ذخيره گاه زيست كره توران

نام انگلیسی:  Touran Biosphere reserve    

نام فارسی :  ذخیره گاه زیست كره توران

 

 

موقعیت جغرافیایی

شرایط توپوگرافی :
این ذخیره گاه كه در جنوب البرز و شمال كویر نمك قرار دارد منطقه ای وسیع و بیابانی بوده كه هسته اصلی آن را تپه های ماسه ای و دشتهای رسی تشكیل می دهد . راه اصلی دسترسی به این ذخیره گاه ، جاده تهران سمنان- مشهد بوده كه پس از گذشتن از شهرشاهرود و بعد از 12 كیلومتر از روستای میامی ، جاده بیارجمند به سمت جنوب قرار دارد كه طولی حدود 40 كیلومتر داشته و دستزسی به غرب ذخیره گاه را ممكن می سازد . پس از آن جاده های خاكی به طرف شرق، دسترسی به هسته را امكان پذیر می كند .
هسته اصلی این ذخیره گاه در منطقه ای پست (Low land) و در محل اتصال كال شور سبزه وار و كال شور جاجرم ( دو مسیر كویری و شور ) واقع شده كه بخش وسیعی از دامنه های جنوب شرقی البرز را زهكشی كرده و وارد كویر نمك می شوند و اطراف آن را كوههای مرتفعی احاطه كرده اند .
شرایط ویژه توپوگرافی باعث شده كه این ذخیره گاه محیط مناسبی برای حیاط وحش ایجاد كرده به نحوی كه مناطق كوهستانی با شیب زیاد، تپه ماهورها، تپه های ماسه ای و كفه های رسی در منطقه مركزی و اطراف آن وجود دارند .
حداقل ارتفاع در دشتهای رسی پست، 800 متر و حداكثر ارتفاع كوه پیغمبر در جنوب ،2265 متر و قله اله كوم در غرب منطقه، برابر با 1425 متر است .

 

هوا و اقلیم :
در این ذخیره گاه، بارش متوسط سالیانه در هسته مركزی بین 100 میلیمتردر جنوب تا 150 میلیمتر در شمال آن متغیر است و در ارتفاعات كوهستانی آن بارش به بیش از 400 میلیمتر در سال می رسد . بیشترین مقدار بارش در ماههای فوریه تا مه می بارد و در بعضی سالها بارش سالانه به نصف مقدار متوسط آن كاهش می یابد .
در ایستگاه مزنیان كه در شمالCore قرار دارد ( ایستگاه تبخیر سنجی در طول جغرافیایی شرقی  ′48 ˚56 و عرض جغرافیایی ′19  ˚36 شمالی و ارتفاع 820 متر ) میانگین دمای سالانه 6/17 درجه سانتیگراد بوده و میانگین دما در گرمترین ماه سال یعنی ماه اوت 3/31 و در سردترین ماه سال یعنی ژانویه، 4/4درجه سانتیگراد می باشد . حداكثر و حداقل مطلق دما 47 درجه سانتیگراد در ماه اوت و 5/12- درجه سانتیگراد در ماه ژانویه است .
میانگین رطوبت نسبی سالانه در منطقه مركزی  (core)، حدود 50 درصد می باشد و ارتفاع تبخیر از تشتك كلاس A بیش از 3250 میلی متر در سال است .
در تمامی ماههای سال وزش باد وجود داشته و حداكثر سرعت اندازه گیری شده باد در این منطقه، 30 متر بر ثانیه ( 108 كیلومتر بر ساعت) می باشد .
میزان تابش مستقیم آفتاب ، حدود 3000 ساعت در سال بوده و حداكثر آن در ماه جولای می باشد كه بیش از 350 ساعت است .
فصل خشك برای گیاهان از ماه آوریل شروع شده و تا دسامبر هر سال ادامه می یابد . اقلیم منطقه(core) فرا خشك (super arid ) بوده و در ارتفاعات اطراف آن از نوع نیمه خشك (sami – arid ) می باشد .

