تعریف و مشخصات مناطق خشك در روشهای مختلف طبقه بندی اقلیمی تا حدودی تفاوت می كند. اما بنا به یك تعریف كلی ، در این مناطق ، تبخیر و تعرق بیشتر از نزولات جوی است . به بیان دیگر از دیدگاه هیدرولوژیكی در این محیطها بیلان آب منفی است چرا كه به واسطه درجه حرارت بالا و خشكی هوا تبخیر و تعرق از سطح خاك و گیاه از بارندگی فزونی می گیرد.
به دلیل كمی بارندگی ، پوشش گیاهی در این مناطق فقیر و پراكنده است و حیات وحش و گیاهان بستگی نزدیكی به وجود منابع كوچك و بزرگ آب دارد بارندگیها در این مناطق بسیار نامنظم و بعضاً با شدت زیاد می بارد كه عمدتاً به دلیل نبود پوشش گیاهی كافی و اقدامات مدیریتی آبخیر ، باعث وقوع سیلابهای مخربی می گردد و حتی در مجاورت دریاها و مناطق مرطوب نیز وجود دارند . برآورد می شود كه در دنیا بر 295 میلیون هكتار بیابانهای ساحلی وجود دارد . بیابانهای ساحلی در مجاورت خلیج فارس و دریای عمان نمونه ای از آنهاست . مهمترین خصوصیات مناطق خشك را می توان در موارد زیر خلاصه كرد :
1- بارندگی پراكنده و غیر قابل پیش بینی بوده و تغییرات سالانه نسبت به مقدار متوسط شدید است.
2- مقدار متوسط تبخیر و تعرق به مراتب بیشتر از متوسط سالانه بارندگی است .
3- آب مهمترین عامل محدود كننده رشد كشاورزی و تولید است .
4- تغییرات زمانی و مكانی وسیعی در مورد درجه حرارت و خشكی وجود دارد.
تقسیم بندی مناطق خشك
این مناطق به دو زیر ناحیه خشك و نیمه خشك تقسیم می شوند كه به ترتیب به نامهای استپ ( Stepp ) .
بیابان ( Desert ) موسومند .
پوشش گیاهی
تقریباً عاری از پوشش
پراكنده و نامشخص
استپ های ناپیوسته
استپ و ساوانا
كاربرد بالقوه اراضی
فاقد كشت دیم و فاقد مرتع
پرورش دام به صورت كوچ نشینی و كشاورزی صرفاً باستحصال آب
پرورش دام كشت دیم
پرورش دام و كشاورزی
آنچنان كه از جدول فوق مشخص می شود میزان بارندگی در نواحی خشك به كمتر از 300 میلی متر در سال محدود می گردد و اكثراً نیز بیش از 100 میلی متر نیست كه در مقایسه با مقادیر تبخیر و تعرق كه گاه به چندین متر می رسد بسیار اندك است و لزوم بهره گیری هر چه بیشتر از نزولات جوی و مخازن آبهای زیرزمینی و منابع آبهای سطحی را آشكار می سازد .
گسترش نواحی خشك و بیابانی و پیامدهای بیابان زایی در بسیاری از كشورهای منطقه و شمال آفریقا معضل عمده بر سر راه توسعه پایدار است .
درایران نیز بخش عمده از ناحیه مركزی و جنوبی كشور تحت پوشش كویر و بیابان است كه كویرهای لوت و نمك ازآن جمله اند . طبق آمارها و گزارشات موجود ، خطوط همباران اصلی كه ناحیه كویری ایران را در بر می گیرند . عمدتاً 100 میلیمتر و 150 میلیمتر هستند كه البته در بعضی مناطق نظیر قسمت شمالی حوزه مركزی این مقادیر به 25 و 50 میلیمتر نیز كاهش می یابد كه نشانگر خشكی شدید منطقه است . تبخیر از سطح این حوزه ها نیز بسیار زیاد و به بیش از 2500 میلیمتر در سال بالغ می گردد ( میانگین تبخیر سالانه در شهرستان طبس در استان خراسان حدود 4075 میلیمتر گزارش شده است ) و از این هر گونه تولید و توسعه كشاورزی و صنعتی در این نواحی در گرو تهیه آب خواهد بود .
