ذخيره گاه زيست كره حرا

نام انگلیسی:  Hara Biosphere reserve    

نام فارسی :  ذخیره گاه زیست كره حرا

 

 

موقعیت جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی
ذخیره گاه حرا تنها منطقه حفاظت شده از جنگلهای مانگرو در حاشیه شمالی خلیج فارس و دریای عمان بوده كه بیشترین تراكم پوشش را نیز در همین منطقه دارد . این ذخیره گاه بین طول جغرافیایی 55 درجه و  21 دقیقه تا  55 درجه و 50 دقیقه شرقی و  26 درجه و 41 دقیقه تا  26 درجه و  59 دقیقه عرض شمالی و در فاصله بین جزیره قشم ، بزرگترین ایران در خلیج فارس و ساحل سرزمینی ایران قرار دارد و جرء محدوده استان هرمزگان می باشد .


دسترسی به این ذخیره گاه از بندر عباس، مركز استان هرمزگان امكان پذیر است . یكی از راههای دسترسی، طی مسیر راه شرقی –  غربی جاده بندر عباس – بندر خمیر با مسافتی حدود 125 كیلومتر می باشد . از این مسیر می توان به روستاهای پیر حریره، لشتقان، كوشك، سایه خوش رسید كه در شمال و غرب منطقه قرار دارند. مسیر دیگر، عزیمت به جزیره قشم با قایق و از بندر عباس بوده و با رسیدن به بندر لافت در شرق محدوده ذخیره گاه می توان به روستای گورزین در شرق منطقه عزیمت نمود و سپس در جهت غرب، روستاهای خورخوران، تیل، دورینی، گوران، چاهو، بندر دولاب و كنار سیاه، مركز جنوبی ذخیره گاه را تشكیل داده اند . از این روستاها ، دسترسی به ذخیره گاه با قایق میسر است . مردم این روستاها اغلب به فعالیتهای تجاری مشغول بوده و به جز نخلستانهای محدود، فعالیت كشاورزی عمده ای ندارند . دامداری محدود همراه با صید ماهی در آبهای ساحلی از دیگر فعالیتهای آنهاست .
هسته مركزی ذخیره گاه بستر كم عمق بین نوار ساحلی سر زمینی و جزیره قشم قرار داشته و رسوبگذاری رود خانه ها دردلتای خود باعث شده تا محیطی كم عمق در دریاچه بوجود آمده و باعث استقرار مانگرو شود كه با جذر و مد روزانه آب در خلیج فارس سازگار شده اند.
طول ذخیره گاه حدود 150 كیلومتر بوده و مسافتی بیش از 85000 هكتار دارد كه بیش از 6300 هكتار آن را جنگلهای حرا تشكیل می دهد . نزدیكترین نقطه جزیره قشم یعنی بندر لافت تا ساحل بندر خمیر در شمال غرب ذخیره گاه حدود یك كیلومتر است كه تنگه خوران را بوجود آورده است .


آب و هوا و اقلیم
نزدیكترین ایستگاه سینوپتیكی به ذخیره گاه حرا، ایستگاه بندر عباس است كه از نظر ارتفاعی نیز با ذخیره گاه تفاوت نداشته و در ساحل خلیج فارس قرار دارد .
ذخیره گاه حرا دارای آب و هوای گرم و مرطوب بوده و در طبقه بندی آمبرژه در طبقه بیابانی گرم شدید قرار دارد . میانگین طولانی مدت بارش سالانه در بندر عباس 146 میلیمتر بوده و دمای متوسط سالانه آن 2/27 درجه سانتیگراد می باشد . بیشترین مقدار بارش در ماههای ژانویه و فوریه می بارد . تابستان فصلی خشك است . گرم ترین ماه سال ژوئیه با دمای متوسط 5/34 درجه سانتیگراد و سرد ترین ماه سال، ژانویه با دمای متوسط 1/18 درجه سانتیگراد می باشد . حداكثر و حداقل مطلق دما نیز به ترتیب برابر 48 و 5/7 درجه سانتیگراد به ثبت رسیده است .


