اكوتوريسم و گياهان

گردشگر طبیعت از طبیعت می آموزد. در طبیعت موضوعات مختلفی وجود دارد كه بخشی مهمی از آن گیاهان هستند. علاقمندان زیادی در جهان هستند كه می‌خواهند دانش خود را در این زمینه بالا ببرند. تا چندی پیش تنها گروه‌های گیاه شناس حرفه‌ای به دنبال شناسایی گیاهان بودند و از مطالعه و شناخت آنها لذت می‌بردند ولی اكنون افراد غیر متخصص نیز به این موضوع علاقمندان شده‌اند.
مناطق رویش گیاهی كشور در سه منطقه قرار دارد:

1- منطقه هیركانی كه حاشیه جنوبی دریای خزر را در بر گرفته است.
2- ایرانو تورانی كه در ناحیه میانی كشور واقع شده است.
3- نوبوسندی كه در در جنوب كشور قرار دارد. این مناطق ویژگی های متفاوتی دارند كه این مسئله تنوع ویژه‌ای برای پوشش گیاهی این حوزه‌ها ایجاد كرده است. در این مناطق گیاهانی متفاوت با خواصی متفاوت می روید.
در ایران تنوعی از نظر نواحی رویشی گیاهی داریم. این تنوع به ویژه در ناحیه ایرانو تورانی مراكز تمركز گونه های گیاهی وجود دارد. مانند مناطق آذربایجانی و قفقاز در شمال غرب ایران، كویر مركزی، البرز، خراسان و آسیای مركزی، ایران مركزی و زاگرس كه بخش‌هایی از این مناطق به علت دارا بودن تنوع گیاهی به عنوان Hot spot یا مناطق اكولوژیكی شناخته می شوند و توسط سازمان های بین المللی از نظر حفاظت بسیار مورد توجه قرار گرفته اند كه می‌تواند برای بوم گردشگری (اكوتوریسم) مورد توجه و برنامه‌ریزی قرار بگیرد.

منطقه ایرانو تورانی
نام این منطقه ثبت جهانی شده است كه از تركیه و ایران آغاز می شود و تا چین ادامه می‌یابد ولی بخش مربوط به ایران ویژگی خودش را داراست و تنوع قابل توجهی دارد. در ایران به طور كلی حدود 10 هزار گونه گیاهی داریم (در مقایسه با كل گیاهان قاره اروپا كه 88000 گونه است رقم قابل توجهی است) كه 20% این گیاهان خاص كشور ماست و در كشورهای دیگر وجود ندارد. حدود 80% گیاهان ایران در منطقه ایرانو تورانی واقع شده است، ناحیه آذربایجان (ارسباران) و قفقاز از مناطق ویژه تنوع گیاهی جهان محسوب می‌شود. جنگل های خزان كننده خزری در البرز شمالی گسترش پیدا كرده‌اند. این جنگل‌ها بسیار قدیمی و از بقایای دوره سوم زمین شناسی هستند كه از عصر یخبندان تاكنون پا بر جا مانده‌اند.
كویر مركزی ایران حالت ویژه ای دارد بین فلاتی كه دور تا دور آن را كوه‌ها فرا گرفته است این منطقه به مثابه جزیره ای شده كه با كویرهای شمال آفریقا و آسیای شمالی تفاوت هایی دارد.

منطقه آذربایجان بیشتر گوزن دار است. آذربایجان تا زنجان و همدان و اردبیل و آذربایجان شرقی و غربی را در بر می گیرد. منطقه البرز شامل ارتفاعات و شیب‌های جنوبی البرز است. خراسان شمالی و رضوی درمنه زار است و پسته وحشی از گیاهان ویژه آن محسوب می شود كه با شمال غرب كشور متفاوت است. در كویر مركزی گیاهان نمك دوست و شن دوست و خشكی پسند را داریم. در جنگل غرب بلوط وجود دارد كه از نظر وسعت در زاگرس وسیع‌ترین جنگل ایران است ولی این جنگل‌ها جوان هستند و عمر آن‌ها كم‌تر از 10 هزار سال قدمت دارد. در 10 هزار تا 7 هزار سال قبل تغییزات آب و هوایی در زمین رخ داده است كه باعث ایجاد تغییراتی در پوشش گیاهی ایران نیز گشته است در مطالعات گرده شناسی از جمله در منطقه زریوار مطالعه شده و اطلاعات آن در مقالات ارائه شده است. سلسله جبال البرز جنگل‌های كیكم و بادام را در خود جای داده كه با زاگرس متفاوت است. ناحیه صحاراسندی ناحیه گرمسیریب است كه با خرما و نخل بومی به نام داز شناخته می شود. كنار، كهور، كرت و آكاسیا از گیاهان این ناحیه است. این ناحیه شامل زمین های گسسته ای است كه گونه‌های خاصی از گیاهان را در خود جای داده است.
موضوع جالب توجه دیگری از منظر بوم گردشگری وجود دارد كه دانش قوم گیاه شناسی نامیده می شود. این دانش دانش مردم است كه در طول زمان سینه به سینه نقل شده و در هیچ جا مكتوب نیست. امروزه به فكر افتاده‌ایم كه از مردم یاد بگیریم و اطلاعات آن‌ها را مكتوب كنیم و در اختیار مردم قرار دهیم. در این دانش گیاهان مختلفی توسط مردم بومی شناخته می شوند از جمله غذاهای محلی كه از این گیاهان برگرفته شده است، گیاهان دارویی كه طب سنتی و بومی را در مناطق مختلف شكل داده است، گیاهانی كه مواد اولیه صنایع دستی مثل چوب یا حصیر را تشكیل می‌دهد، رنگ های طبیعی كه از گیاهان گرفته می‌شود و در گلیم و قالی استفاده میشود، صمغ گیاه كه مثلا كتیرا تولید می كند و …

