برج طغرل در شرق آرامگاه ابن بابویه در شهر ری واقع شدهاست و از آثار به جا مانده از دورهٔ سلجوقیان میباشد. ارتفاع برج حدود ۲۰ متر میباشد (بدون احتساب گنبد مخروطی شکلی که امروزه اثری از آن نمانده) به عقیدهٔ برخی از کارشناسان این برج شبیه عقربههای ساعت بوده و میتوان از روی تابش آفتاب بر روی کنگرههای آن زمان را تشخیص داد.
سرزمین ایران اقلیمی كهن با سابقه شگرف علمی همواره در صحنه تمدن بشری درخششی خیره كننده دارد و فرزانگان و اندیشمندان این مرز و بوم مهم بسزائی در گسترش اندیشه بشری و تبلوری از خلاقیتها و نمودی از شاهكارهای فكری اعصار را در منظر جهانیان به نمایش در آوردهاند آثاری كه هر كدام در جای خود حكایت از فرهنگی غنی و پشتوانهای علمی بس محكم و اندیشهای پویاست. آری ایران سرزمین تمدن و شاهراه تفكر انسانی، كه این عبارت را در خور مدح خود كرده «هنر نزد ایرانیان است و بس» و یا در طنین وحی الهی از زبان پیام آور بزرگ دادار یكتا چنین حكایت شده «اگر دانش در ثریا مسكن گزیند مردانی بلند همت از دیار ایران به آن دست خواهد یافت» و این منت خداوند و تاج زرین الهی بر بلندای سرزمین ایران است و این زمزمه شكوه اندیشه ایرانی در برابر جهانیان است.
كه ایران نباشد تن من مباد. روز تاریخ سرزمین كهن ایران را از اعمال اعصار میپیماید و از ادوار متعهد یادگارانی را به همراه میآورد از سرزمین مغان و سرودههای زردشت مگذر، دیار شاهان و سلسلههای مختلف را میپیماید و با عنای و صفای مردمان عجین میشود، تا به دوران سلجوقیان میرسد. همواره در قرون مختلف پیران طریقت علم و اندیشه یاد سرداران و سلاطین زمان را با پدید آوردن آثاری جاودانه ، به تاریخ میسپارند. و فرزندان آینده را به پدران گذشته پیوند ناگسستنی میدهند. اگر طریقتگران بنیان آفرین دوران هخامنش نبودند و زیبائیهای شهر پارسه را نمیآفریدند چه پیوندی بین ما فرزندان این عصر با نیاكانمان در آن عصر بود. اگر شاهكارهای هنرمندان دوران و فرزانگان عهد صفوی نبود چه حلقهای و چه افتخاری و چه فرهنگی قابل مباحات باقی مانده بود كه حكایت از تمدن ایران زمین كند.
یكی از شاهكارهای دوران و زیبائیهای بر جای مانده در زمان در حاشیة شهر تهران در منطقه ابن بابویه شهر كهن ری در میان انبوهی از سازههای زمان سر به فلك كشیده شكوه خود را پس از 700 اندی سال كه از قدمت آن گذشته حفظ نموده است ، برجی به بلندای تاریخ ، و شكوه و تمدن ایران زمین. آری، این برج، برج طغرل نام دارد. یادواره سردار دلاور و بنیانگذار سلسله مقتدر و با عظمت سلجوقیان «طغرل بیك سلجوقی» میباشد كه بنا به گفتة پیر كاوشگر ری باستان مرحوم دكتر حسین كریمان كه روحش شاد باد. آرامگاه وی و مادرش و بنا به حكایت مورخ دوران و فرزانه فرهیخته زمان مرحوم محمد محیط طباطبائی زوارهای كه مرقد وی در زوایه شمالی این برج حقایقی را فریاد میكند «نه تنها آرامگاه طغرل سلجوقی و مادرش میباشد بلكه مرقد بسیاری از فرزانگان و دانشمندان عصر سلجوقی نیز میباشد كه این بقعه به پاسداشت عظمت آنها بنا شده بوده است» (كیهان فرهنگی…) كه مرحوم محیط برای فراموش نشدن این مهم وصیت بر تدفین خود در جنب این برج با شكوه نموده است كه یادش گرامی و روانش شاد باد. این بنا با مساحتی بالغ بر 48 متر مربع و ارتفاعی در حدود 20 متر و با اسكلتی خشتی و آجری به صورت استوانهای افراشته خودنمائی میكند كه نمای داخلی آن به صورت استوانه گون و نمای بیرونی آن بصورت مشلع تزئین یافته است كه از 24 كنگره با زوایههای حاده تشكیل شده است. در ضلع شمالی و جنوبی برج دو سر در با معماری طرح رازی ساخته شده است و تقریباً تا ارتفاع چهارمتری برج دیوارها به صورت توپ تا قطر دیوارهای حدود 5/1 متر تشكیل شده و دیوارهای بالای ارتفاع چهارمتر به صورت تو خالی طراحی شده و وسط آن پلیكانی وجود دارد كه درب آن در همان ارتفاع در ضلع شمالی بنا خودنمائی میكندكه رابطی بین قسمتهای تحتانی و فوقانی برج میباشد دربها و قوسهای رازی كه فشار فوقالعادهای را تحمل میكند و تو خالی بودن دیوارهای فوقانی به استحكام بنا كمك كرده و جنس خشت به كار رفته در برج كه از زاج و خاك و سفیده تخم مرغ است بر استحكام آن میافزاید.
