چرخ

چرخ یا بالابان (Saker falcon) با نام علمی Falco cherrug یكی از گونه‌های بزرگ تیره شاهینیان (Falconidae) است.
چرخ بزرگترین شاهین بومی ایران است. طول بدن آن از ابتدای خم بال تا انتهای دم در حالت معمولی از 38 سانتی متر تا 43 سانتی متر متغیر است و در حالات بسیار استثنایی به 47 سانتی متر نیز می‌رسد. به این اندازه رسیدن چرخ بستگی به پارامترهای زیادی از جمله مساعد بودن شكارگاه، جوانی والدین و نوع زیر گونه این پرنده دارد. اما عموما طول پرندگان بومی ایران به زحمت از 43 سانتی متر (از ابتدای خم بال تا انتهای دم) تجاوز می‌كند. در تیره شاهینیان پرندگان ماده بزرگ‌تر از نرها هستند. به طور تقریبی می‌توان گفت اندازه‌هایی مابین 38-40 سانتی متر و از 40 سانتی متر به بالا ماده هستند.
پرندگانی كه روی گستره مرزی تشخیص نر و ماده از لحاظ اندازه قرار دارند را می‌توان از روی بزرگی سر و پنجه‌ها تشخیص داد. پرندگان ماده سری كوچك‌تر و پنجه‌هایی كلفت‌تر دارند. اما از لحاظ رنگ‌آمیزی تفاوتی بین نر و ماده وجود ندارد.
دم این پرنده نسبتا بلند و دارای بال‌هایی دراز و نوك تیز است. طول بال‌های این شاهین بزرگ بین 105 تا 129 سانتی متر متغیر است. این پرنده گونه مهاجر است و در فصول سرد سال به مناطق گرم‌تر مهاجرت می‌كنند. به این پدیده اصطلاحا زمستان گذرانی گفته می‌شود. تمامی زیر گونه‌های این پرنده مهاجرت دارند، حتی پرندگان بومی نیز این كار را انجام می‌دهند؛ اما مسافتی كه مهاجرت می‌كنند بسیار كمتر از پرندگان دیگر است.
زیست گاه
در حقیقت چرخ را می‌توان شكارچی روز زی علفزارهای وسیع دانست. اما این امر بدین معنی نیست كه این پرندهن در كوهستان و كوهپایه‌ها دیده نمی‌شود. در واقع استپ را اولین و اصلی ترین زیستگاه این پرنده قلمداد می‌كنند. اگر بالابانی در شكاف صخره‌ای تخم گذاری كرده باشد؛ یقین بدانید این لانه مشرف به دشت وسیعی است. دلیل این امر نیز بسیار واضح است: به دلیل مورفولوژی خاص این پرنده كه شامل بال‌های بلند و نوك تیز است؛ قدرت شكار در مناطق جنگلی پردرخت را ندارد.
پراكندگی جغرافیایی در دنیا
گاهی اوقات به این پرنده، شاهین بیابان (Desert falcon) اطلاق می‌شود. پراكندگی جغرافیایی چرخ از اروپای غربی تا شمال كره و از مرزهای جنوبی جنگل‌های تایگا سیبری تا بیابان‌ها و استپ‌های مرتفع خاورمیانه و تبت است، چرخ در حقیقت یك پرنده بیابانی و نیمه بیابانی است.
پراكندگی جغرافیایی در ایران
در فصل مهاجرت این پرنده در تمامی نقاط ایران به جز مناطق جنگلی دیده می‌شود؛ بالابان‌هایی كه در ایران تولید مثل می‌كنند د رتمامی نقاط ایران به جز نواحی جنوبی استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر وجود دارند. اما در بعضی از مناطق مانند نواحی شمال شرقی (استان‌های گلستان، خراسان شمالی، خراسان رضوی و سمنان) ورشته كوه‌های زاگرس تولید مثل آنها بیشتر است. در بقیه مناطق ایران و به خصوص استان تهران نیز این پرنده تولید مثل می‌كند.
