ذخيره گاه زيست كره ارسباران

نام انگلیسی:  Arasbaran Biosphere reserve    

نام فارسی :  ذخیره گاه زیست كره ارسباران

 

 

موقعیت جغرافیایی

توپوگرافی
ذخیره گاه ارسباران در بالاترین عرض جغرافیایی ایران و در جنوب رود ارس كه مرز شمالی ایران را با كشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان تشكیل می دهد قرار دارد و بخش مهمی از جنگلهای ارسباران است كه وسعت این ناحیه رویشی ، حدود 164000 هكتار در سال 1378 بر آورد شده است . (سازمان جنگلها و مراتع كشور )
وجود قله های مرتفع كه بیشتر آنها ارتفاعی بیش از 2500 متر دارند با شیب بسیار تند و دره های عمیق ناشی از فعالیتهای آتشفشانی و تكتونیك فعال . قرار داشتن در مسیر حركت جبهه های آب و هوایی مرطوب مدیترانه ای و سیبری باعث شده تا بارشهای زمستانه به صورت برف در ارتفاعات انباشته شده و در بهار و تابستان، رودخانه های كوچك ولی دائمی را تغذیه نماید كه بیشتر آنها در جهت شمال به حركت در آمده و وارد رود خانه ارس می شوند .
علاوه بر آن تغذیه مناسب دامنه ها باعث پیدایش چشمه های فراوان گشته و محیط جنگلی و حیات وحش متنوع و چشم اندازهای بدیع از جمله ویژگی های طبیعت زیبای این ذخیره گاه می باشد .

 

آب و هوا و اقلیم
ذخیره گاه ارسباران علاوه بر آن كه تحت تاثیر اقلیم مدیترانه ای است درشعاع اثر اقلیم های خزری و قفقازی نیز قرار دارد و به دلیل وجود اختلاف ارتفاع زیاد، از آب و هوا و اقلیم های متنوعی بر خوردار است .
نزذیكترین ایستگاه هوا شناسی به این ذخیره گاه ، ایستگاه كلیبر می باشد كه در ارتفاع 1300 متری از سطح دریا قرار دارد . میانگین بارش سالانه در این ایستگاه در یك دوره 20 ساله ،  461 میلیمتر بوده و دارای تغییرات شدید بین سالی می باشد به طوری كه سالانه دراین دوره ، از200 تا 686 میلیمتر متغیر بوده است .45 در صد از بارش سالانه در فصل بهار، 23 درصد از آن در پاییز،  22 درصد در زمستان و 10 درصدنیز در تابستان می بارد .

 

تعداد روزهای مه آلود زیاد بوده و در ارتفاعات ، به دلیل تجمع مه و ابر و سرمای هوا،   شبنم زیادی تولید می شود و حداكثر رطوبت نسبی ماهانه 85 در صد در خرداد ماه است .
میانگین دمای سالانه در نقاط مختلف آن دارای تغییرات شدیدی است به طوری كه این تفاوت به 12 درجه سانتیگراد می رسد . در مناطق پایین ذخیره گاه،  میانگین دمای سالانه 17 درجه سانتیگراد و در ارتفاعات ذخیره گاه، 12 درجه سانتیگراد می باشد . میانگین دمادر سردترین ماه سال نیز در مناطق پایین ذخیره گاه، 10 درجه سانتیگراد و در ارتفاعات ذخیره گاه ،  2- درجه سانتیگراد است . این منطقه دارای سرماهای استثنایی بوده كه تا 29- درجه سانتیگراد نیز ثبت شده است .
وضعیت اقلیمی در این ذخیره گاه بر اساس روش دومارتن ، نیمه مرطوب معتدل با تابستان های خنك می باشد.