 

زمین شناسی، ژئومورفولوژی و خاك :
منطقه core از آبرفتهای دوران چهارم زمین شناسی (Qal) تشكیل شده و به طور عمده شامل رسوبات با بافت سنگین و دارای املاح گچ و نمك بوده كه در مناطقی وسیع، پوشیده از ماسه های روان (Sand dune ) می باشد كه به دلیل پوشش گیاهی اندك و وزش بادهای شدید، تثبیت نشده اند . شكل تپه ها بسیار متنوع بوده ومی توان  انواع بارخان تپه های طولی و نبكا را در این ذخیره گاه مشاهده نمود .
بر روی دشتهای سیلابی با بافت سنگین رسی و سیلتی، آبراهه های زیادی ناشی از گذر سیل وجود دارند كه با زهكشی این دشتها، نمك زیادی را پس از خشك شدن آبها در بستر خود به جا می گذارند .
تپه های كم ارتفاع مارنی با ارتفاع كم تا متوسط (5تا 100 متر ) و با شیب 15 تا 20 درصد در اطراف تپه های ماسه ای دیده می شوند و گاهی نیز ماسه های بادی روی این تپه ها را پوشانده است .
مناطق كوهستانی دارای سنگهای مختلف بوده كه بخشی از آنها را سنگهای آهكی تشكیل داده و مارن و شیل و سنگهای آذرین نیز به همراه ماسه سنگ و كنگلومرا در مناطق پایینتر مشاهده می شوند . كوه های هیزمی غریبه و كهنه كدو در جنوب منطقه مركزی به صورت یك دیواره شرقی – غربی این منطقه را از كویر نمك جدا می كند .
خاكهای منطقهcore  از نوع ماسه ای عمیق با درصد رس بسیار كم بوده و در كفه های رسی، خاكها بسیار دانه ریز و دارای املاح بوده و بر روی دامنه های كوهستانی، انواع خاكهای Regasols , Litosols دیده می شوند كه دارای عمق كم تا متوسط می باشند .


منابع آب :
این ذخیره گاه بسیار نزدیك به كویر نمك یا كویر بزرگ بوده و در انتهای دو مسیل بزرگ كال شور سبزوار و كال شور جاجرم قرار دارد كه با بهم پیوستن آنها در شمال غرب منطقه، كال شور خار توران شكل می گیرد و با وارد شدن به كویر نمك ، پلایای وسیعی را ایجاد می كند . این مسیلها دارای عرض زیادی بوده كه گاهی به بیش از یك كیلومتر می رسد و بر اثر جریان سیلابها، مسیر آنها در دشت رسی تغییر می یابد . هنگام جریان سیلابها، این مسیلها دارای آب فراوانی بوده كه گاهی دبی آن چندین ده متر مكعب بر ثانیه می باشد ولی خیلی زود فرو كش كرده و تا مدتی، آبهای زهكشی كه شدیدا شور و قلیا هستند در آنها جریان دارند . هدایت الكتریكی آبهای جاری در این مسیل ها بسیار زیاد بوده و برای دبی های كمتر اتز یك متر مكعب بر ثانیه، بین 10 تا 20 هزار میكرو موس می باشد كه برای گیاهان و حیات وحش غیر قابل استفاده است .
حداكثر جریان آبهای سطحی در فروردین ماه بوده و حداقل جریان در تابستان و حدود 100 لیتر بر ثانیه می باشد كه گاهی نیز خشك می شود .عبور از بستر عریض این مسیلها به دلیل وجود رطوبت و املاح زیاد، اغلب اوقات به سختی صورت می گیرد .
منابع آبهای زیر زمینی در منطقه به دلیل وجود رسوبات دانه ریز در دشتهای رسوبی و املاح زیاد بسیار فقیر بوده و كیفیت نامناسبی دارند . تنها در كوهستانهای آهكی اطراف هسته اصلی چشمه های كم آب با كیفیت خوب و به صورت پراكنده وجود دارند كه مورد استفاده مردم و حیات وحش قرار دارد . در هسته اصلی نیز چاههای آب كم عمق چند متری وجود دارند كه مجهز به تلمبه های بادی بوده و دارای آبشخوار نیز می باشند. در اطراف كوههای جنوبی منطقه چاههای عمیقی وجود دارند كه هدایت الكتریكی آنها حدود 2000 میكروموس بر سانتیمتر بوده و به سمت شمال شوری آنها به سرعت افزایش می یابد .

