درختان كهنسال استان یزد، به عنوان میراث جاودان پایداری در كویر بوده و یكی از مهمترین قابلیتهای جذب گرشران طبیعی و رونق دادن به صنعت اكوتوریسم كشور محسوب میشوند. با شناسائی 14 پایه درختان دیر زیست دیگر تعداد این درختان ارزشمند در استان یزد به 38 پایه رسید. این آمار بر اساس آخرین مطالعه انجام شده از سوی گروه تحقیقات اكوفیزیولوژیكی موسسه تحقیقات جنگل و مرتع سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری ارائه شده است. اكثر درختان دیر زیست در استان یزد بین 800 تا هزار و 500 سال عمر دارند كه علاوه بر اینكه جزء مهمترین ذخایر ژنتیكی گیاهی به شمار میروند مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی و علاقهمندان به طبیعت محسوب میشوند.
در سال گذشته سرو چهارهزار و 500 ساله شهرستان ابركوه بعنوان یكی از مشهورترین درختان دیر زیست از سوی شورای عالی محیط زیست به عنوان میراث ملی و طبیعی كشور به ثبت رسید. از مهمترین درختان كهنسال استان میتوان به چنار كرخنگان شهرستان خاتم، چنار باجگان بافق، سرو نگ آباد مهریز ، سرو چم در شهرستان تفت، سرو و چنار چك چك در اردكان، سرو خرو طبس، درختان كنهسال بنه و زبان گنجشك در نقاط مختلف نام برد.
در گزارش موسسه تحقیقات جنگل و مرتع اعتقادات و باورهای مردمی از دلایل حفظ درختان دیر زیست عنوان شده است بسیاری از این درختان برای مردم مقدس بوده و با داستانها و افسانههای متعددی در آمیخته است. به عنوان مثال درخت سرو خرو در شهرستان طبس با قدمتی حدود چهار هزار سال از تقرب خاص نزد اهالی برخوردار است. اهالی محل شبهای جمعه در آن چراغی میافروزند و به آن پارچه بسته و مراد خود را طلب میكنند. چنار چك چك هزار و 400 سال سن دارد و از نظر زردشتیان بسیار مقدس است، این درخت تا كنون دو مرتبه تحت تاثیر ریزش كوه شكسته و مجددا روئیده است. اهالی روستای همجوار با چنار تنگ چنار مهریز اعتقاد دارند این درخت هر هزار سال یكبار خود به خود آتش میگیرد و خاموش میشود و برای دومین بار حدود 20 سال پیش درخت آتش گرفته است.
درخت ارس باجگان در شهرستان بافق نیز بسیار مورد احترام اهالی است، در میان مردم شایع است كه نجاری جهت ساختن دار قالی اقدام به بریدن تعدادی از شاخههای درخت كرده كه به گفته اهالی درخت جرم و خون كه احتمالا صمغ درخت بوده ترشح كرده و نجار با تداعی مقدس بودن درخت از بریدن آن صرف نظر كرده است. سرو دربید یزد نیز مورد توجه مردم است و اهالی منطقه جهت بر آورده شدن حاجات خود نخ های رنگین به آن آویزان میكنند. از چوپ چنار تلكین آباد نیرو زبان گنجشك میبد نیز برای ساختن تابوت بزرگی به نام نخل استفاده شده كه در عزاداری امام حسین (ع) بهرهبرداری میشود و از درختان مقدس به شمار میرود. هم اكنون و بنا به اظهار كارشناسان تعدادی از درختان دیر زیست بواسطه بر هم خوردن اكوسیستم طبیعی و مدیریت نادرست در معرض خطر نابودی قرار گرفتهاند. فرو افتادن سرو فیروز آباد صدوق با هزار و 700 سال سن در طوفان خرداد سال 1382 نمونهای ازین دست به شمار میرود.
این درخت باشكوه بر اثر وزش طوفان و بواسطه عدم مراقبت صحیح و علمی از ناحیه تنه شكسته شد و از بین رفت. عضو موسسه تحقیقات جنگل و مرتع سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری معتقد است مدیریت نادرست و اجرای پروژه های عمرانی نظیر محوطهسازی، آسفالت و خانهسازی در مجاورت درختان دیر زیست بقای این درختان را در استان یزد تهدید میكند. دكتر سودابه كروری گفت: «درختان كهنسال طی قرنها موانع اكولوژیك و تنشهای نامساعد محیطی را پشت سر نهادهاند لیكن در صورت عدم حمایت مادی و معنوی به صورت جدی تهدید میشوند.»
وی تاكید كرد: «بر اساس تحقیقات انجام شده تمام سروهای كهنسال موجود در استان یزد از یك پایه مادی بوده بدین معنی كه از یك درخت تكثیر شدهاند و این امر با تفكرات ایرانیان باستان مطابقت دارد.» وی افزود: «درختان دیر زیست مانند تمام موجودات زنده روند تكاملی پیچیدهای را تا شرایط موجود طی كردهاند كه از نظر ملی و طبیعی با حفظ ابنیه تاریخی كشور برابری میكنند.» برخی از درختان كهنسال نظیر سرو منگ آباد مهریز ، سرو خرو طبس و چنار كرخنگان شهرستان خاتم دارای پلاك میراث فرهنگی هستند. اخیرا مهندس ابراهیم محیطی، مدیركل منابع طبیعی یزد هم از ایجاد باغ ملی درختان دیر زیست در این استان خبر داد. وی گفت: «كار ایجاد این باغ از سوی موسسه تحقیقات جنگل و مرتع و با همكاری مركز تحقیقات منابع طبیعی و كشاورزی یزد در شهرستان صدوق در حال پیگیری است.» این مسئول افزود: «در این باغ تمامی پایههای دیر زیست موجود جمع آوری و مراقبت میشوند.»
وی همچنین از درختان دیر زیست بعنوان سمبلی از مقاومت و پایداری مردم كویرنشین در برابر شرایط نامساعد اقلیمی یاد كرد. محیطی از درختان كهنسال بعنوان یكی از جاذبههای طبیعی استان نام برد كه در صورت حمایت و سرمایهگذاری لازم جلوه بی بدیلی از رابطه تنگاتنگ انسان و طبیعت را به نمایش میگذارند.