 

زمین شناسی، ژئو مورفولوژی و خاك
ارسباران با قرار گرفتن در میان سه آتشفشان مهم آرارات ، سهند و سبلان و فعالیتهای مكرر آنها و تكتونیك فعال  به صورت مجموعه ای در هم در آمده كه قسمت عمده سنگهای آنرا آهك ها و سنگ های آذرین تشكیل می دهند و توفیت و مارن و شیل و كنگلومرا نیز در آن دیده می شوند .این مجموعه متعلق به دوران سوم بوده و بر اثر حركات شدید كوهزایی آلپی به وجود آمده است و بازالت و تراكیت در آن فراوان دیده می شود . در كوههای قره داغ ، آهك های متراكم و سخت نیز وجود دارد . خاكهای منطقه غالبا از نوع خاكهای قهوه ای و قهوه ای آهكی می باشد.
وجود قلل مرتفع و صخره ها ، دره های عمیقی را به وجود آورده اند كه چشمه سارهای فراوانی در آنها جریان دارند.


منابع آب
بارندگی نسبتا زیاد در این منطقه كه بیشتر به صورت برف است و تبخیر كم آن باعث شده تا جویبارهای زیادی از كوهستانهای مرتفع آن سرچشمه گرفته و به داخل ارس وارد شوند . آب این رود ها از كیفیت خوبی بر خوردار بوده و برای شرب انسان و حیات وحش و كشاورزی ، هیچگونه محدودیتی ندارد . بررسی بیشتر آبهای منطقه در قالب طرح مطالعاتی ذخیره گاه در حال انجام می باشد .

 

وضعیت منطقه
ارسباران از نظر ویژگیهای فلورستیك ، اكولوژیك ،حیات وحش، میراث فرهنگی و زیبایی شناسی دارای مشخصه های ممتازی است و محل انحصاری رویش گونه های نادری از گیاهان در ایران است .
از نظر جغرافیایی گیاهی ارسباران محل بر خورد سه اقلیم مختلف خزری، قفقازی و مدیترانه ای است . طبق مطالعات دكتر اسدی ، تا كنون 781 گونه گیاهی در منطقه شناسایی شده است كه تعدادی از گونه ها منحصر به ارسباران می باشد .
شكل ظاهری و توزیع پوشش گیاهی ارسباران قانونمندی خاصی دارد ، بدین ترتیب كه دامنه های جنوبی اصولا پوشیده از مرتع است و جنگل عمدتا در دامنه های شمالی و بین ارتفاعات 800 متر تا حدود 220 متر مشاهده می شود و مناطقی با ارتفاع بیشتر از 2200 متر و كمتر از 800 متر مرتعی است .

 

نوع زیستگاه
1. مناطق كوهستانی (شیب های سنگی و صخره ای )
2. دره ها
3. خاكهای ماسه ای
4. مناطق جنگلی و مرتعی

 

گونه های گیاهی غالب
1. Quercus  macranthera
2. Carpinus orientalis
3. Acer campestre
4. Acer monspessulanum
5. Fraxinus rotundifolia
6. Ulmus glabra
7. Evonymus latifolia
8. Juglans regia
9. Platanus orientalis

 

گونه های گیاهی و نوع كاربری آنها
1. Dryopteris  filix-mas  دارویی – زینتی
2. Berberis integerrima  تغذیه ای – دارویی
3. Berberis vulgaris تغذیه ای – دارویی
4. Alkanna orientalis زینتی
5. Cerinthe minor زینتی
6. Capparis spinosa دارویی
7. Lonicera bracteolarisدارویی
8. Lonicera iberica دارویی
9. Heliotropium europaeum زینتی  
10. Taxus  baccata دارویی- علوفه ای
11. Cornus mas دارویی – حفاظتی
12. Quercus petraea حفاظتی
13. Geranium pusillum دارویی
14. Avena barbataH علوفه ای (2)
15. Polygonatum  oriental تغذیه انسانی
16. Aleea lineariloba دارویی
17. Fraxinus excelsior حفاظتی
18. Jasminum fruticans حفاظتی – زینتی
19. Orchis mascula دارویی
20. Anthyllis boissieri دارویی
21. Colutea persica دارویی
22. Trifolium ambigum علوفه ای
23. Trifolium aureum علوفه ای
24. Sanicula europaea دارویی
25. Corylus avellana زینتی
26. Ficus carica تغذیه ای
27. Cerasus avium تغذیه ای
28. Cerasus incana تغذیه ای
29. Verbascum gossypinum علوفه ای
30. Aegilops crassa علوفه ای
31. Aegilops ovata علوفه ای
32. Aegilops triuncialis علوفه ای
33. Anthemis triumfettii دارویی – علوفه ای
34. Artemisia austriaca دارویی– علوفه ای
35. Artemisia chamaemelifolia دارویی – علوفه ای
36. Acer campestre صنعتی – زینتی
37. Acer monspessulanum صنعتی – زینتی
38. Rhus coriaria تغذیه ای
39. Periploca graeca دارویی