 

ناحیه بندی ذخیره گاه زیستكره توران :
اسامی نواحی مختلف هسته مركزی :
1. كلاته ماجراد
2. دو شاخ
3. دق دشت بیارجمند
4. گرماب
5. احمد آباد

 

اسامی نواحی مختلف سپر های حفاظتی :
1.  كلاته دلبر
2. عباس آباد
3. زمان آباد
4. طرود
 

نوع زیستگاه :
1. صخره ها و بیرون زدگیهای سنگی
2. دشتهای دامنه ای
3. بیابانهای سنگ ریزه ای
4. بیابانهای ماسه ای


گونه های غالب :

1. Astragalus verus
2. Halothamnus auriculus
3. Kraschennikoria ceratoides
4. Zygophyllum atriplicoides
5. Heliotropium aucheri
6. Artemisia sieberi
7. Pteropyrum aucheri
8. Salsola tomentosa
9. Anabasis aphylla
10. Anabasia haussknechtii
11. Atriplex griffithii
12. Alhagi pseudalhagi
13. Scariola orientalis
14. Launaea acanthodes
15. Ephedra strobilacea
16. Astragalus kavirensis

 

توصیف زیستگاهها :
ذخیره گاه زیستكره توران دارای تنوعی اززیستگاههای بیابانی است به طوری كه دراین ذخیره گاه رویشگاههای دارای خاك شور گچی ماسه ای و مناطق صخره ای و كوهستانی وجود دارد . این مكان با دارا بودن حدود 375 گونه غنای جالب توجهی از گیاهان سازگار با مناطق خشك و بیابانی را در بر می گیرد . گیاهان تروفیت و همی كریپتوفیت در میان سایر اشكال رویشی غالب هستند و برتری آنها بیانگر شرایط دشوار بیابانی و نیمه بیابانی در استقرار سایر اشكال رویشی مانند درختان و درختچه ها می باشد . اكثر گونه های گیاهی این منطقه در ناحیه رویشی ایران و تورانی و اروپا سیبری و … حضور دارند .

 

فهرست گیاهان در معرض تهدید :

1. Vulnerable (vu)
Eminium lehmannii (Bge) kuntze
Salsola abarghuensis assadi
Isatis campylorarpa Boiss
Astragalus catacamptus Bunge
A . kavirensis nmaassoumi
A . touranicus freitag  f  podl.
Malacocarpus crithmifolius (Retz.)Fisch. F  C.A.Mey.

Carex physodes M.B  subsp . subphysodes  (M.Pop.ex  V. krecz . ) kukkonen

Artemisia sieberi subsp. Sieberiعلوفه ای و سوخت                                                         
Zygophyllum atriplicoidesعلوفه ای و سوخت                                                                   
Ziziphora tenuiorدارویی                                                                                         
Pistacia khinjukسوخت                                                                                          
Haloxylon aphyllum سوخت                                                                                 
H . persicumسوخت                                                                                                
Calligonum comosumسوخت                                                                                
Amygdalus lycioidesتغذیه ای و سوخت                                                                           
Ferula assa – foetidaتغذیه ای و دارویی                                                                              
F . gumosaدارویی و صنعتی                                                                                                


عمده ترین زیستگاههای موجود در ذخیره گاه زیستكره توران شامل زیستگاههای كویری دشتی بیابانی و نیمه بیابانی كوهستانی و تپه ماهوری شنزارهای بدون پوشش گیاهی دشتهای سیلابی با پوشش نی .


