مختصري راجع به سم مار

سم مار عمدتاً برای بی حركت كردن و كشتن شكار می باشد و از نظر دفاعی احتمالاً اهمیت حیاتی دارد . نیش دندان یا فنگ Fang را به دندان تغییر شكل یافته مار گویند كه شیار دار یا مجوف است (همانند سوزن تزریقات) .
فنگ‌ها در گروه افعیها بزرگ هستند و روی استخوان فك بالا قرار دارند و توسط ماهیچه‌ها حركت می كنند . در صورتیكه فنگ‌ها در گروه الاپیده مانند كبراها كوتاهتر و به طور ثابت روی استخوان فك بالایی قرار می گیرند . این فنگ‌ها در مار دریایی كوتاهتر و همراه چند دندان معمولی روی استخوان فك بالایی قرار دارند .
مارهای نیمه سمی گروه كلوبریده غالباً دارای فنگ‌های شیار دار و در قسمت خلفی فك بالایی قرار می گیرند .
سم مار كه به آن ونوم Venom می گویند ، مخلوطی از مواد بیولوژیكی متشكل از پلی پپتیدهای آنزیمی و غیر آنزیمی كه عملشان در انسان موجب بروز مسمومیت‌های مار گزیدگی می شود . در اغلب مارها سم تولید شده در یك جفت غده سمی ذخیره می گردد . غده سمی مار از نظر تشریحی شبیه به غده تغییر شكل یافته پاروتید پستانداران است . این غده در اغلب مارها در فضایی واقع در پشت چشم و روی استخوان فك بالایی كه به سمت پائین و عقب چشم امتداد دارد به عبارت دیگر بین چشم و گوشه دهان قرار می گیرد . با حركت سریع استخوان‌های سر و فشار وارده توسط ماهیچه‌ها به غده سمی ، مقداری سم از راه كانالی كه به دندان سمی متصل است به شكار منتقل می شود .
سم مار حاوی فسفولیپاز A و یا تركیبی از آنست (Phospholipase A) بعضی از فسفولیپازها نسبتاً غیر سمی و برخی دیگر به شدت سمی و عصب گرا (Neurotoxic) و ماهیچه گرا (Myotoxic) هستند . سم اغلب افعی‌ها دارای اندوپپتیداز و ارژنین استرهیدرولیز می باشد (Endopeptidases and arginine esterhydrolases) كه در بروز كاهش فشار خون ، خونریزی و نكروز كمك می كنند . سم مار جعفری (Echis carinatus) احتمالاً دارای اكارین (Ecarin) است كه اثر شدید پروترومبین را دارد و اختلالات انعقادی را باعث می شود . ظاهراً سم افعی شاخدار یا (Cerastes) اثر مشابهی دارد . سم كبرای جنوب (Walterinnesia) و كفچه مار (N.naja oxiana) مانند سایر گروه الاپیده دارای پلی پپتید نروتوكسین همراه با فلجی پس سیناپس اعصاب ماهیچه ای است . سم مار شاخدار ایرانی خاصیت پیش سیناپسی نروتوكسین و فسفولیپااز را دارد . سم مارها دریایی دارای خواص نروتوكسین و مایوتوكسین و فسفولیپاز می باشند .
پراكندگی و ویژگیهای مارهای سمی جهان در جدول شماره 3 تحت عنوان رده بندی مارهای سمی جهان نشان داده می شود .
علاوه بر آنزیمها ، مقادیر مختلفی از تركیبات پلی پپتیدی یا لیپیدها ، كربوهیدراتها و یونهای فلزی مانند سدیم ، پتاسیم ، منیزیم ، روی ، كلسیم ، مس ، منگنز و از عناصر غیر فلزی سموم می توان فسفر و كلر را نام برد كه به نسبت‌های مختلف در بعضی از سموم مارها وجود دارد . بطور كلی 90 تا 92 درصد وزن خشك سم مار حاوی بیش از یك توكسین اصلی است . اثر سم مار در انواع مارها بر روی نسوج زنده متفاوت و ممكن است یك یا چند خاصیت سمی در سم یك نوع مار موجود باشد . با تزریق سم مار به حیوانات آزمایشگاهی آثار ظاهر شده با نشانی های بالینی از تمام خواص سم خواهد بود . به عبارت دیگر سم مار از نظر آزمایشگاهی از یك سری عوامل و فاكتورهای مختلف تشكیل می شود . بنابراین تصویر نهایی مسمومیت با سم مار حاصل فعل و انفعالات پیچیده متقابل بین پلی پپتیدهای زهری با آنزیمهای گوناگون و محیط داخلی بدن انسان است .