 

پستانداران
1. Ursus aretos خرس قهوه ای
2. Canis lupus گرگ
3. Vulpes vulpes روباه معمولی
4. Canis aureus شغال
5. Panthera pardus پلنگ
6. Felis lynx سیاه گوش
7. Felis chaus گربه جنگلی
8. Martes foina سمور سنگی   
9. Sus scrofa گراز
10. Lepus capensis خرگوش
11. Capra aegagrus كل و بز 
12. Hystrix indica تشی
13. Erinaceus europaeas خارپشت اروپایی      
14. Cerrus elaphus مرال(در اسارت)     
15. Ovis orientalis gmelini قوچ و میش ارمنی


ماهیان
1. Acanthalburnus  micrilepis
2. Alburnoides bipunctatusماهی خیاطه
3. Alburnus charusiniماهی مروارید كاروسین
4. Barbus capitoزردك
5. Barbus mursaزردك سفید رود
6. Barbus plebejusزردك
7. Capoeta buhseiسیاه ماهی بوهسه
8. Capoeta capoeta gracilisسیاه ماهی
9. Rutilus rutilus schelkovnikoviكلمه
10. Hypophthalmichys miltrixكپور نقره ای
11. Aspius aspius ماش ماهی
12. Leuciscus cephalusسر مخلوطی سیاه فلس
13. Nemachilus angoraeسگ ماهی جویباری
14. Nemachilus brandtiسگ ماهی جویباری برانت
15. Nemachilus persaسگ ماهی جویباری ایران
16. Siluras glanisاسبله
17. Gambusia affinisگامبوزیا
18. Stizostedion luciopercaسوف

 

دوزیستان
1. Triturus cristatus kareliniتریتون تاجدار
2. Bufo viridisوزغ سبز
3. Hyla savignyiقورباغه درختی
4. Rana ridibundaقورباغه مردابی

 

خزندگان
1. Lacerta saxicola
2. Lacerta brandti
3. Eremias strauchiلاسترمای دشتی پشت مشبك
4. Ophisops elegansمارمولك چشم ماری
5. Coluber rhadorhachisمار قیطانی


مهمترین زیستگاهها

اسم علمی گونه مهمترین زیستگاه
Panthera perdus آنزا – ونیق – شاه حیدر – شاه اوتران .
Lynx lynx آنزا – ونیق – شاه اوتران – مكیدی- قارونلر- ناپشته – پیر دره سی ناپشته – هجران دوست
Capreolus capreolus اسكلو – مكیدی – ناپشته – آغویه – خریل
Capre aegagrus آنزا – شاه حیدر – قاقالو – ونیق – دار آغزی – وایقان –  شاه اوتران – نوجه ده شجاعی
Lyrurus molosiewiczi كلن و دغدون
Phasianus colchicus colchicus اطراف رود خانه ارس- آغوید – مكیدی – علی آباد – قلعه جمهور – توپخانه – سایگرم داغی


فهرست گیاهان در معرض تهدید :
1. Endangered       (En )
Taxus baccata L.

2. Vulnerable         (Vu)
Cephalaria  transsylvanica  (L.) schrad.
Cephalaria uralensis (Murr.) schrad
Knutia involucrata Somm. & lev.
Knutia montana (Bieb.) Dc.
Astragalus dianat-nejadii  Ghahremani Nejad
Astragalus woronowii Bornm.
Dorycnium intermedium ledeb.
Astrantia maxima pall.


