آشنایی با گیاه اشنان و خصوصیات آن

اشنان درختچه ای است پایا ، چند ساله ، دارای انشعابات فرعی متعدد ، ساقه های ترد ، سفید رنگ و بر روی آن برگ های استوانه ای کم و بیش کشیده و دراز گوشتی و آب دار قرار می گیرند. برگ های متقابل ضخیم که از نوعی کرک های غده ای با راسی که دارای یک سعدل بسیار بزرگ هستند ، پوشیده شده اند . این سلول ها پر از آب و شیره ی واکوئولی غنی از املاح و اسید اگزالیک می باشند.

این پوشش کرکی به هنگام خشکی هوا همانند اندام ذخیره ی آب عمل نموده و بعد از اینکه آب خود را از دست دادند ، خشک و دوباره به صورت آردی شکل و سفید خام ، تمام سطح ساقه و برگ ها را می پوشانند.

گل های اشنان منفرد ، منظم و در هنگام رسیدن میوه در قاعده خشک و کاغذین می شوند . اشنان متعلق به خانواده اسفناجیان (chenpodiaceae) است.

پراکنش جغرافیایی:
رویشگاه های نسبتاً گسترده اشنان در اکثر شوره زارهای نواحی بیابانی جهان مشاهده می شوند. پراکنش جغرافیایی درختچه در کشورهای حوزه ی خلیج فارس مانند قطر ، بحرین ،کویت و … و هم چنین بخش وسیعی از اراضی شور بیابان های جنوبی مانند سیستان و بلوچستان ، زاهدان تا نواحی مرکزی ، از جمله یزد ، کرمان ، فارس ، اصفهان ، تهران و سمنان تا نواحی شمال و شمال شرقی ، نظیر دامغان ، شاهرود، سبزوار ، خراسان و حتی حاشیه ی دریاچه ی ارومیه گسترش یافته است. اشنان از جمله گیاهان بارز شوره زارهای کشورمحسوب شده که حتی شوری بالای 40 میلی موس را نیز به راحتی تحمل می کند. این درختچه از لحاظ حفاظت خاک ، مخصوصا در نواحی شور و قلیایی ، نقش تعیین کننده ای ایفا می کند.

در اثر ترسیب ماسه های روان در لابه لای شاخه و برگ های اشنان ، ایجاد تپه های نبکائی (nebeka) شده که شکل گیری این تپه ها عامل بسیار مهمی در ترسیب ماسه های روان و مهار طوفان های شنی می باشد. مراتع اشنان خیز عرصه های بیابانی کشور و به ویژه بیابان های مرکزی کشور ، به عنوان یکی از مراتع بارز اراضی خشک محسوب می شوند.

سر شاخه های گیاه اشنان توسط دام های بزرگ مانند شتر تعلیف شده و به همین دلیل ، مراتع اشنان خیز ، چراگاه بسیار مناسب برای پرورش شتر به شمار می آید. در ریختارهای گیاهی (formations) اشنان، سایر گونه های گیاهی شورپسند مانند : علف شور (salsolasp) ، خارشتر ، جغجغک و anabasissp و گز به عنوان گونه های همراه موجب تنوع زیستی اجتماعات گیاهی اشنان می شوند.

موارد استفاده ی گیاه:
1- تعلیف دام : این گیاه از نظر خوشخوراكی ارزش كمی داشته و بیشتر مورد علاقه ی شتر می باشد. بز و گوسفند از اندام های خشك گیاه به مقدار كم مورد استفاده قرار می دهد.

2- استحصال كلیاب : در اثر سوزاندن ساقه و برگ این گیاه املاح موجود در گیاه به صورت خاكستر یا تخته سنگ بی شكل بای می ماندكه موارد مصرف متعددی دارد.

3- شستشوی لباس : تهیه ی پودر از شاخه و برگ جهت شستشوی لباس (كه در ایام گذشته مرسوم بوده است)

4- جهت سوخت و تهیه ی زغال: كه حدودا در سه دهه گذشته مصرف بالای داشته است.

5- مصارف دارویی : برطرف کردن آبله مرغان ، ضد عفونی کننده ، جهت بیماری های پوستی مانند سوریازیس ، برص و … .

كلیاب محصولی از گیاه اشنان

كلیاب به مواد قلیایی و توده های خاكستر حاصل از سوزاندن اندام های هوای برخی از گیاهان شورپسند مانند اشنان، آنابازیس و تعدادی از گونه های علف شور كه به صورت تخته سنگ هایی بی شكل گفته می شود.

كلیاب برگرفته از نام قلیا است . اغلب به رنگ قهوه ای تیره و شبیه به سنگ های آذرین است . چنانچه كلیاب در محل مرطوب قرار گیرد به واسطه جذب آب توسط مواد جاذب رطوبت و مواد قلیایی ، سطح توده خاكستر را پوشش سفید رنگی فرا می گیرد كه اصطلاحا كلیاب شورزده گفته می شود. در اثر حل شدن مواد قلیایی در آب ، آب به رنگ سبز ملایم در می آید .

برای استفاده از تركیبات قلیایی كلیاب در مركز صنعتی ابتدا توده های بی شكل كلیاب را پودر نموده و بعد درون آب می ریزند تا سطح تماس خاكستر با آب زیادتر شود . مرغوبیت كلیاب به تند و تیز بودن بوی حاصل از تماس چند قطره آب بر روی كلیاب دارد و چنانچه بوی شبیه زرنیخ استشمام شد نشان دهنده مرغوبیت بالای كلیاب است .