در كنار این قوم گیاه شناسی تنوعی از گیاهان كشاورزی را هم می‌توانیم داشته باشیم كه مورد توجه بوم گردشگران خواهد بود. انواع سیب، انگور، انار، هلو، زغال اخته، زردآلو، زرشك و … خاص ایران است و در این زمینه حائز اهمیت است.
ایران دارای تنوع گیاهی است كه گونه‌های خاصی را شامل می شود كه در این جا به چند مورد اشاره می شود. گون‌ها پر تنوع‌ترین گیاهان ایران هستند. از 2000 گون كه در جنوب غرب آسیا وجود دارد 1000 تا در ایران زیست می كنند. جنس هزار خار 220 گونه دارد كه انحصارا در فلات ایران دیده می شود.
گیاه كلاه میر حسن حدود 100 گونه در فلات ایران دارد كه در هیچ جای دیگر نیست.
25 گونه انحصاری بادام در فلات ایران و قفقاز است كه منشاء بادام‌های زراعی و تنوع زیستی آن‌ها هستند به همین دلیل ایران از مهمترین مراكز تولید بادام است. همین طور در مورد گلابی وحشی كه 15 گونه در ایران وجود دارد.

مهمترین گیاهی كه از عصر كشاورزی در زندگی انسان نقش دارد گندم است جد گندم به نام Agilops در ایران 12 گونه دارد. به این ترتیب ایران تقریبا پر تنوع ترین كشور از نظر ژن گیاهی در زمینه گندم است كه می تواند گونه‌های گندم را اصلاح كند ولی متاسفانه این موضوع تاكنون گندم را اصلاح كند ولی متاسفانه این موضوع تاكنون چندان مورد توجه نبوده است. جنسی از خانواده پامچال بنام دیونیزیا 30 گونه در ایران وجود دارد كه در هر كوه زاگرس یك گونه خاص از این پامچال صخره‌ای قابل مشاهده است. گیاهان دیگری خاص ایران هستند مانند انار، پسته، گیاهان، لاله واژگون كه در زاگرس در اردیبهشت می روید و خاص زاگرس است.
تعداد گونه های دیگری از لاله واژگون در زاگرس داریم (25 گونه). پیاز این گیاه در قرن 16 از ایران به اروپا رفت، این گیاه تا قرن 18 انحصارا در اختیار دربار بریتانیا قرار داشت و در قرن 18 امتیاز هر پیاز آن 6 میلیون لیره به كشورهای دیگر فروخته می شد. متاسفانه شنیده شده كه ایران هم این پیاز را می‌خرد در حالی كه ایران می‌تواند خود از صادر كنندگان مطرح این گیاه باشد. زنبق‌ها و لاله‌ها هم در ایران جایگاه ویژه‌ای دارند.
به هر حال با یك برنامه ریزی دقیق می‌توان به جوامع محلی از قبال گیاهان بومی سود رساند تا به جای این كه آنها این گیاهان را از طبیعت جدا كنند آن را تولید كرده و در اختیار بوم گردشگران قرار دهند.

در اینجا به تقویم سفرهای كه می تواند برای مشاهده گیاهان در طبیعت مورد استفاده قرار گیرد توجه كنید.
سفر به جنوب بلوچستان اسفند و فروردین.
كلوت ها اسفند تا اردیبهشت
زاگرس جنوبی از كرمانشاه تا فارس نیمه دوم فروردین تا نیمه خرداد.
كویر مركزی فروردین و اردیبهشت و نیز شهریور و مهر كه گیاهان در این زمان به میوه می نشینند.
آذربایجان اردیبهشت تا تیر،
خراسان اردیبهشت تا تیر،
البرز مركزی اردیبهشت تا خرداد، ناحیه خزری فروردین و اردیبهشت و نیز پاییز كه رنگ های متوعی از گیاهان قابل مشاهده است.