ناحیه بندی در ذخیره گاه زیستكره ارسباران
اسامی مختلف هسته مركزی :
1. آنزا
2. دار آغزی
3. مكن
4. شاه حیدر
5. تازه كته
6. ونیق
7. شاه اوتران
8. رودخانه ارس
اسامی مختلف مناطق سپر حفاظتی :
1. تاتار
2. آینالو

 

شكل فضایی نواحی
1. سطح خشكی هسته مركزی  4986 هكتار
2. سطح آبی هسته مركزی  ـــ
3. سطح خشكی سپر حفاظتی 75269 هكتار
4. سطح آبی سپر حفاظتی ـــ
5. سطح منطقه بینابینی 45000 هكتار


آمارهای مربوط به جمعیت و اشتغال و رابطه مردم با ذخیره گاهها:
در محدوده سپر حفاظتی و منطقه بینابینی  ارسباران مجموعا 105 آبادی با مجموع 16500 نفر مستقر هستند . جاده مرزی بین ایران و آذربایجان از شمال ذخیره گاه می گذرد . همچنین یكی از بزرگترین معادن مس ایران در بالا دست این ذخیره گاه در محلی به نام سونگون واقع شده است .
مركز تحقیقات بوقلمون كشور و ایستگاه تحقیقات جنگل ارسباران در سپر حفاظتی آن قرار دارند .

ارسباران قلمرو زیستی یكی از ایلات كهنسال و اصیل كشور یعنی ایل قره داغ یا ارسباران است كه امروزه بخش مهمی از این ایل در 105 آبادی ساكن گردیده اند و تنها حدود 7000 نفر عشایر ییلاقی به ارسباران مراجعه می كنند . توضیح اینكه قشلاق این عشایر سواحل رود خانه ارس در دشت كم ارتفاع مغان و پارس آباد می باشد .
وضعیت بر خورداری 105 آبادی به تفكیك B.Z  و T.Zدر جدول (1) ارائه شـده است .
قوم قره داغ یا ارسباران از نژاد آریایی و ترك زبان هستند و تنها در مقطع معینی از تاریخ منطقه اقلیت ارمنی در ارسباران سكنی گزیده است و سپس كوچ نموده اند ، به طوریكه امروزه نیز آثار مخروبه كلیسا و ابنیه ایشان در منطقه باقی مانده است . دین مردم منطقه مسلمان و شیعه مذهب هستند .

 

استفاده از منابع توسط افراد محلی
هسته مركزی : عمدتا دامداری
سپر حفاظتی : عمدتا دامداری، كشاورزی، باغداری، زنبور داری، صنایع دستی                        
منطقه بینابینی : عمدتا دامداری ،كشاورزی، باغداری، زنبور داری، صنایع دستی
اثرات ناسازگار عمده چرای بی رویه دام تبدیل اراضی جنگلی و مرتعی به كشتزار و قطع چوب درختان جنگلی است . همچنین اخیرا با انجام فعالیتهای معدن مس در منطقه سونگون خطرات زیست محیطی ناشی از آلوده شدن آب رودخانه ها به تركیبات خطر ناك به همراه مس وجود دارد .
فعالیتهای جاده سازی نیز تخریبهایی را در منطقه ارسباران به دنبال داشته است .
فعالیتهای چاره جویانه باید برجلوگیری از تبدیل اراضی جنگلی و مرتعی به كشتزار توسط وضع قوانین و نظارت بر اجرای آن تمركز یابد.همچنین با تدوین دستور العملهای جاده سازی در مناطق اكولوژی حساس و تامین سوخت و برق به روستاها از میزان خسارت بر محیط كاست .


تجمیع روستاها و كاهش تردد انسان به ویژه در مناطق حساس ذخیره گاه باید در برنامه قرار گیرد .انجام فعالیتهای آموزشی ترویجی جهت شناخت ارزشهای ذخیره گاه بــرای بومیان و نحوه بهره برداری بهینه و پایدار از منابع ذخیره گاه  استفاده از اهرمهای قانونی و نظارتی برای جلوگیری از آلودگیهای شیمیایی ناشی از فعالیت معدن كاری.
بهره مندی بومیان از منابع گیاهی جنگل و مرتع برای تامین علوفه دام، استفاده های دارویی و خوراكی و بهره برداری از چوب درختان جنگلی برای سوخت ،خانه سازی و زغال گیری می باشد .
همچنین از شكار و صید حیات وحش جهت تامین بخشی از نیازهای غذایی خود استفاده می كنند .كشاورزان منطقه نیز با استفاده از منابع آب و خاك موجود نسبت به كشت و زرع اقدام می كنند .
در ارسباران 68آبادی با مجموع جمعیت 10700 نفر درسپر حفاظتی و 37 آبادی با مجموع جمعیت 5800 نفر در منطقه بینابینی زندگی می كنند .