مقابله با گسترش خشكی و بیابانی شدن چندان ساده نیست لیكن بشر می تواند فعالیتهای خود را در این زمینه بر اساس چرخه آبشناسی Hydrological طوری تنظیم كند كه مقدار مشخصی آب ، بدون بروز تاثیرات نامطلوب جانبی نظیر پدیده بیابان زائی ، نیازهای او را برآورد سازد .
– ویژگیهای زیستی گیاهان و جانوران در مناطق خشك
فقدان یا كمبود شدید بارندگی و منابع آبی در مناطق خشك و نیمه خشك و اقلیم زیستی خاص این نواحی ، سازگاری های ویژه ای در گیاهان و جانوران بومی مناطق فوق به وجود آورده است تا امكان ادامه حیات در شرایط تنش رطوبتی یا كیفیت نامناسب آب و خاك داشته باشند . گیاهان این مناطق دارای خصوصیات فیزیولوژیكی و مرفولوژیكی خاصی هستند كه باعث می شود از حداقل ذخیره رطوبتی در خاك و هوا استفاده كنند و اندوخته رطوبتی گیاه نیز كمتر از حد معمول تلف شود . عمیق ترین سیستم ریشه ای برای جذب آب از اعماق پایین تر خاك ، خاردارشدن ساقه ها و كوچك شدن سطح برگها برای كاهش میزان تبخیر ، وجود پوششی مومی و چرب در سطح برگها ، افزایش اندامهای ذخیره كننده رطوبت ، گوشتی و آبدارشدن ساقه و….. نمونه ای از این تغییرات مرفولوژیكی است . از نظر ساختار درونی و فیزیولوژیكی نیز در گیاهان هورمونهای تنظیم كننده خاص با توجه به خشكی اقلیم منطقه و كمبود رطوبت ترشح می شود و فرآیند تعرق گیاه از ساز و كار ویژه ای تبعیت می كند .
گیاهان مقاوم به خشكی را اصطلاحاً زیروفیت Xerophyte گویند كه به 4 گروه تقسیم می شوند .
1- گیاهانی كه از خشكی فرار می كنند : گیاهانی هستند كه مقاومت چندانی به خشكی دارند ولی بذر آنها مقاوم است و طول دوره رشد خود را قبل از رسیدن دوره خشكی ( Dry spell ) به اتمام می رسانند .
2- برخی از گیاهان نیاز آبی خود را حسب شرایط كاهش می دهند . یعنی برای تولید 1 واحد ماده خشك آب كمتری مصرف می كنند مثل برخی ارقام غلات در مناطق نیمه خشك كه اصطلاحاً آن را طفره از خشكی گویند .
3- گیاهان متحمل خشكی : این گیاهان خصوصیات مرفولوژیكی خاص دارند كه خشكی را تحمل می كنند .
4- گیاهان مقاوم به خشكی : نظیر كاكتوسها كه آب را درون بافتهای خود ذخیره می كنند و درموقع خشكی از آن استفاده می كنند .
گروهی دیگر از گیاهان بر اساس خواهشهای اكولوژیكی خود مختص كاشت و رویش در مناطق خشك و كم آب و به ویژه اراضی شور هستند . كه عمدتاً اراضی و آبهای جاری د رمناطق خشك و بیابانی به دلیل تبخیر زیاد شور و لب شور است . به این گیاهان اصطلاحاً شور پسند ( Halophyte ) گویند .
ارقام و گونه های مختلفی از گیاهان شورپسند ( انواع بوته ای تا درخچه ها و درختان ) در نقاط خشك ایران رشد و نمو دارند كه دارای كاربردهای بالقوه فراوانی نیز در مصارف مختلف هستند . در بسیاری از كویرهای جهان مخازن بزرگی از آبهای شور وجود دارد كه حاوی مقادیر زیادی نمك است . چنانچه بتوان به شكلی از این آبهای شور برای آبیاری استفاده كرد ، اراضی كویری بیشتری به زیر كشت می آورد و آبهای غیر شوری كه در حال حاضر صرف آبیاری می شد را می توان به مصرف شرب انسان ها رساند . یافته های جدید علوم خاك و فیزیولوژی گیاهی و تكنیكهای جدید آبیاری نشان می دهد كه با مدیریت دقیق می توان از آب شور برای كاشت گونه های متفاوتی از گیاهان عادی و شور پسند كه خود نقش مهمی در تثبیت شنهای روان و جلوگیری از بیان زائی دارند استفاده كرد .
نظرات بسته شده است.