دراین ذخیره گاه، رطوبت نسبی هوا زیاد بوده به طوری كه متوسط سالانه آن بیش از 65 در صد می باشد كه بین 60 تا 68 درصد در ماههای مختلف سال نوسان دارد .
جریان بادهای منطقه به طور عمده دارای جهت شمال غربی – جنوب شرقی داشته و فصل وزش آنها، زمستان است و بادهای محلی نیز با شدت كمتر وجود دارند .

 

زمین شناسی، ژئو مورفولوژی و خاك
ذخیره گاه حرا در فاصله بین جزیره قشم و ساحل سر زمینی ایران از نظر زمین شناسی در ادامه كوهستانهای زاگرس قرار گرفته است . در شمال منطقه كوههای بلند با ارتفاع حداكثر 2347 متر در كوه گنو به دشت های ساحلی متصل شده اند كه در این فاصله گسلهای متعددی وجود داشته و باعث شده اند تا گنبدهای نمكی متعددی در پلیوستوسن بیرون زدگی یابند . این گنبدهای نمكی در مسیر جریان آبهای سطحی كیفیت آنها را به شدت نا مناسب می سازند .


اراضی ساحلی هنگامی كه از دریا دور هستند شرایط مناسبی برای كشت دارند ولی فاقد آب بوده و ارضی با پوشش گیاهی تنك را تشكیل می دهند . اراضی نزدیك به دریا دارای خاكهای شور و قلیا بوده و آب زیر زمینی در آنها نزدیك به سطح زمین می باشد.
جزیره قشم یكی از تپه ماهورهای دامنه ای زاگرس بوده كه از آب بیرون مانده است و حداكثر ارتفاع در آن 31 متر است .
رسوبات آماری كه به ویژه در دلتای رودخانه مهران رسوب می كنند و عمق كم این خلیج در این ذخیره گاه كه بین یك تا دو متر است جزایر كوچك متعددی را به وجود آورده كه هنگام جذر دریا نمایان می شوند و در بعضی از این پشته ها جنگلهای حرا استقرار یافته اند و در بعضی دیگر از آنها به دلیل شوری بسیار زیاد خاك جنگلهای حرا دیگر مشاهده نمی شوند .


آزمایش های انجام شده بر روی خاك های این ذخیره گاه نتایج زیر را داشته است :
– هدایت الكتریكی 36 موس بر سانتی متر
– PH بین 6/7 تا 2/8
– ماسه حدود 10 درصد
– سیلیس حدود 60 درصد
– رس حدود 30 درصد

 

منابع آب
خلیج فارس به دلیل آنكه آبهای ورودی به آن از ساحل كمتر از تبخیر آن می باشد دارای شوری بیشتری نسبت به آب دریاهای آزاد بوده و غلظت املاح آن در بیشتر نقاط بین 36 تا 40 در هزار است ولی در بعضی مناطق كه دارای عمق كمی بوده و تبخیر شدیدی دارند گاهی به بیش از 60 در هزار می رسد . آبهای زیر زمینی نواحی ساحلی نیز شوری زیادی داشته و قابل شرب نمی باشند و برای باز دید كنندگان از ذخیره گاه به همراه داشتن بطری های آب الزامی است . دمای آب دریا در زمستان حدود 20 درجه سانتیگراد بوده و در تابستان به 36 درجه سانتیگراد می رسد . یك جریان سطحی و در خلاف جهت عقربه های ساعت چرخه ای از آب اقیانوسی را در سواحل ایران ایجاد كرده و در تغییرات دما و غلظت شوری و مواد غذایی آبها اثر می گذارد .


