای سال كه دارای آب است به كل روزهای سال (365 روز) تعیین می كنند. اگر این نسبت كمتر از33/0 باشد آن را دریاچه موقتی و اگراین نسبت بیشتر از66/0 باشد، آن را دریاچه دائمی می نامند.

مدت و ضرورت طغیان در یك كویر ارزش زیادی دارد زیرا مقدار رسوب گذاری و نسبت طغیان هنوز معلوم نشده و ممكن است در كویرهای گوناگون و شرایط اقلیمی متفاوت و وضعیت جغرافیایی منطقه تغییر كند.میزان آب دریاچه بستگی به وضعیت هیدرولوژی حوضه آبخیز بالادست دارد.

بنابراین سطح آب دریاچه از سالی به سال دیگر متفاوت است و در فصول مرطوب و خشك نیز تفاوت دارد. به طوریكه در زمستان و بهار سطح آب دریاچه به حداكثر خود رسیده و در آخر تابستان و اوایل پاییز به حداقل كاهش می یابد. دریاچه نمك از شمال به دشت ورامین و سوسمار كوه، از جنوب به كوههای بخش كهك، از غرب به شهرستان قم و از شرق به كویر مركزی ایران محدود می شود.

طول آن 80 كیلومتر و عرض آن حدود 30 كیلومتر و مساحت تقریبی آن حدود 2400 كیلومترمربع است. این دریاچه در ارتفاع تقریباً 800 متری از سطح دریاهای آزاد قرار دارد و به وسیله گسل هایی كه در سمت شرق و غرب، روند شمال غرب- جنوب شرق دارند و در جنوب به وسیله گسلی تقریباً شرقی غربی محدود می شود. این دریاچه احتمالاً در اثر فرونشست و به دلیل همین گسل ها بوجود آمده است. وسعت و شكل این دریاچه متناسب با آب ورودی و میزان بارندگی در فصول مختلف سال فرق دارد.

در مواقع بارندگی و ذوب برفهای ارتفاعات اطراف، وسعت آن زیاد، ولی در غیر از این ایام، وسعت آن كاهش می یابد. به این ترتیب آب دریاچه در نوسان است. در مواقع پرآبی، سطح دریاچه گسترش بیشتری پیدا می كند و اراضی پست، شور و باتلاقی پیرامون خود را می پوشاند. در این حالت با حوض سلطان و حوض مره ارتباط پیدا می كند (مستوفی1350) با توجه به شكل مزبور و ریخت شناسی اطراف، چنین استنباط می شود كه دریاچه نمك در پلیوسن وسعت بیشتری داشته و احتمالاً گودیهای حوالی اشتهارد، ساوه، ایوانكی، قم و كاشان را احاطه كرده است.

وجود رسوبات تبخیری در زمینهای این نواحی، بویژه در بیابانهای جنوب ورامین كه به صورت گچ، نمك و سلستین استخراج می شوند، تأییدی بر این ادعاست. چنانچه از اسم آن بر می آید، آب دریاچه نمك بسیار شور است و این شوری به علت وجود لایه های نمك میوسن زمینهای اطراف و املاح زیادی است كه به وسیله رودخانه ها وارد آن می شوند. در فصل تابستان كه واردات آب در آن كم و تبخیر زیاد است، آب دریاچه غلیظ تر و قطعات نمك بر روی آن شناور است.

رودهای مهمی كه به این دریاچه وارد می شوند، در سمت شمال و مغرب قرار دارند و عبارتند از رود شور، رود كرج، جاجرود، حبله رود و قره سو می باشد. در كف دریاچه نمك، رسوبات نمك و گچ همراه با سیلت، رس و مارن به تناوب وجود دارد كه خود متناسب با بارندگی و خشكسالی، ضخامتهای متفاوت دارند.

ناهمواریهای ماسه ای پلایای دریاچه نمك:

به دلیل وجود بادهای نسبتاً مشخص تپه های ماسه ای ایجاد و شنزارها در نواحی شمالی پلایا بوجود آمده است. با توجه به شكل ناهمواریهای ماسه ای موجود در پلایای دریاچه نمك و ریخت شناسی ناهمواریهای مذكور، اشكال این ناهمواریها به دو شكل بارخان و تپه های كوچك ماسه ای دیده می شود. مساحت كل ناهمواریهای ماسه ای استان حدود 300 كیلومتر مربع است.

