لیست روستاهای مناطق کویری :

كهك، قم

روستاى کهک در ۳۰ کيلومترى جنوب قم در يک منطقه کوهپايه‌اى واقع شده است. اين روستا از سه طرف به ارتفاعات مشرف است و دره زيدان در شرق آن قرار گرفته است. روستاى کهک آب و هواى معتدل و خشک دارد. آنچه اهميت تاريخى اين روستا را دو چندان کرده، وجود خانهٔ قديمى ملاصدرا (فيلسوف) و غار معروف کهک است که از آثار باستانى استان مى‌باشند. اين روستا همچنين يک امام‌زاده به نام شاه محمد نيز دارد که مورد رجوع افراد بومى و اهالى روستاهاى اطراف مى‌باشد. اخيراً اين روستا به شهر مبدل شده است.

روستاى اشكدز، يزد

اشکدز يکى از بخشهاى شهرستان يزد است که در شمال غربى آن واقع شده و داراى آب و هواى گرمسيرى معتدل است. آب آن در قديم از قنات تأمين مى‌شد. اين قنات امروزه خشک شده و جاى آن را چا‌ه‌هاى عميق گرفته است. گفته‌اند که اشکدز در زمان اشکانيان توسط «اشکين‌زال» که از ملوک‌الطوايف بوده، ساخته شده و فيروزآباد مجومرد که جزء شهر اشکدز است به فرمان «فيروزشاه بن يزدگرد بن بهرام گور» بنا شده است.
در قرن هشتم، به فرمان پسران «شيخ تقى‌الدين دادا محمد» هفت خانقاه در يزد، ‌ اردکان، ميبد، اشکدز، هفتادر، بندرآباد و مجومرد ساخته شد که برخى از آن‌ها منهدم شده‌اند. خانقاه اشکدز عمارتى بلند داشته و املاک بسيار وقف آن بوده است. نمونه‌اى از تلاش و تکاپوى کويريان در مبارزه با شن‌هاى روان را مى‌توان در احداث جنگل هاى تاق و گز در اشکدز مشاهده کرد.
آثار تاريخى و ديدنى‌هاى اشکدز شامل موارد زير است : سرو کهن فيروزآباد و آسياب اشکوذر که از ساخته‌هاى على‌نقى خان بوده است. رباط و چاپار خانهٔ همت‌آباد، قلعهٔ نيمه‌ساز همت‌آباد، خانقاه ميمونه، قلعهٔ عزآباد و مسجد جامع عزآباد (مسجد خواجه على)، امام‌زاده سيد حسن حاجى‌آباد، مسجد حاج رجبعلى اشکدز، عمارت باغ وزير حجت‌آباد، قلعهٔ رضوانشهر، آب‌انبار پشت باغ کاج‌، آب‌انبار حجت‌آباد، ‌ آتشکدهٔ جعفر‌آباد، حمام قديم رضوانشهر، قلعهٔ فيروز‌آباد، قلعهٔ حسن‌آباد، ‌ آب‌‌انبار عصرآباد، قلعهٔ اشکدز، شهر کهنهٔ پشت مسجد ريگ رضوانشهر، دارالشفاء رضوانشهر (مسجد ريگ)، آب‌انبارهاى شير و مسجدالرضا اشکدز و عمارت سلطان بندر‌آباد.

روستاى بهاباد، بافق

بهاباد يکى از بخش‌هاى شهرستان بافق است که عنوان آن از دو واژه «به» و «آباد» به معنى «آبادى بهتر يا بهترين آبادي» تشکيل شده است.

بهاباد به خاطر موقعيت ويژه‌اش بارها به دست جباران تاريخ افتاده يا با قهر طبيعت به کلى نابود شده است. فرقهٔ اسماعيليه در اطراف اين بخش قلعه‌هاى مستحکمى داشتند؛ زمانى که هلاکوخان براى سرکوب آن‌ها به اين منطقه آمد، ‌ آنان علاوه بر انهدام قلعه‌ها، بهاباد را هم با خاک يکسان کردند که آثار اين خرابى به نام «شهرک» در چند کيلومترى بهاباد فعلى قرار دارد. آثار تاريخى بهاباد عبارت‌اند از : مسجد جامع، آب‌انبار حاج مهدى، مقبرهٔ ملاعبداللّه و شيخ ضياءالدين و تعدادى قلعه و برج که از اين ميان مسجد جامع بهاباد از شکوه و عظمتى ويژه برخوردار است.