رژیم غذایی
این پرنده شكاری پستانداران و پرندگان كوچك تا متوسط را در طبیعت شكار می‌كند. رژیم غذایی چرخ در وحش بسیار متنوع است. این پرنده از خانواده موش‌ها Muridae شامل موش‌ها ،‌هامسترها، ول‌ها و عمدتا جربیل‌ها، خانواده سنجاب‌ها Sciuridae، تیره كبوتریان columbidae راسته سوسمارها order sauria وعمدتا خانواده آگاماهاAgamidae، حشرات مناطق استپی مانند ملخ و بسیاری دیگر از جانوران در رژیم غذایی خود استفاده می‌كند. میزان مصرف از هر یك از این منابع غذایی بسته به سن پرنده ومنطقه زیست آن متفاوت است. برای مثال بالابان ماده در سه روز اول خارج شدن جوجه‌ها از تخم فقط آنها را با حشراتی مانند ملخ و آگاماها تغذیه می‌كند. چرا كه گوشتی زودهضم و مقوی برای جوجه‌ها دارند. یكی دیگر از موارد، منطقه زیست این پرنده است. اگر چرخ در مناطقی زیست كند كه در آن موش به وفور یافت شود، بیشتر به شكار آنها می‌پردازد.
اما مطلبی كه در این باب اهمیت دارد این است كه تقریبا در بین تمامی بالابان‌ها جدا از زیرگونه و مناطق زیستشان ول‌ها Arvicolinae و جربیل‌ها Gerbillinae سهم بسیار عمده‌ای در رژیم غذایی این پرنده شكاری دارند.
لانه سازی Nesting
فصل جفت گیری این پرنده از اواسط اسفند ماه تا اوایل فروردین ماه در ایران است كه البته با توجه به شرایط آب و هوایی دارای تلرانس 15 روزه است در فصل جفت گیری این شاهین بزرگ لانه سازی نمی‌كند وترجیح می‌دهد از لانه‌هایی كه توسط سایر پرندگان مانند كلاغ سیاه Ravens، كوركور سیاه Black kite، سارگپه پا بلند long – legged buzzard، عقاب شاهی Imperial Eagle، و یا حتی لانه‌هایی كه به دست بشرت ساخته شده اند Artificial nest استفاده كند.
در بسیاری از مناطق كشورمان سرزمین‌های استپی وسیعی وجود دارند. پوشش گیاهی شامل رستنی‌های كوتاه قامت است و تا جایی كه چشم كار می‌كند از این گیاهان دیده می‌شود. در این بیابان‌ها، ظرفیت بسیار بالایی برای زندگی پستانداران و پرندگان كوچك وجود دارد و لیكن لانه‌های مناسب برای پرندگان شكاری در محدودیت قرار دارد. در این گونه استپ‌ها است كه چرخ falco cherrug روی زمین لانه می‌سازد.
به علت عدم وجود مكانی مناسب برای لانه سازی و در دسترس بودن فراوان دكل‌های برق در سالیات اخیر بالابان‌ها روی آنها تولید مثل می‌كنند. این پدیده برای ادامه نسل این گونه بسیار مضر است.وجود میدان‌های مغناطیسی قوی در حوالی دكل‌های برق و خطوط انتقال آن ، اثرات سویی روی جوجه‌ها و حتی والدین می‌گذارد و در سالیان آینده قدرت باروری آنها به شدت تهدید می‌شود. حتی این مسدان‌های قوی مغناطیسی ممكن است در سال اول نیز از تبدیل شدن تخم‌ها به جوجه جلوگیری كند.
این پرنده در هر سال بین 1 تا 6 تخم میگذارد و 28 تا 32 روز روی آنها می‌خوابد. طی این مدت ماده توسط نر تغذیه می‌شود. در حالت خاصی مخصوصا در هنگام غذا خوردن ماده دیده شده است كه نر نیز مدت كوتاهی روی تخم می‌خوابد. در سال‌های اول باروری تعداد تخم‌ها از سالیان آخر باروری بیشتر است. در سال‌های آخر دیده شده است كه پرنده 1 تخم می‌گذارد و به دلیل كهولت سن والدین آن تخم هم تبدیل به جوجه نمی‌شود.
زیر گونه (Sub Secies)
می توان این گونه بدین مطلوب پرداخت كه تا حال حاضر هیچ منبعی درباره انواع زیر گونه‌های این پرنده وجود ندارد. با وجود این ، دو زیرگونه مشخص و قابل شناسایی این پرنده تحت عنوان چرخ شرقی Falco cherrug milvipes و چرخ غربی Falco cherrug cherrug نام دارند.