1- تپه های ماسه ای پلایای دریاچه نمك:

تپه های ماسه ای با ابعاد متفاوت وجود داشته كه نتیجه عمل عوامل گوناگون در طول زمان است. بررسیهای انجام شده نشان می دهد كه اكثر تپه های ماسه ای در نزدیكی روستای حسین آباد میش مست واقع شده است.

شكل قالب تپه های ماسه ای در این ناحیه بیشتر به صورت بارخان است. این اشكال در نتیجه فرسایش بادی و تجمع ذرات ماسه بوجود می آید. به طور كلی فشار ایجاد شده در مناطق پست داخلی و كوهستانهای مقابل موجب بوجود آمدن بادهای فصلی و دائمی می شود. نواحی مرتفع كوهستانی محل ایجاد فشار زیاد و مركز چاله ها نواحی كم فشار هستند. بنابراین باد در این مناطق همیشه از طرف كوهستان به سمت چاله ها می وزد.

شكل بارخان های موجود در منطقه، هلالی است كه نشان دهنده جهت باد غالب منطقه است. بارخان كامل دارای نیمرخ قرینه بوده و جهت حركت و به عبارت دیگر جهت پیشروی تپه ها را نشان می دهد كه به آن محور حركت می گویند. حركت بارخانها از سمت جنوب به شمال شرق است. تقریباً اكثر تپه‌های ماسه ای در این ناحیه غیر فعال هستند و ارتفاعی در حدود 6 تا بیش از 20 متر دارند. همچنین بادخانهای این منطقه در كنار هم تشكیل بارخان عرضی را داده اند كه سبب تجمع تپه ها در یك نقطه شده است.

در بعضی از قسمتهای منطقه، تپه های ماسه ای سیلك تشكیل شده و تپه های ماسه ای سیف نیز به صورت خطوط مواجی مشاهده می شود. لازم به توضیح است كه اكثر تپه های ماسه ای در منطقه قم به صورت مجتمع هستند و تپه های انفرادی، قسمت اندكی از سطح را به خود اختصاص می دهند.

2- شنزارهای موجود در پلایای دریاچه نمك:

در سطحی حدود 110 كیلومتر مربع، شنزارهای استان در حوالی روستای حسین آباد میش مست استقرار یافته است. این شنزارها شكل مشخصی نداشته و جزو منطقه ارگ محسوب می شود. فعالیت و حركت در این شنزارها زیاد بوده و تصور می شود كه در یك طوفان خاص در اثر عوامل مختلف توپوگرافی و یا موانع طبیعی و غیر طبیعی در این ناحیه رسوب گذاری شده اند. بر اساس مطالعات انجام گرفته همین منطقه خود یك منطقه برداشت برای ارگ كاشان محسوب می شود.

پلایای حوض سلطان:

پلایای مذكور یك پلایای بسته شامل دو چاله حوض سلطان و مره است. تشكیلات میوسن نواحی شمالی این منطقه عامل مهمی در جهت شوری و بالا رفتن شوری این ناحیه است. این پلایا از شمال به ارتفاعات شورچشمه و زاغی بلاغی، از جنوب به ارتفاعات منظریه، از غرب به ارتفاعات شرق ساوه و از شرق به دریاچه نمك منتهی می شود. بجز بعضی از موارد كه آب دریاچه نمك بسیار بالا می آید، این دریاچه با دریاچه نمك تقریباً هیچگونه ارتباطی ندارد. تیپهای موجود در این واحد به شرح ذیل می باشد.

تیپ دشت ریگی یا سنگفرش بیابان:

این تیپ در تمام نواحی پلایا به صورت یك نیم دایره در قسمت شمال، غرب و جنوب پلایا و اطراف دریاچه وجود دارد. دشت ریگی به صورت سطحی هموار با شیب كمتر از 2 درصد است كه اغلب از عناصر ریز دانه و كم و بیش سائیده شده كه تقریباً تمام سطح را پوشانیده، تشكیل شده است. سطح خارجی سنگهای موجود در این دشت، به دلیل مقاومت های متفاوت به شكل مثلثی یا نوك تیز هستند. در بعضی از قسمتهای ابتدائی سنگفرش دانه درشت است. كه عناصر تشكیل دهنده آن شامل قلوه سنگ و سنگریزه بوده و همچنین از عناصر آبرفتی و كوهرفتی تشكیل شده است.

تیپ جلگه رسی:

این تیپ در نزدیكی دریاچه حوض سلطان و در قسمت شمال غربی و غرب آن واقع شده است. جریانهای آبی مناطق كوهستانی به وسیله یك یا چند خشكه رود جاری در منطقه، مواد محموله خود را كه شامل رس و سیلت و لای است به جا گذاشته و به تدریج دشتی هموار با شیب بسیار كم را بوجود آورده اند.