عمده ترین جانوران ذخیره گاه شامل :


پستانداران :
1. Gazella  subgutturosaآهو
2. Gazella  bennettiiجبیر
3. Acinonyx  jubatusیوزپلنگ
4. Capra aegagrusكل و بز
5. Ovis orientalis  arkalقوچ و میش
6. Canis lupusگرگ
7. Equus  hemionusگورخر
8. Felis margaritaگربه شنی
9. Hyaena hyaenaكفتار
10. Felis caracalكاراكل
11. Panthera  pardusپلنگ

 

پرندگان :
1. Chlamydotis umdulataهوبره
2. Aquila heliacaعقاب شاهی
3. Aquila chrysaetosعقاب طلایی
4. Buteo buteoسارگپه
5. Circus eyaneusسنقر خاكستری
6. Aegypius monachusدال سیاه (كركس سیاه )
7. Accipiter nisusقرقی
8. Falco pelegrinoidesبحری
9. Falco peregrinusشاهین
10. Gyps fulvusكركس
11. Alectoris chukarكبك
12. Amoperdik griseogularisتیهو
13. Coturnix coturnixبلدرچین
14. Corsorius cursorدودوك
15. Pterocles coronatusكوكر گندمی
16. Podoces pleskeiزاغ بور
17. Pterocles exustusباقرقره شكم بلوطی

 

خزندگان :
1. Spalerosophis cliffordiمارشتری
2. Coluber rhodorhachisمار قیطانی
3. Echis carinatusمار جعفری
4. Vipera lebetinaگرزه مار
5. Cerastes cerastesافعی شاخدار
6. Walterinnesia aegyptiaمار كبری
7. Boiga trigonatumآلوسر

عمده ترین زیستگاههای منطقه شامل :
زیستگاه منطقه دو شاخ منطقه دق دشت بیارجمند ، منطقه لبگاه كویر،  منطقه كوهستانی ماجراد ، منطقه ابوالیحیی، نیزارها و تپه ماهور های گرماب و شنزارهای احمد آباد .

 

گونه های در خطر انقراض :

1. Acinonyx jubatus VuA1d+2d, c1 یوز پلنگ
2. Capra aegagrus VuA2cde كل و بز
3. Egus hemionus  Vua2c گورخر
4. Gazella dorcas LR/cd جبیر
5. Gazella subgutturosa LR/ nt آهو
6. Hyaena hyaena LR/nt كفتار
7. Ovis orientalis arkal VuA2cde قوچ و میش
8. Pantera pardus Enc2a پلنگ
9. Aegypius mohachus LR/ nt كركس سیاه
10. Aquila heliaca Vuc1 شاهباز ( عقاب شاهی )
11. Chlamydotis undulata LR/nt هوبره

كلیه گونه های جانوری موجود در ذخیره گاه زیستكره توران حفاظت می شوند و هیچگونه بهره برداری از آنها صورت نمی گیرد . امادر داخل منطقه زمینهای كشاورزی وجود دارد كه كشت محصولات مختلف كشاورزی در آن رواج دارد .

آمارهای مربوط به جمعیت و اشتغال و رابطه مردم با ذخیره گاهها:
در محدوده B.Z ,T.Z  توران مجموعا 64 آبادی با مجموع مساحت 10700 نفر زندگی می كنند . جاده ترانزیت تهران-  مشهد از شمال ذخیره گاه می گذرد .

 

اشتغال مردم :
دائمی / فصلی

هسته مركزی :  / تعدادی شتر دار به صورت فصلی و محدود
سپر حفاظتی : 5100 نفر / تعدادی شتر دار عشایر با جمعیت محدود         
منطقه بینابینی :  5600 نفر / تعدادی شتر دار عشایر با جمعیت محدود
در منطقه ذخیره گاه توران مجموعا 64 آبادی دارای سكنه وجود دارد كه مشخصات و امكانات آنها در جدول (1) خلاصه شده است .
مشخصه های فرهنگی ، تاریخی و معیشتی بومیان توران به تفكیك دهستانها و در مجموع ذخیره گاه در جدول (2) مشخص شده است .
ذخیره گاه توران درفاصله 30 كیلومتری شهر شاهرود و در فاصله 110 كیلومتری شهر سمنان ( مركز استان ) واقع است .
بومیان توران از نژاد آریایی و فارسی زبان هستند و از دین اسلام و مذهب شیعه تبعیت می كنند . خشكی و گرمای حاكم بر منطقه باعث شده كه بومیان منطقه به شیوه های ابتكاری برای حفظ آب و رطوبت خاك دست یابند و معماری خاص كویری را بنا گذارند . این عملكرد در طول سالیان دراز ریشه در فرهنگ و آداب و سنن ایشان پیدا كرده است .

