زيلو، زاييده كوير
زیلو یكی از قدیمیترین دستبافتههای ایرانیان است كه بیشتر در مناطق گرم از آن استفاده میكردند و مركز تولید آن شهرهای كویری یزد و میبد است. قدیمیترین زیلوی موجود كه اكنون در موزه زیلو در میبد نگهداری میشود متعلق به سال 808 قمری است كه «علی بیدی ابن حاج میبدی» با طرح محرابی آن را بافته است.
همینطور زیلوهای منحصر به فرد و تاریخی دیگری نیز در اماكن متبرك این شهر یافت شده كه از میان آنها میتوان به زیلوی موزهای در خانقاه «بیداخوید» متعلق به 927 و 930 هجری قمری و تكه زیلوی مسجد شاه ولی تفت متعلق به سال 963 هجری قمری اشاره كرد.
زیلو یك فرش نخی ساده و در نقش و بافت شباهت زیادی به حصیر دارد كه در اماكن زیارتی استفاده میشود. تار و پود زیلو از پنبه است. زیلو از نظر كاربرد به 3 نوع تقسیم شده است كه معمولاً تفاوت ظاهری آن در نوع رنگهایی است كه انتخاب میكنند. زیلوهایی كه به رنگ آبی و قرمز میبافند و به زیلوی جوهری شهرت دارد از نامرغوبترین و ارزانقیمتترین زیلوهاست.
مرغوبترین نوع زیلو «تفتال» نام دارد كه به رنگ سبز و نارنجی و نقوش رایج در زیلو پرت توره، زلفگ، بندگ، بافنگ، ركنه دوی(ركن الدینی)، هشت پركوچك، بند رومی، گره، كلید و هشت پر بزرگ است.
مواد خام زیلو نخ و پنبه است كه در سالهای گذشته در محل كشت و توسط دستگاههای نخریسی دستی ریسیده میشد. این نخ در اصطلاح «نخ رسمی» نام داشت و زیلویی كه با آن بافته میشد دارای ظرافت كمتری بود اما استحكام بیشتری داشت.
از دهه 40 به بعد، پس از تاسیس كارخانجات متعدد نخریسی در شهرستان یزد، استفاده از نخهای كارخانهای رواج یافت. در گویش محلی تار و پود زیلو را تونه و پوكار میگویند. تونه نیازی به رنگ آمیزی ندارد ولی برای استحكام بیشتر باید تابیده شود. برای بافت زیلو حداقل دو نفر لازم است كه یك نفر استاد و دیگری شاگرد یا پنجهزن است. كار استاد نقشانداختن و پودكشیدن است. اغلب زیلوبافان پس از بافت زیلو، آن را به فروشندگان میفروشند، بنابراین به بستهبندی خاصی نیاز ندارند.
امروزه در بخش شرقی كاروانسرای شاه عباسی در شهر میبد موزه زیلو راهاندازی شده است كه علاوه بر نمایش زیلوهای قدیمی با طرحهای متفاوت، دار زیلوبافی قدیمی نیز در قسمتی از آن نصب شده و یكی از باقیماندگان هنر زیلوبافی به صورت زنده به بافت آن مشغول است.