به استناد آزمایشات انجام گرفته در زمینه ی تجزیه مواد معدنی كلیاب ، عمده تركیبات آن شامل كربنات های سدیم و پتاسیم می باشد. هم چنین عناصر موجود در آن شامل: میزان ازت 35درصد ، فسفر ppm 2 درصد ، پتاس 25/4 درصد ، كربن 4 درصد و مواد آلی 7 درصد گزارش شده است.

براساس تحقیقات انجام شده پیرامون میزان تولید كلیاب به طور متوسط به ازای هر متر مربع تاج پوشش گیاه اشنان ، بسته به نوع بوته و سن گیاه (شادابی و طراوت آن ) معمولا بین 90 تا 180 گرم كلیاب استحصال می گردد. به عبارت دیگر در هر هكتار از رویشگاه های اشنان معمولا بین 25 تا 50 كیلو گرم كلیاب استحصال می گردد. این ماده صنعتی ، در مراكز صنعتی از جمله صابون سازی ، سفالگری ، شیشه سازی ، شستشوی نخ های ابریشم و تیزآبی كردن برخی از مواد خشكبار (مانند آلوچه و كشمش) مورد استفاده قرار می گرفته است.

بواسطه وفور مواد شیمیایی ، امروزه كمتر از كلیاب جهت امور صنعتی استفاده می گردد. با این وجود در برخی از مراكز صنعتی بواسطه ی عدم جایگزینی مواد شیمیایی مانند مركز ابریشم كشی ، هنوز از این ماده استفاده می گردد.

تا دو دهه قبل از پودر شاخه و برگ های اشنان به عنوان ماده پاك كننده جهت شستشوی البسه و پارچه های نخی به طور سنتی استفاده می شده است. بالا بودن هزینه های كارگری جهت پودر كردن كلیاب و حل كردن پودر در آب یكی از موانع اصلی و مهمی به شمار می رود كه امروزه كمتر از كلیاب استفاده شود. با این حال هنوز در كارگاه های ابریشم كشی جهت عمل آوری نخ های ابریشم و تمیز كردن كلاف های نخ از پودر خاكستر كلیاب استفاده می شود. در اثر جوشاندن نخ ها در پاتیل های آب جوش حاوی مواد كلیابی، كیفیت رنگ پذیری نخ ها بالا رفته و مرحله تثبیت رنگ در مراحل رنگ رزی براق انجام می گیرد.

نحوه بهره برداری از گیاه اشنان و تهیه كلیاب :

ابتدا توسط بیل یا داسِ تیز ، شاخه های بوته را از فاصله نزدیك (10-15 سانتی متر) به یقه گیاه مورد هرس قرار می دهند. بدین شكل كه شاخه های آب دار و سنگین را با پا یا بیل می خوابانند و به علت ترد بودن شاخه ها می شكند و با بیل قطع می كنند. سپس شاخه های قطع شده را در اطراف بوته جمع آوری می كنند


سپس به مدت دو روز به حال خود گذاشته تا برگ های آب دار قسمتی از آب خود را از دست بدهد. پس از طی شدن مدت مذكور بوته ها به علت از دست دادن آب خود ، ظاهر چروكیده به خود می گیرند . به وسیله چنگك بوته ها را جمع آوری و كپه می نمایند و با وسایل نقلیه به یك نقطه كه معمولا در مركز بوته های كنده شده است حمل و جهت سوزاندن آماده می كنند. سپس گودالی به عمق 10 تا 15 سانتی متر و به قطر 2 تا 3 متر – بستگی به مقدار و حجم بوته – حفر می نمایند و مقداری از بوته ها ی كنده شده را داخل گودال ریخته و آتش می زنند . بوته ها ی كنده شده به صورت تدریجی بر روی آتش ریخته می شود. در هنگام سوزاندن بوته ها دود سفید رنگ بسیار غلیظی و پیوسته بر فراز منطقه عملیات نمایان است . به طوری كه از كیلومترها دود دیده می شود . علت ایجاد دود سفید رنگ و غلیظ این است كه بر اثر ریختن مداوم شاخه و برگ ها سوختن ناقص صورت می گیرد. در اثر سوزاندن گیاه تقریباً تمام مواد آلی موجود در گیاه سوخته و تنها مواد معدنی به صورت مایعی سیال به درون گودال جاری می شود و پس از سرد شدن به كلیاب تبدیل می شوند.

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.
5 نظرات
  1. با سلام می‌گوید

    باسلام
    بنده متاسفانه نتوانستمبه این گیاه دسترسی پیداکنم خواهشناراهنمایی فرمایید. تشکر

  2. عارف امینی می‌گوید

    سلام در شهر من بی نهایت ابن گیاه وجود دارد منتهی بنده تا بحال اسم فارسی آن را نمی دانستم. بنده در کودکی بارها شاید استفاده از این گیاه بوده ام. اگر توضیحات بیشتر نیاز دارید بنده در خدمتم

  3. رضا می‌گوید

    سلام عارف امینی
    منطقه رویش گیاه را ذکر کنید . ممنون میشوم .

  4. دریس می‌گوید

    با سلام در استان خوزستان در اطراف اهواز این گیاه یافت میشود در شرق اهواز غیزانیه

  5. فایزه می‌گوید

    سلام
    در مورد استفاده این گیاه در شستن از پدربزرگم شنیده ام. درمورد دارویی آن مستند تر ميشه ارایه بدین؟

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.