روستاى زارچ، يزد

منطقهٔ تاريخى «زارچ» در شمال غربى يزد واقع شده و اسم بانى آن چندان روشن نيست؛ بنا به روايتى «زارچ» از جمله بناهاى «زال‌زر» است. قنات زارچ يکى از قنات‌‌هاى کهن منطقهٔ يزد است که آب آن هنوز جارى است.
در تاريخ آمده است که امير مبارزالدين محمد و فرزندانش، ‌دوازده روستا در بلوک رستاق و ميبد و قهستان احداث کردند که از آن جمله، مظفرآباد زارچ را مى‌توان نام برد.
آب جوى زارچ در يزد معروف بوده و به همين دليل با حفر نقب‌هاى زيرزمينى از آن استفاده کرده‌اند، اين جوى از آثار «ارسلان خاتون» همسر سلطان علاءالدوله کالنجار است. زارچ از قديم، داراى مردمى خونگرم و صادق و با فرهنگ بوده و بزرگانى را نيز در خود پرورده است که از جمله مى‌توان لسان‌الحق عبدالوهاب متخلص به «محرم» را نام برد که ديوانى در مدح شهداى کربلا دارد.
آثار تاريخى زارچ عبارت‌اند از:
خواجهٔ خضر‌اله‌آباد، دخمه و آب‌‌انبار اله‌آباد، قلعهٔ تاريخى و بزرگ زارچ (که متأسفانه تخريب شده)، مسجد اميرالمومنين سرده زارچ، آسياب آبى و آب‌‌انبار شير سرچشمه.


فهرج، بم

فهرج از جمله روستاهاى کويرى استان کرمان است که در ۵۸ کيلومترى شرق بم واقع شده است. اين روستا در دل کوير و بر سر راهى قرار گرفته که از يک طرف سيستان را به کرمان و از طرف ديگر قسمت‌هاى جنوبى استان را به غرب و شمال متصل مى‌کرده است. هم اکنون آثار دو قلعهٔ مخروبه در اين روستا باقى مانده که دورتادور آنها آثار خندقى وجود دارد. آثار حفره‌هايى نيز در طبقات مختلف اين دو قلعه مشخص شده و به اعتقاد برخى از اهالى اين قلعه‌ها مسکونى بوده‌اند. در سه کيلومترى شرق آبادى نيز آثار گورستان بسيار بزرگى به چشم مى‌خورد که سنگ‌قبرها از مرمر بوده است که بر اثر سرما و گرماى محل خرد شده‌اند. آثار خمر‌ه‌هاى بسيار بزرگى در اين منطقه به چشم مى‌خورد که طبق اظهار اهالى در داخل آنها استخوان اجساد کشف شده است. در اين روستا همچنين دو ساختمان گنبدى به چشم مى‌خورد که از خشت خام ساخته شده و به مرور زمان سقف آنها فرو ريخته است. تاريخ احداث اين بناها مشخص نيست اين روستا از کانون‌‌هاى عمدهٔ صنايع دستى از جمله قاليبافى، گليم‌بافى و کرباس‌بافى در استان کرمان است.


روستاى فهرج، يزد

اين روستا در ۳ کيلومترى جنوب شرقى يزد و کنار راه اصلى يزد - بافق قرار دارد. مهمترين آثار تاريخى روستا شامل يک قلعه باستانى و آب‌انبارى قديمى است. مساجد قديمى و زيارتگاهى به نام شهدا دارد. مسجد جامع فهرج به نظر برخى از کارشناسان معمارى و باستان‌شناسى از لحاظ سبک معمارى و طرح شايد کهن‌ترين مسجدى باشد که در ايران زمين ساخته شده است.
روستاى فهرج در يک منطقه کويرى قرار دارد که کوه چلته در شمال شرقى آن است. اين روستا به خاطر قرار گرفتن در منطقه کويرى، آب و هواى گرم و خشک دارد.