قدمت برج و پا برجا بودن آن در طی 700 سال كه از ساخت آن میگذرد با توجه به وقوع زلزلههای سهمگین در ناحیه نشان از پی مستحكم و عمیق این بنا دارد. پی سازنده این برج در كف آن در كنارههای دیوارها كانالهای گذر هوا را تعبیه كرده كه این كانالها مانع از رطوبت دیوارها و از بین بردن خرابیهای ناشی از آن میشود و دیاوراهای برج طوری طراحی شده كه موجب طنین صدا در درون بنا میشود. و اگر واعظی یا خوانندهای در وسط برج خطبهای ایراد كند و یا تصنیفی را بسراید صدای آن در همة برج طنین انداز میشودو به صورت اكو وار به سمع همه میرسد. كه البته وجود سقفی مخروطی كه بر فراز دیوارهای برج قرار داشته كه هم اكنون اثری از آن بر جای نیست شاید به این فناوری اكستیكی جلوهای دیگر میداده است. این برج علاوه بر آنكه با داور فرزانگان و دلاوران عصر خود میباشد استاد سازنده آن كاربردهای دیگری را در جاودانه ساختن آن بكار برده و معماری پنهانی را برای پی بردن به اسراری با آن عجین كرده است. از جمله كاربرد این برج استفاده در شبهای تار با استفاده از روشن كردن آتش بر باروی بلند آن برای راهنمای مسافران جاده ابریشم كه از جانب خراسان به جانب ری میآمدند بوده و در روز احتیاجات گاهشماری مردم را مرتفع نموده است. بنا به گفته فرزانه اندیشمند استاد منوچهر آرین پژوهشگر خراسانی عرصه تاریخ علم كشور در مقاله نگاه دیگری به برجها اطلاق واژه برج به این بنا و بناهای مشابه از آنجا كه برج به منازل عبور حركت سالانه خورشید در دائرهالبروج گفته میشود حكایت از این مطلب دارد كه گذشتگان از این روی سایههای این ابنیه و دریچههای گذر نور خورشید كه در روی آنها تعبیه شده پی به برجی كه خورشید در آن غوطه ور میباشد میبردند زیرا كه در هر برجی خورشید ارتفاع خاصی در آسمان نسبت به افق و میل خاصی نسبت به جهات جغرافیایی مناطق داردلاجرم سایهها و طرز تابش آن متفاوت خواهد بود كه از این تغییرات میتوان در تعیین روزها و برجها بهره برد و این فناوری به كار رفته در این ساختمانهاست كه كلمة برج را زیبنده نام آن كرده است. برج طغرل علاوه بر این ویژگی فوقالعاده، ویژگی منحصر به فرد دیگری در خود نهفته دارد كه سرود زیبای اندیشه استاد سازنده خود را جلوهگر میكند. و آن ساعت آفتابی منحصر به فردی است كه در دل كنگرههای آن پنهان دارد. كه شاید مورد مشابه آن در تاریخ علم كمتر یافت میشود. همان طور كه ذكر شد حول این برحج از نمای بیرونی 24 كنگره با زاویة حاده جلوهگر شده كه اگر در روبروی درگاه آن بایستید گویی شیری با دهانی باز به شما مینگرد. در دقت در این بنا از آنجا كه این كنگرهها درو تا دور این اثر را فرا گرفته به گونهای خاص طراحی شده كه اگر چنانچه طلوع آفتاب اتفاق بیافتد در جانب شرق بنا كمكم یكی از كنگرهها روشن میشود و آفتاب درون آن میتابد، اگر نیم ساعت از طلوع آفتاب بگذرد.