جریانهای جزر و مدی نقش مهمی در جابجایی مواد رسوبی و مواد غذایی داشته و به همراه امواج ناشی از بادهای شمال غربی كه در زمستان شدت می یابند در پخش یكنواخت رسوبات ورودی از ساحل در داخل دریا می نمایند .
بلندی جذر و مد بین یك تا پنج متر متغیر بوده و سرعت جریان آنها حدود50 سانتیمتر بر ثانیه می باشد .

 

منطقه حفاظت شده حرا
جنگلهای مانگرو اكوسیستم های كاملا ویژه ای هستند و اجتماعات گیاهی و جانوری آنها در ارتبتط با شرایط خاصی می تواند شكل بگیرد .
از نظر پوشش گیاهی منطقه حفاظت شده حرا شامل دو فرم است .
– جوامع گیاهی هالوفیت یا شور پسند كه متعلق به تیره Chenopodiaceae    بوده و در نواحی ساحلی گسترش دارند و بعضا با بوته های گز همراه هستند .
– گونه حرا با نام علمی Avicennia marina   كه بوجود آورنده جنگلهای انبوه است .
گونه های هالوفیت منطقه حفاظت شده حرا عبارتند از :
1. Arthrocnemum  macrostachyum
2. Bienertia cycloptra
3. Halocnemum strobilaceum
4. Suaeda fruticosa
5. Suaedea vermiculata
6. Salicornia europaea

 

كار بری های درخت حرا :
1. تامین غذا و علوفه دام
2. تولید چوب
3. تولید ذغال
4. تهیه خمیر كاغذ
5. تولید عسل
6. تولید ابریشم مصنوعی
7. تولید الكل و شكر
8. مصارف پزشكی
9. صنایع كبریت سازی

 

ناحیه بندی ذخیره گاه زیستكره حرا
اسامی نواحی مختلف كه به عنوان هسته مركزی انتخاب گردیده اند :
1. ترعه خوران
2. بندر گوران


اسامی نواحی كه به عنوان سپر حفاظتی انتخاب شده اند :
1. لشتگان پایین
2. رودخانه مهران
3. لافت كهنه
4. بندر لافت

 

شكل فضایی نواحی مختلف :
وسعت خشكی هسته مركزی : 60338 هكتار
وسعت خشكی سپر حفاظتی :25452 هكتار
وسعت آبی سپر حفاظتی : –
وسعت خشكی نواحی بینابینی :255327 هكتار


توجیه علل ناحیه بندی
دلیل انتخاب هسته مركزی حفاظت از جنگلهای حرا می باشد كه به عنوان جنگلهای ساحلی حساس و شكننده نقش ارزنده ای در حفظ تنوع زیستی منطقه دارا می باشد و همچنین حفاظت از گونه های خاص حرا و چندل كه آخرین حد پراكنش آن در شمال شرقی ذخیره گاه می باشد . نواحی منتخب سپر حفاظتی عمدتا اطراف سكونت گاههای انسانی انتخاب گردیده است .

 

آمارهای مربوط به جمعیت و اشتغال و رابطه مردم با ذخیره گاهها
در محدوده سپر حفاظتی و منطقه بینابینی حرا مجموعا 52 آبادی با جمعیت 30500 نفر وجود دارد . منطقه آزاد قشم در جوار ذخیره گاه ایجاد شده و حدودا 15 كارگاه لنج سازی و چند كارگاه صنعتی وجود دارد .

 

بومیان اقوامی از نژاد آریایی و فارسی زبان هستند كه با گویش بندری تكلم می كنند . دین این اقوام اسلام و مذهب آنها شیعه و سنی است مشخصه های فرهنگی تاریخی و معیشتی این اقوام در جدول ( 2) به تفكیك دهستانها و در مجموع ذخیره گاه نشان داده شده است.