مشاركت بومیان در نحوه بهره برداری از منابع طبیعی در گذشته نسق و عرف رایج و بسیار محكمی داشته و جالب اینكه بسیار منطبق با اصول توسعه پایدار بوده است  به طوریكه نظارت كافی بر نحوه بهره برداری از منابع ذخیره گاه توسط رهبران محلی و مكانیسمهای تعریف شده آنها صورت گرفته است .
متاسفانه با تغییر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دردهه های گذشته این مشاركت بسیار كمرنگ شد .خوشبختانه اخیرا مشاركت مردم در تصمیم گیریها در الویت سیاسـت دولت قرار گرفته و شوراهای مردمی در سالهای اخیر شكل گرفته اند .این شوراهـا با انتخاب مردم از بین معتمدین محلی مشخص و مسئولیت هدایت بسیاری از امور جوامع محلی را به عهده دارند .
فعلا از105 روستای منطقه در82% شورای روستا تشكیل شده و این شورا ها هر چند فعلا مكانیسم مشخص و تعریف شده ای برای مدیریت منابع ذخیره گاه ندارند  ولی آلترناتیو بسیار مناسبی برای مشاركت رهبران محلی و مردم در مدیریت ذخیره گاه در آینده نزدیك هستند .


وضعیت فعلی مشاركت بومیان در مدیریت ذخیره گاه رضایت بخش نیست ولی به علت شكل گیری گروههای مردمی تصمیم گیر و با جایگاه قانونی تعریف شده امید مـی رود روند مشاركت سیر مثبت به خود بگیرد .

 

طرح مدیریت
ذخیره گاه زیست كره ارسباران تا كنون فاقد طرح مدیریت بوده است و روند اداره آن بر مبنای تلاش محیط بانان در امر حفاظت فیزیكی بوده است كه در این راه 5 منطقه ذخیره گاه معادل 4986 هكتار به عنوان نقاط امن كاملا بكر و دست نخورده باقی ماندند و سایر عرصه ها با درجات مختلفی از تخریب و بهره برداری تحت مراقبت قرار دادند . هر چند به طور پراكنده مطالعات مختلفی در قالب طرحهای پژوهشی ، پایان نامه دانشجویان و … در منطقه انجام شده است ولی طرح مدیریت ذخیره گاه آغاز گردیده است كه در ماه اوت 2002 به اتمام خواهد رسید .


در ایران مسئولیت تمامی مناطق حفاظت شده از جمله ذخیره گاههای زیست كره به عهده سازمان حفاظت محیط زیست  (DOE) می باشد كه این سازمان مستقیما زیر نظر ریاست جمهوری بوده و در هر استان، اداره كل حفاظت محیط زیست متولی نگهداری مناطق می باشد كه این اداره كل با داشتن اداره های متعددی در تمامی شهرستانهای استان به ایفای نقش می پردازد و اداره محیط زیست شهرستانها به عنوان نزدیكترین اداره كننده مناطق با داشتن مراكز محیط بانی در هر یك از مناطق مستقیما در امر حفاظت محیط زیست انجام می گیرد و پس از آن اداره كل محیط زیست هر استان نقش راهبردی مناطق را به عهده دارد .
در ذخیره گاه زیست كره ارسباران نیز سلسله مراتب فوق وجود دارد . این منطقه زیــر نظر اداره كل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان شرقی قرار داشته و نگهداری از آن توسط محیط بانی هایی كه در مراكز محیط بانی و مركز سر محیط بانی مستقر هســتند انجام می شود و پس از تهیه طرح جامع مدیریت نیز نقش كلیدی حفاظت با این افـراد بوده و پژوهش و نظارت توسط كارشناسان هر رشته انجام خواهد گرفت .

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.