به طور كلی آثار مسمومیت با سم مار به دو گروه موضعی و سیستمیك تقسیم می شود آثار مسمومیت موضعی عبارت از ورم موضعی ، نكروز بافت ، طاول و غیره می باشند . از آثار مسمومیت سیستمیك می توان از مسمومیت عصبی ، مسمومیت خونی ، مسمومیت عضلانی و مسمومیت‌های قلبی و كلیوی نام برد .
از نظر بالینی زهر افعیها خون گرا یا موثر در خون (Vasculotoxin) و زهر مارهای الاپیده مانند كبرا عصب گرا یا موثر در عصب (Neurotoxin) و زهر مارهای دریایی ماهیچه گر یا موثر در ماهیچه (Myotoxin) میباشند .
به طور خلاصه سم مار ممكن است حاوی فاكتورهای نروتوكسین ، پروتئولیتیك ، انعقاد كننده خون ، فسفاتازها ، كولینسترازها ، هیالورونیدازها ،‌ امینو اسید اكسیداز و آنزیمهای دیگر باشد كه می توان آنها را جداگانه مورد مطالعه قرار داد .
برای مطالعه فاكتورهای مختلف سم از روشهای متفاوتی استفاده می شود . روشهای فیزیكی و شیمیایی مانند كروماتوگرافی ، ژا فیلتراسیون به وسیله سفادكسها ،‌جدا سازی پروتئین‌ها توسط الكتروفورز ، اسپكتروفوتومتری و تعیین PK‌ها ، مطالعه متابولیكی مانند اندازه گیری فعالیت آنزیمی ، روشهای ایمونوشیمیایی مانند ایمونودیفوزیون اوكترلونی Ouchterlony، ایمونوالكتروفورز و غیره .
می دانیم كه مایعات بیولوژیك حاوی مجموعه ای از پروتئین‌های مختلفی بوده و به منظور بررسی پروتئین به خصوص ، روش جداسازی می بایستی به گونه ای انتخاب شوند تا نسبت به پروتئین مورد نظر كاملاً ویژگی داشته باشند . تهیه پادتن بر علیه پروتئین‌های بخصوص دارای ویژگی بوده و بر همین اساس می توان پروتئین مورد نظر را از یك نظر را از یك مجموعه جدا نمود .
روشهایی كه در حال حاضر مورد استفاده قرار می گیرند همگی بر مبنای كمپلكس بین پادتن – پادگن استوار می باشند و روشهای ایمونولوژی با اندازه گیری یك و یا تعدادی از تركیبات نظیر سیستم پادتن ، پادگن و مجموعه زینهاری انجام می شوند كه در زیر اختصاراً به آنها اشاره می گردد :
1-Recovery of immune complex
(a) Assay of weight
(b) Assay of volume (immunocrit)
(c) Measurement of protein of nitrogen .
2- Gel precipitation
(a) Radial immunodiffusion (Mancini)
(b) Double diffusion (Oucterlony)
(c) Immunoelectrophoresis
3- Labelled antigen or antibody
(a) Radioimmunoassay
(b) Haemagglutination
(c) Enzyme linked immunoabsorbent assay (ELISA)
4- Light Scatterung
(a) Immunonephelometry
(b) Immunoturbidimetry
5- Other
(a) Changes in viscosity
(b) Changes in sedimentation
برای كسب اطلاعات بیشتر و به خصوص از جزئیات روشهای متداول به كتاب بیوشیمی كاربردی ،‌1370، انتشارات دانشگاه تهران ، ترجمه استاد محترم آقای دكتر اسماعیل علمی آخونی مراجعه شود .