خاك این مناطق بسیار سنگین بوده و مقدار زیادی نمك در افق این تیپ وجود دارد. مقدار املاح در نواحی مختلف جلگه رسی متفاوت است. در نواحی كه مقدار املاح كم است، سطح دشت در اثر عقب بودن از رس به رنگ كرم مایل به قهوه ای در می آید و معمولاً فاقد پوشش است. در قسنتهایی از جلگه رسی كه سطح سفره آب بالاست و به دلیل نیروی شعریه آب تبخیر شده و نمك باقی مانده، شكل آن پف كرده است. همچنین در مناطقی نیز لایه نمك در روی جلگه رس دیده می شود.

در نزدیك دریاچه به صورت انبوه گیاهان گز، اشنان و سالسولا رشد كرده اند كه املاح نسبت به حالتهای قبلی زیاد نبوده و محیطی مناسب برای رشد ایجاد شده است.

تیپ كویر در پلایای حوض سلطان قم:

كویر در پست ترین نقطه پلایا تشكیل می شود. قشر نمك به صورت پوششی، سطح كویر را در برگرفته است. میزان املاح كلرور در این كویر بسیار بیشتر از سایر املاح است و پس از املاح كلروره بیشترین املاح سولفاته است. همچنین یون سدیم به مقدار بسیار زیاد در این تیپ وجود دارد. ضخامت نمك در بعضی قسمتها به بیش از 4 سانتیمتر می رسد.

دریاچه كویر حوض سلطان:

این دریاچه شامل فرورفتگی نامتقارنی به مساحت تقریبی 330 كیلومتر مربع واقع در شمال شهرستان قم است و در شمال غربی دریاچه نمك قرار دارد. جهت آن تقریباً شرقی- غربی است. در واقع دریاچه حوض سلطان خود شامل دو چاله جدا از است كه یكی به نام حوض سلطان و دیگری به نام حوض مره نامیده می شود. این حوضه بیشتر به نام حوض سلطان معروف است وكمتر از حوض مره یاد می شود (مستوفی 1350).

بنا به نوشته همین محقق، در جنوب حوض سلطان آثاری از یك پادگانه آبرفتی به جا مانده است كه سطح آن 6 تا 7 متر بالاتر از سطح فعلی دریاچه بوده و پیداست كه زمانی كرانه آب دریاچه، بالاتر قرار داشته است. حوض سلطان چاله ای است بیضوی، در جهت شمال غرب- جنوب شرق و سطح آن در ارتفاع 800 متری از سطح دریا قرار دارد. بررسی های ریخت شناسی و جهت جریان آب، وضعیت آبگیری این دریاچه را چنین معلوم داشته است. آبها اول وارد حوض مره می شوند و وقتی حوض پر شد، سیل بین دو حوضه به حوض سلطان وارد شده و هنگامیكه آب در حوض سلطان چند متر بالا آمد به طرف حوض مره بر می گردد و آنرا لبریز می كند.

اگر ورود آب ادامه یابد، حوض مره سرریز كرده و مازاد آب از گوشه جنوب شرقی از راه فاضلابهای رود شور به سمت دریاچه نمك سرازیر می شود. بنابراین با ملاحظه اختلاف سطح، هیچ گاه در حوض سلطان آب از حد معین بالاتر نخواهد رفت و مازاد آن از طریق حوض مره روانه دریاچه نمك می شود. این حد معین پادگان شش متری است كه بیشترین ارتفاع آب را در حوض سلطان مشخص می كند. به طور كلی آبهای وارده در حوضه های فرورفته دایم نبوده و به علت عبور از زمینهای گچ و نمك، مارن و رس است و در آن صورت شكمپایان آب شور نیز در ترازی مشخص دیده می شود (معتمد، 1353). بررسی های زلزله شناسی و حفاری نشان داده كه نمك تا عمق 46 متری یافت می شود.

نمك مزبور به صورت نیم لایه جدا از هم است كه ضخامت كل آنها به 20 متر می رسد و به صورت بین لایه ای با رس های قهوه ای تا خاكستری و مارن از هم جدا می شود. به عقیده بویل (1953) این لایه ها، احتمالاً نشانه ای از آب و هوای كواترنر بوده كه مشخص كننده دمای گرم و سردند. ولی مقایسه ضخامت كل آنها با رسوبات چند هزار متری سیلورین همین ناحیه، این موضوع را بعید جلوه می سازد.