ذخیره گاه حرا در 25 كیلومتری بندر قشم و در 15 كیلومتری بندر عباس ( مركز استان هرمزگان ) قرار دارد . ویژگی بارز فرهنگی و تاریخی بومیان این ذخیره گاه وابستگی اغلب ویژگیهای فرهنگی اجتماعی اقتصادی آنها به دریا و منابع آبی است به طوریكه سالیان سال است كه با ماهیگیری و زندگی روی آب امرار معاش می كنند . ایشان سازندگان قایق و كشتی ماهری هستند و با چوبهای مخصوص لنجهایی به طول 40 متر می سازند . مشخصه دیگر فرهنگی این اقوام تاثیر متقابل ایشان با ساكنین جنوب خلیج فارس به ویژه در دبی می باشد كه ناشی از داد و ستد فراوان بین این دو قسمت خلیج بوجود آمده است .

 

استفاده از منابع
هسته مركزی : به صورت محدودی ماهیگیری و سر شاخه زنی مانگرو ها برای تامین علوفه
سپر مركزی : عمدتا ماهیگیری، داد و ستد، كشاورزی، دامداری، لنج سازی، صنایع دستی
منطقه بینابینی : عمدتا ماهیگیری، داد و ستد، كشاورزی، دامداری، لنج سازی، صنایع دستی و صنایع كارگاهی
اثرات نا سازگار عمده توسعه بی رویه محدوده منطقه آزاد قشم و تغییر كاربری اراضی تالابی است . همچنین استفاده از سر شاخه مانگروها برای علوفه دام نیز زیاد است . شكار و صید غیر مجاز نیز وجود دارد . مزارع پرورش میگو از عوامل دیگر تهدید كننده تالاب حرا است.


فعالیتهای چاره جویانه شامل جلوگیری از توسعه بی رویه منطقه آزاد قشم به طرف ذخیره گاه جلوگیری از تغییر كار بری اراضی تالابی برای ایجاد مزارع میگو صنایع و سكونت كاهها فغالیتهای آموزشی و ترویجی برای شناساندن ارزشهای ذخیره گاه برای بومیان و تلاش در جهت ارتقاء مشاركت ایشان در مدیریت ذخیره گاه .


بهره مندی بومیان از منابع ذخیره گاه عمدتا شامل بهره برداری لز آبزیان جهت تامین بخشی از غذای خویش و استفاده از سر شاخه های درختان مانگرو برای تامین علوفه دام می باشد . همچنین در بخشهایی از ذخیره گاه اقدام به كشت و زرع می كنند .
در ذخیره گاه حرا 56 آبادی با مجموع 30500 نفر زندگی می كنند .
مشاركت بومیان در نحوه بهره برداری از منابع طبیعی در گذشته نسق و عرف رایج و بسیار محكمی داشته و جالب اینكه بسیار منطبق با اصول توسعه پایدار بوده است  به طوریكه نظارت كافی بر نحوه بهره برداری از منابع ذخیره گاه توسط رهبران محلی و مكانیسمهای تعریف شده آنها صورت گرفته است .


متاسفانه با تغییر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دردهه های گذشته این مشاركت بسیار كمرنگ شد .خوشبختانه اخیرا مشاركت مردم در تصمیم گیریها در الویت سیاست دولت قرار گرفته و شوراهای مردمی در سالهلی اخیر شكل گرفته اند .این شوراها با انتخاب مردم از بین معتمدین محلی مشخص و مسئولیت هدایت بسیاری از امور جوامع محلی را به عهده دارند .
فعلا از 52 روستای منطقه در 62% شورای روستا تشكیل شده و این شورا ها هر چند فعلا مكانیسم مشخص و تعریف شده ای برای مدیریت منابع ذخیره گاه ندارند  ولی آلترناتیو بسیار مناسبی برای مشاركت رهبران محلی و مردم در مدیریت ذخیره گاه در آینده نزدیك هستند . وضعیت فعلی مشاركت بومیان در مدیریت ذخیره گاه رضایت بخش نیست ولی به علت شكل گیری گروههای مردمی تصمیم گیر و با جایگاه قانونی تعریف شده امید می رود روند مشاركت سیر مثبت به خود بگیرد.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.