اثر سم روی عناصر سلولی و مایعات بدن :
سموم منعقد كننده به دو گروه تقسیم می شوند : گروه اول كه با استفاده از روش آزمایشگاهی یا این ویترو (invitro) فیبرینوژن خالص را بدون حضور كلسیم یا عصاره سلولی و پروترمبین منعقد و آنزیمهای پروتئولتیك این سمها مانند پاپائین فیبرینوژن را به ژل فیبرینی تبدیل می كند . گروه دوم قادر به انعقاد فیبرینوژن نیستند و آنها پروترومبین را ترومبین تبدیل می كنند و می توان گفت كه خاصیت آنها مانند تریپسین ولی به مراتب قویتر و موثرتر است . آنزیمهای پروتئولتیك این سم‌ها تخریب سلولهای ماهیچه ای را افزایش می دهند و از رساندن خون به سلولها جلوگیری می كنند و احتمالاً هیستامین را آزاد می نمایند . فسفاتازها رل بسیار مهمی در مسمومیتها دارند و باعث همولیزخون و ناراحتی های قلبی می شوند . همولیزی كه در اثر سم ظاهر می شود به علت تبدیل شدن لیستین به لیزوستین است كه روی ماهیچه‌های قلب و عمل فیبرین سازی اثر دارد و با ایجاد نقصان در پتاسیم و آب بدن و همچنین مورد حمله قرار دادن سلولهای اندوتلیوم باعث خونریزی ششها می گردد .
چنانچه سم كبرا رقیق باشد این عمل ساده تر انجام می گیرد . از نظر بالینی سمهای منعقد كننده خون اگر به مقدار زیاد و به تدریج و آهسته وارد جریان خون شوند خاصیت انعقاد خون را از بین می برند یعنی خون را دفیبرینه نموده باعث عدم انعقاد خون می گردند . اگر مقدار این سم زیاد باشد و به سرعت وارد جریان خون گردد باعث انعقاد خون در عروق شده و سرانجام مرگ فرا می رسد . در مورد سمهای پروتئولتیك مقدار سم چنانچه كم باشد در محل گزش تورم و درد ایجاد می شود و اگر زیاد باشد موجب قانقرایا یا نكروز موضعی می گردد . در مورد سمهای همولتیك وجود هموكلوبینوری یا خونریزی در ادرار و كم خونی از نشانی های بالینی بشمار می روند . معمولاً سمی كه خون را منعقد می كند خاصیت پرتئولتیك را نیز دارد .
سم عصب گرا یا نروتوكسین عوارض مختلفی مانند فلجی و غیره در سلولهای عصبی ایجاد می كند تقریباً 21 درصد پروتئین اصلی سم كبرای را فاكتور نروتوكسین تشكیل می دهد . از نشانی‌های بالینی این سم اختلال بینایی ، فلج و تنگی نفس می باشد . در این حالت بیمار با یك چشم اشیاء را بهتر تشخیص می دهد و چنانچه از او پرسش‌هایی شود مانند اشخاص مست پاسخ می گوید و خیلی آهسته صحبت می كند . علائم مسمومیت سیستمیك توسط مار كبرا به سرعت آشكار شده ( در مدت 5 تا 10 دقیقه) و مراجعه سریع بیمار به بیمارستان را ایجاب می نماید . سم این گروه از مارها عوارض عصبی محیطی و مركزی دارند . در مورد اعصاب محیطی اثر این سم مانند كورار بوده اختلال انتقال عصبی در سیناپس عصبی – عضلانی از پی آمد آن است . علائم عصبی محیطی این مسمومیت عبارتند از فلج عضلانی ( از جمله ماهیچه‌های تنفسی ) ، اختلال در اعصاب جمجمه ای مانند افتادگی پلكها Ptosis، لوچی Strabismus تنگی مردمك چشم ، ناتوانی در ادای صحیح كلمات ، اختلال در عمل بلع و ریزش آب دهان ، علائم سیستمیك مسمومیت به صورت توقف مراكز عصبی تنفسی ، گیجی ، تهوع و استفراغ شدید ، خواب آلودگی ، بیهوشی و ندرتاً با جملات تشنجی توام می باشد . علت مرگ معمولاً توقف تنفس به علت فلج عضلات تنفسی است كه ممكن است حتی در كمتر از 30 دقیقه پس از گزش اتفاق بیافتد .
بعضی از بیماران به علت عوارض مسمومیت مراكز عصبی در حالت اغماء و بیهوشی می میرند . مهمترین تظاهرات بالینی زهر افعیها ،‌ورم و درد موضعی همراه با نكروز و گانگرن اندام است . زهر افعیها از طریق عروق لنفاوی سطحی پوست منتشر می شود و در مسیر خود سبب درد و تورم شدید ،‌گاهی همراه با طاول ، تراوشات خونابه ای و ترمبوزهای سطحی می باشد كه به آهستگی گسترش می یابند .