در مورد زیر گونه F.c.cherrug در پرندگان بالغ بال‌ها و پشت فاقد نوارهای عرضی است در حالی كه زیرگونه milvipes دارای خطوطی در پشت و روی بال‌های خود هستند.
تمامی زیر گونه‌ها در مورد پرندگان نابالغ بسیار شبیه یكدیگرند و تشخیص آنها از یكدیگر بسیار مشكل است. در صورتی كه پرنده برای یك دوره پر ریخته باشد، شناسایی زیرگونه آن راحت‌تر است. این امر بدان معنی است كه در سال دوم تشخیص زیر گونه‌ها آسان‌تر می‌شود. با وجود این دو زیرگونه اصلی، یك لانه ممكن است حاوی یك جوجه با رنگ بسیار عجیب باشد كه برای بالابان كمیاب است. برای مثال بالابان سیاه كه به آن سینجاری یا سینیاری Singari گفته می‌شود و یا چرخ‌های سفیدی كه در فصل زمستان از ایران عبور می‌كنند از سری پرندگان بسیار كمیاب هستند.
با این تفاسیر، چرخ یك گونه پلی تیپیك Polytypic است، به این معنی كه این پرنده دارای انواع مختلفی است كه تحت عنوان زیر گونه شناخته می‌شوند. همچنین این گونه پلی مرفیك Polymorfic است. پلی مرفیك به معنی وجود جوجه‌های متفاوت با رنگ‌های مختلف در یك لانه است.
همچنین در حالت خاصی این پرنده قادر به تولید مثل در طبیعت با شنقار Gry Falcon است. پرنده شناسان نظریات متفاوتی را در مورد این دو رگه‌های طبیعی Natural Hybrids ارایه داده اند. این پرندگان در روسیه، قزاقستان، تركمنستان و مغولستان تولید مثل می‌كنند و بعضی از آنان به ندرت در فصل مهاجرت از ایران عبور می‌كنند. گروهی از پرنده شناسان این پرندگان را جزو زیر گونه‌ای خاص از بالابان تحت عنوان Falco cherrug altaicus قرار داده اند و استدلالشان این است كه این پرندگان از لحاظ رفتارشناسی بسیار شبیه بالابان هستند. گروهی دیگر آنها را تحت عنوان گونه‌ای جداگانه به نام شاهین آلتایی Altaie falcon معرفی كرده اند. چرا كه شاهین آلتایی دارای رنگ‌های بسیار متنوع از فازهای بسیار تیره تا رنگ‌های بسیار روشن است. عمدتا آلتایی‌های بسیار تیره و بسیار روشن متعلق به نواحی شمالی‌تر مانند نواحی سردسیر سیبر هستند. چرا كه شنقار سیاه Black Gry و شنقار سفید خالص Pure white Gyr بومی آن مناطق است. شاهین آلتایی در تحمل گرما طاقتش كمتر از چرخ است.
در موارد بسیار استثنایی دیده شده است كه چرخ بالا چین Lanner falcon و لاگر Lugger تولید مثل كرده است. همین تنوع نژادی در این پرنده است كه شناسایی زیر گونه‌های این پرنده را بسیار مشكل می‌كند.
تهدیدات
دلایل متعددی برای كاهش نسل این پرنده شكاری در حال حاضر وجود دارد. اولین آسیب جدی به این پرنده در اویل قرن بیستم روی داد. چرا كه اغلب زیستگاه‌های استپی باقی مانده تبدیل به زمین‌های زراعتی شد.
كشاورزی مكانیزه مشكلات بسیار زیادی را برای تمامی پرندگان شكاری ایجاد كرد. این پدیده به عنوان یك آفت بسیار مهم در اروپا كه یكی از مهم ترین زیستگاه‌های بالابان به شمار می‌رفت، محسوب می‌شد. استپ‌های مناسب برای زندگی بالابان میزبان هزاران گونه جانوری بوده اند كه شامل پستانداران كوچك مانند انواع سنجاب‌ها ، پایكا (نوعی خرگوش) وانواع موش بوده است. این زیستگاه‌ها شكار گاه عمده بالابان به شمار می‌رفتند. شخم زدن و مسموم كردن پستانداران كوچك شدیدا تنوع گونه‌ها را در این استپ‌ها كاهش می‌دهد از بین رفتن استپ‌های وسیع زیستگاه عمده بالابان‌ها را نابود كرد.