روستاى فيروزآباد، اردكان

اين روستا در ۹ کيلومترى جنوب اردکان و کنار جاده يزد - نائين قرار دارد. روستا داراى دو آب‌انبار قديمى به نام‌هاى آب‌انبار ملاحسن با کتيبه‌اى به تاريخ ۹۴۰ هـ.ق و آب‌انبار محله بالا است که در سال ۹۵۱ هـ.ق ساخته شده است. مسجد جامع اين روستا نيز قديمى است و طبق نوشتهٔ در ورودى آن در سال ۸۶۶ هـ.ق ساخته شده است.
روستاى فيروز‌آباد در يک منطقهٔ‌ دشتى واقع شده و داراى آب و هواى معتدل خشک مى‌باشد.

باغين، كرمان

باغين در ۲۵ کيلومترى جنوب غربى شهر کرمان بر سر راه تهران - بندرعباس و کرمان و سيستان و بلوچستان واقع شده است. اين روستا در گذشته نيز از نقاط پراهميت ولايت کرمان بوده و در کتب تاريخى به کرات از آن ياد شده است. آثار و نشانه‌هايى که از گذشتهٔ اين روستا بر جاى مانده (از جمله کاروان‌سراى قديمى روستا‌) نشانگر آن است که اين نقطه از استان از پيشينهٔ تاريخى قابل توجهى برخوردار است و صنايع دستى از قبيل کرباس‌بافى و پته‌دوزى که عمدتاُ توسط زنان صورت مى‌گيرد، در اين روستا رواج دارد.

روستاى برسيان، اصفهان

روستاى برسيان از توابع شهرستان اصفهان است و آب و هواى دشتى، ‌ معتدل و خشک دارد. برسيان در ۳۶ کيلومترى جنوب شرقى اصفهان و ۲۵ کيلومترى شرق جادهٔ آسفالتهٔ اصفهان - زيار قرار گرفته است و زاينده‌رود از جنوب آن مى‌‌گذرد. اين روستاى قديمى يک مسجد جامع، چهار زيارتگاه به نام‌هاى امام‌زاده شاه‌‌مراد، امام‌زاده شاه‌مردان، امام‌زاده شاه‌لنگر، امام‌زاده شمس‌اللّه و هم‌چنين يک کاروان‌سراى شاه‌عباسى دارد. مجموعهٔ معمارى بومى و آثار مذکور بسيار جالب توجه است.

روستاى بندرآباد، يزد

اين روستا در ۳۷ کيلومترى شمال غرب يزد و ۷ کيلومترى جاده يزد - نائين قرار دارد. اهميت تاريخى اين آبادى بيشتر مربوط به شخصيت شيخ تقى‌الدين دادا عارف مشهور قرن هفتم هجرى يزد است که در بندرآباد خانقاه و مسجدى ساخته و آنجا را به عنوان مرکزى براى پيروان خود در آورده بود. اين عارف نامى در سال ۷۰۰ در بندرآباد در گذشته و در خانقاه خود به خاک سپرده شده، ولى پس از چند روز جسد او را از آنجا به يزد انتقال داده‌اند، اهم آثار تاريخى و ديدنى‌هاى اين روستا عبارتند از :
مسجد بندرآباد که به سبک مساجد قرن هشتم هجرى با گنبدى آجرى ساده و محرابى با گچبرى و منبرى با کاشى‌هاى معرق است.
- مسجد جامع روستا که در نزديک بقعهٔ سلطان محمود شاه قرار دارد. اين مسجد داراى گنبدى بلند است و بر منبر آن تاريخ ۸۰۹ هجرى خوانده مى‌شود. جاشمعى اين مسجد از آثار کهن و قديمى مسجد محسوب مى‌شود.
امامزاده سيد حسين که در جوار بقعهٔ سلطان محمود شاه قرار دارد.
بقعه و مقبرهٔ سلطان محمود شاه فرزند شيخ تقى‌الدين دادا و از صوفيان و عرفاى نامدار منطقه که به مسجد متصل است و قسمتى از بناى آن را ريگ روان پوشانده است.
روستاى بندرآباد در يک منطقه دشتى قرار دارد و اطراف آن را تپه‌هاى شنى فرا گرفته‌آند. آب و هواى آن گرم و خشک است.