نصف كنگره روشن میشود اگر یك ساعت از طلوع خورشید بگذرد یك كنگره به طور كامل روشن میشود و اگر چنانچه دو ساعت بگذرد و كنگره روشن میشود، همین طور اگر سه ساعت بگذرد سه كنگره تا هنگامی كه به لحظهای میرسیم كه خورشید روی نصف النهار منطقه قرار میگیرد. یعنی بیشترین ارتفاع خود را از افق دارد، در این هنگام خورشید درست در بالای سر در جنوبی برج قرار میگیرد چرا كه دربهای برج كاملاً شمالی جنوبی بوده و روی نصف النهار واقع است در این هنگام سایه تیغهای كه بالای سر سردرب ورودی است درست در بالای تبری ضربی گونه سر در قرار گرفته و حكایت از لحظه اذان ظهر میكند و در زمستان كه ارتفاع خورشید پایینتر است در لحظه ظهر خورشید از درب جنوبی درست وسط برج میتابد. اگر چنانچه خورشید از لحظه ظهر زوال پذیر و به جانب غرب گرایش یابد حال كنگرههای جانب غرب شروع به روشن شدن میكند. اگر نیم ساعت از لحظه ظهر بگذرد نیمی از كنگره از جانب غرب روشن میشود اگر یك ساعت بگذرد یكی از كنگرهها و اگر دو ساعت از ظهر بگذرد نیمی از كنگرهها روشن میشود و همین گونه تا خورشید غروب كند. پس از روی كنگرههای این برج و روشن شدن آن توسط خورشید میتوان مقدار گذشت زمان را از لحظه طلوع آفتاب، لحظه ظهر ، و مقدار گذشت زمان از لحظه ظهر را محاسبه و تعیین نمود.
لوحه سنگ مرمر در بالای سردر برج طغرل
بسال فرخنده فالی که نوبتی دولت و اقبال سی و شش نوبت در آستان خسرو صاحبقران السطان بن السطان و الخاقان بن الخاقان شاهنشاه خدای پرست رعیب نواز ناصر الدین شاه قاجار خلدالله ملکه و سلطانه نواخت عزم ملوکانه را بتلثیم عتبه عرش مرتبه رضویه علیه و علی آبائه آلاف التحیه و تفقد حال اهالی مملکت خراسان تصمیم داد و در آن سفر میمنت اثر رأی مملکت آرایش چنین اقتضا فرمود که قبور بالیه سلاطین سلف را مشید تر از قصور عالیه خواقین خلف فرماید افتتاح اینقصد سعدش را در مقبره طغرل بیک ابن سلجوق که نخستین ملوک آل سلجوق و در ویرانهای شهر ری مدفونست لایق شمردند بجناب جلالتماب امین السطان ابن امین السلطان که وزارت دربار اعظم و ابنیه دولت و گمرکخانها و خزانه نقدی و جنسی و کلیه مهام دولت برای صوابنمای او موکول است مقرر شد تا مقرب الخاقان حاجی ابوالحسن معمارباشی دیوان اعلی را بانجام این امر ملوکانه گماشت مشارالیه جهدی مستطیع در ایامی معدود مبذول داشت این بنای رفیع را عمارت کرد جناب معزی الیه بستانی وسیع بر این بنا حائط نموده مسماة بطغرلیه فرمود ابتدای این توجه شهر صفر المظفر مطابق با قویئیل ترکی و اختتام آن مقروناً بالسعاده شهر رجب المرجب این عام سعادت فرجام شد سنه 1301 ارتفاع و دوره برج مقبره ارتفاع بیست ذرع دوره برج پنجاه ذرع و نیم قطر دیوار سه ذرع و یک گره عرض درگاههائیکه داخل برج می شود دو ذرع و پنج گره پهنای ترکهای دیوار برج که همه به یک اندازه است یک ذرع و شش گره. "
یادداشتها
1 – طغرل به سال 454 عمیدالملک کندری وزیر خویش را فرستاد تا دختر قائم خلیفه سیده خاتون را جهت وی به زنی خواستگار گردد؛ خلیفه که در آغاز بدین امر راضی نمیشد، سرانجام صلاح وقت را تن در داد، و مهر را چهارصد درم نقره و یک دینار زر سرخ… معلوم کردند؛ و قاضی بغداد که تا تبریز به همراه سیده بود، در این شهر به روز پنجشنبه 13 شعبان 454 هجری قمری صیغه ی عقد بخواند. سلطان خواست تا زفاف به دارالملک یعنی ری باشد. عزم آنجا کرد، اما هوا سخت گرم بود؛ از این رو مصمم شد به کاخ ییلاقی خویش در تجریش برود. قضا را در آنجا به رُعاف ( خون دماغ ) مبتلا شد، و به هیچ روی علاج نپذیرفت، تا در هشتم رمضان سال 455 هجری در آن ده درگذشت و دختر خلیفه به مهر خویش به بغداد بازگشت.
… تابوت طغرل را از تجریش به شهر ری بردند، و در آنجا گورخانهای مجلل با چندین زینت و آلت جهت وی پی افکندند که ظاهراً برج طغرل فعلی قسمتی از بقایای آن بنا است و … تنش بن الب ارسلان سلجوقی و طغرل بن ارسلان یا طغرل سوم نیز در این برج به خاک سپرده شدهاند.
منابع: سلجوقنامهی ظهیری، راحة الصدور، ابن اثیر، تاریخ گزیده، حبیب السیر ری باستان / دکتر حسین کریمان / مجلد دوم – بخش اول – انتشارات دانشگاه شهید بهشتی – 1371 – ص 181 و 182.