آسیب جدی دیگری كه به این پرنده وارد شد، در اواسط قرن 20 میلادی روی داد. آفت كش‌ها و سموم نقش بسیار مخربی بر روی جمعیت این گونه داشت. رواج استفاده از DDT نواحی باقی مانده تولید مثل چرخ راكاهش داد وبالابان‌های مولد را به صورت جمعیت‌های پراكنده و جدا از یكدیگر درآورد.
در شوروی سابق در طی این سال‌ها پروژه‌هایی تحت عنوان كنترل آفت Plague control شكل گرفت كه به طور وسیعی كلنی سنجاب‌ها و موش‌ها را تحت تاثیر منفی قرار داد. این پروژه مسیرش را در سرزمین‌های قزاقستان، ازبكستان و جنوب سیبری كه یكی از مهم ترین زیستگاه‌های چرخ در آن قرار داشت، ادامه داد. در طی سالیان بعد از پروژه با همكاری شوروی سابق به سایر كشورهای كمونیستی از جمله مغولستان و چین راه پیدا كرد. اصلی ترین ماده مورد استفاده برای كنترل جمعیت موش‌ها ماده شیمیایی DDT بوده است. پس از مدتی استفاده از DDT موش‌ها چرخ طبیعی خود را از دست دادند و با كاهش شدید مواجه شدند. بنابراین جمعیت بسیاری از پرندگان شكاری از جمله بالابان رو به افول نهاد.
اثرات مضر DDT این ماده شیمیایی مهلك از سه جهت قابل بررسی است. اول اینكه خوداین ماده شیمیایی مستقیما سبب نابودی موش‌ها می‌شود و در نتیجه از یكی از عمده ترین منابع غذایی چرخ كاسته می‌شد. دوم اینكه پس از مدتی موش‌ها به این ماده شیمیایی مقاومت پیدا می‌كردند اما كماكان سم در بدن آنها باقی بود. چرخ‌هایی كه آنها را شكار می‌كردند با وجودی كه زنده بودند اما سم بدنشان این پرندگان را نابود می‌كرد و آخرین مورد به نازك شدن ضخامت تخم‌ها در اثر مصرف DDT برمی گردد. از اینرو تخم‌های این پرنده در اثر وزن مادر می‌شكستند و به جوجه تبدیل نمی‌شدند.
خصوصیات دیگر
متوسط طول عمر چرخ در وحش چیزی حدود 10-12 سال است اما در اسارت و با ایجاد شرایط مناسب دیده شده است كه این پرنده می‌تواند تا 20 سال عمر كند. این پرنده از چشمان بسیار نیرومندی برخوردار است و در شكار علاوه بر تند پروازیش از چشمان خود نیز بهره می‌جوید، بر خلاف بازها (Hawks) كه عمدتا شكار را غافلگیر می‌كنند، این پرنده با تعقیب و گریز طولانی عمده غذای خود را تامین می‌كند.
رنگ آمیزی این گونه بسیار متنوع است. خاكستری تیره تا روشن قهوه ای، خرمایی و یاحتی گاهی اوقات سیاه و سفید چرخ را بسیار متنوع كرده است. تنوع رنگ آمیزی برای این گونه بستگی به منطقه زیست و نوع زیر گونه آن دارد. در خانواده شاهین سر روشن‌تر از قسمت‌های دیگر بدن است.
در تیره شاهینیان و بالاخص بالابان، پرندگان بالغ نسبت به جوان ترها بال‌هایشان نازك‌تر و باریك‌تر است. این خصیصه آنها را برای پرواز با سرعت بالا و تغییر جهت‌های آنی مهیا می‌كند. پرندگان جوانتر در سال اول پروازشان، پرهای پروازی بلندتری دارند. این ویژگی سبب عریض‌تر شدن بال‌های آنها می‌شود. عریض‌تر شدن بال‌ها كمك به آسان‌تر شدن پرواز می‌كند بعد از یادگیری فنون پرواز و مهارت در شكار در سال بعد از به پرریزی (طولك) می‌روند، به تدریج دارای بال‌هایی نازك‌تر و باریك‌تر می‌شوند.