 

استفاده از منابع توسط افراد محلی :
هسته مركزی : شترداری به صورت محدود و فصلی
سپر حفاظتی : عمدتا كشاورزی، دامداری، باغداری، فرشبافی و كارگری
منطقه بینابینی : عمدتا كشاورزی، دامداری، باغداری، فرشبافی و كارگری
اثرات نا سازگار عمده چرای بی رویه دام، به ویژه شتر بوته كنی برای مصرف علوفه دام و سوخت و شكار غیر مجاز است .
فعالیتهای چاره جویانه شامل اجرای دقیق مقررات كنترل چرای دام و خروج دام مازاد ، جلوگیری از شكار غیر مجاز، تامین سوخت برای بومیان جلوگیری از بوته كنی فعالیتهای آموزشی ترویجی برای روستاییان جهت آگاهی از ارزشهای ذخیره گاه و جلب مشاركت بومیان در مدیریت پایدار این منطقه به ویژه فرشبافی به منظور افزایش در آمد خانواده و جلوگیری از فشار بر منابع طبیعی تامین آبشخور برای حیات وحش به منظور جلوگیری از روی آوردن آنها به سمت روستاها در فصول خشك .

 

درآمد و سود مردم محلی :
بهره مندی بومیان از ذخیره گاه در حد استفاده از پوشش گیاهی برای علوفه دام سوخت و استفاده های دارویی و مصرف در صنایع كوچك مثل رنگرزی و… می باشد . همچنین در بخشهایی از ذخیره گاه از منابع آب و خاك جهت امور كشت و زرع استفاده می كنند .شكارچیان وحش نیز بخشی از غذای بومیان را تامین می كند .
در توران 25 آبادی با مجموع جمعیت 5100 نفر در سپر حفاظتی و 39 آبادی با مجموع جمعیت 5600 نفر در منطقه بینابینی وجود دارد .
مشاركت بومیان در نحوه بهره برداری از منابع طبیعی در گذشته نسق و عرف رایج و بسیار محكمی داشته و جالب اینكه بسیار منطبق با اصول توسعه پایدار بوده است  به طوریكه نظارت كافی بر نحوه بهره برداری از منابع ذخیره گاه توسط رهبران محلی و مكانیسمهای تعریف شده آنها صورت گرفته است .
متاسفانه با تغییر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دردهه های گذشته این مشاركت بسیار كمرنگ شد .ولی اخیرا تقویت مشاركت مردم در تصمیم گیریها در الویتهای اساسی برنامه های دولت قرار گرفته و شوراهای مردمی در سالهلی اخیر شكل گرفته اند .
فعلا از 64 روستای منطقه در 56%دارای شورای روستا هستند . هر چند هنوز حدود اختیارات و نقش عملی آنها به عنوان پل ارتباطی بین مردم و دولت كاملا مشخص نشده است .ولی آلتر ناتیو بسیار مناسبی برای مشاركت رهبران محلی و مردم در مدیریت ذخیره گاه در آینده نزدیك هستند .
وضعیت فعلی مشاركت بومیان در مدریت ذخیره گاه رضایت بخش نیست ولی به علت شكل گیری گروههای مردمی تصمیم گیر و با جایگاه قانونی تعریف شده امید می رود روند مشاركت سیر مثبت به خود بگیرد .

توریستها برای انجام مطالعات و پژوهشهای علمی، تفریح و تفرج، فیلمبرداری و همچنین گردشگری برای مشاهده مستقیم حیات وحش وارد ذخیره گاه زیستكره توران می شوند .
ذخیره گاه دارای یك ساختمان مهمانسرا جهت اسكان توریستها و باز دید كنندگان می باشد . همچنین محیط بانی ها و سر محیط بانی های منطقه دارای مهمانسراهایی می باشند كه می توانند توریتها را در خود اسكان داده و امكاناتی از قبیل خودرو را جهت باز دید از منطقه در اختیار آنها قرار دهند . ذخیره گاه فاقد هر گونه امكانات تفرج متمركز بوده و تفرج در منطقه به صورت گسترده صورت می گیرد.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.