قفل سازی

ایام قدیم تا قرن 18 میلادی ، قدیمی ترین شكل قفل، قفلی است كه در ویرانه های خرساباد نزدیكی نینوا، پیدا شده است و حدود 4 هزار سال قدمت دارد و امروز این هنر كه زمانی به عنوان یكی از صنایع دستی منطقه آذربایجان بود، به دلیل از بین رفتن كاربرد و عدم حمایت از دست اندركاران آن، منسوخ شده است. در زمان ایلخانان دوم یعنی اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم منطقه کوهنبان در کرمان شهرتی در ساخت آینه‌های فولادی داشت این در حالی است که شیراز در ساخت کارد، سرتیر، سرنیزه و قفل (در زمان صفوی )و قم، کرمان، شیراز ، مشهد و اصفهان در ساختن شمشیر ، کرمانشاه در ساخت سلاح‌هایقدیمی ترین کلیدی که تاکنون پیدا شده از منطقه بین النهرین است این کلید که 4000 سال قدمت دارد از حفاری های قصر خُرس آباد نینوا کشف شده و متعلق به کلون‌های چوبی شبیه کلون های امروزی است.
ایرانیان از جمله مللی هستند که در پیشرفت و تکوین حرفه قفل سازی سهم عمده ای داشته اند و قدیمی ترین قفل پیدا شده از نوع کلون در ایران از حفاری چغازنبیل در شوش بدست آمده که متعلق به قرن سیزدهم پیش از میلاد است .
آتشین (تفنگ) و مرند در ساخت تفنگ و قفل های رمزی مشهور بودند و این روند تا قرن بیستم همچنان ادامه داشت.
این قفل چوبی است و چند میله چوبی قابل حركت دارد كه در سوراخ هایی مناسب روی كلون می افتند و كلون را در وضعیت بسته نگه می دارد. كلید این قفل چوبی است و میله هایی دارد و می توان آن را در شیاری در كلون داخل كرد. میله های كلید ، میله های قابل حركت قفل را به ارتفاع مناسب بالامی برند و بیرون كشیدن كلون ممكن می شود.
مصریان قدیم ، این نوع قفل را می شناختند و نمونه هایی از آن در ژاپن و نرو ژ نیز به دست آمده است.در حفره های تپه چغازنبیل در استان ایلام، كلون و میله هایی سنگی پیدا شده كه قدمت آن به قرن سیزدهم میلادی می رسد.
رومیان، قفل ها و كلیدهای فلزی را اختراع كردند و برای اولین بار از ضامن ها برای ایمنی قفل استفاده كردند. قفل های ضامن دار صدها سال، تنها وسیله اطمینان بخش برای مردمان به شمار می رفت، در واقع ضامن ها همان برآمدگی های اطراف سوراخ كلید در قفل هستند، به طوری كه اگر كلیدی، شیارهایی متناظر با ضامن ها نداشته باشد، گردانیدن و حركت آن در قفل ممكن نیست. طی قرنهای متمادی، قفل سازها ابتكارهای فراوانی در طرح ضامن ها ارائه كردند و در نتیجه، كلیدهای پر-پیچ و خمی پیدا شد.
رومیان، كلیدهای كوچكی هم می ساختند و آنها را به عنوان انگشتر به دست می كردند ، همچنین علاوه بر قفل های ثابت، قفل قابل انتقال را هم وارد كار كردند.
قفل سازان قرون وسطی، به خصوص در كشور آلمان ، در ساختن قفل های ظریف تبحر خاصی داشتند. كلیدها و قسمت های متحرك قفل را بسیار پركار و ضامن ها را بسیار در هم پیچیده می ساختند و ظاهر قفل ها را به طور بسیار زیبایی تزئین می كردند. با این همه ، توجه و نیاز فراوانی كه در آن روزگاران پرآشوب به قفل های مطمئن بود، در ساز و كار قفل ها چندان پیشرفتی حاصل نشد و درهم پیچیدگی ضامن ها و پنهان كردن سوراخ كلید، تنها وسیله ایمنی به شمار می رفت.
قفل سازی یكی از صنایع دستی پر كاربرد و بسیار مهم در كشور به حساب می آمد و تبریز به عنوان مهد این صنعت شهره عام و خاص بود.
قفل در زمان های گذشته به صورت اشكال حیوانی و انسانی ساخته می شد و به این ترتیب، قفل سازان ایرانی تا حدودی توانستند خلاهنر مجسمه سازی ایران را با ساختن این نوع قفل ها پر كنند به همین دلیل می توان این صنعت را هنری دانست كه رابط بین سایر هنرها نیز شده بود.
قفل ها در گذشته تنها كاربرد ایمنی نداشتند و كاربرد آئینی و دینی هم داشتند، بطوری كه بسیاری از مردم و قفل سازان، برای امامزاده ها و اماكن متبركه قفل نذر می كردند.
هنر قفل سازی ایران هنر بسیار پیشرفته ای به شمار می رفت تا جایی كه قفل «چالشتر» كه بر خانه كعبه قرار دارد، ساخت صنعتگران قدیمی ایرانی است.
این هنر صنعتی كه زمانی مشتریان فراوانی داشت از 50 سال پیش با آمدن قفل های صنعتی رو به افول گذاشته ودر حال از بین رفتن است.