از علائم مسمومیت با زهر مار جعفری (اكیس) ، پیدایش ورم ، درد و نكروز است . تهوع ، استفراغ ، سرگیجه و سر درد در عده ای دیده شده است . افزایش ضربان قلب ، بزرگ شدن غدد لنفاوی و دردناك بودن آنها ،‌پیدایش طاول و نكروز بافت اطراف محل گزش را می توان از آثار بالینی بشمار آورد . عوارض خونی سم مار جعفری در اثر آنزیم انعقاد زا سبب تبدیل پروترومبین به ترومبین و در نهایت با رسوب فیبرینوژن همراه با پلاكت‌ها به صورت لخته‌های كوچك و در نتیجه كاهش فاكتورهای انعقادی ظاهر می گردد . این مجموعه همزمان فیبرینولیز ثانویه و یك فاكتور مخرب عروقی (Vasculotoxin) به نام Hemorragin سبب خونریزی عمومی در بیماران می گردد .
سم مار دریایی سبب مسمومیت عضلانی ، فلج عضلات چشم ، گشادی مردمك چشم ،‌قفل شدن دهان ، اختلال بلع ، گاهی نارسایی حاد كلیوی به علت میوگلوبینوری و بالاخره نارسایی كبدی می گردد . سم مار حاوی آنزیمهای دیگری مانند پروتئاز (Protease) كه در سم كفچه مار و بعضی انواع افعیها وجود دارد عملش مانند تریپسین بوده ولی قدرت و اثرش به مراتب بیشتر است . ارپسین (Erepsin) و فسفواستراز Phosphosterase و كولین استراز Cholinsterase آنزیمهای دیگری هستند كه در سم كبرا وجود دارند و باعث پیدایش كولین و اسید استیك می گردند . احتمالاً این آنزیمها در سم گروه افعیها وجود ندارند . هیالوذونیداز Hyaluronidase آنزیمی است كه باعث افزایش بیماری‌های جلدی نزد پستانداران می شود . اسید هیالورونیك مقاومت سلولها و بافتهای مختلف را افزایش می دهد و از نفوذ مواد خارجی به سلولها جلوگیری می كند . در صورتیكه هیالورونیداز این مقاومت را تقلیل می دهد و باعث نفوذ مواد خارجی و جذب سلولی كی گردد . ژل داخل سلولی و نسج همبند مانند سد محكمی است كه مانع نفوذ سم به داخل بافتها می شود و احتمالاً این سد توسط هیالورونیداز كه یك آنزیم حلال است شكسته می شود .
آنزیمهای ریبونوكلئاز و دیزوكسی ریبونوكلئاز (Ribonuclease and Desoxyribonyclease) عمل هیدرولیز را افزایش می دهند و اغلب در سم مارهایی كه دارای خاصیت عصب گرا یا نروتوكسین هستند مانند كبرا وجود دارند . آنزیم افیواوكسیداز Ophio-oxidase به تنهایی سمی نیست ولی موجب آزاد شدن پروتئاز و باندهای چربی و در نتیجه اتولیز و عفونت را باعث می گردد . به طور كلی هیالورونیداز جذب سلولی را تسریع و افیواوكسیداز به اتولیز و فاسد شدن مواد كمك می كند . سم عصب گرا شكار را فلج كرده و لستیاناز Lecithinase قسمت داخلی و شفاف اندوتلیال را مورد حمله قرار می دهد و لیزوستین تولید شده در تخریب و از بین بردن سلولها موثر است و سرانجام پروتئاز به گلبولهای قرمز حمله می كند و موجب تخریب آنها می شود . به عبارت دیگر سم اغلب مارها دارای خواص منعقد كننده و پروتئولتیك است كه از اجزاء مختلف تشكیل می شود . این اجزاء را همانطوری كه گفته شد می توان با روشهای آزمایشگاهی مورد بررسی قرار داد . سم مار خاصیت اسیدی دارد و وزن مخصوص آن بین 1030-1070می باشد سم خشك شده در آب مقطر و سرم فیزیولوژی به خوبی قابل حل است . جدول شماره 4 مقایسه وزن مولكولی و سم نوروتوكسین در نمونه‌هایی از چهار گروه اصلی مارهای سمی جهان را نشان می دهد .
تهیه سم مار :
برای تهیه سم مار در گروه الاپیده مانند كبرا از یك شیشه مخصوص استفاده می شود . درب شیشه را با یك ورقه لاستیك نازك می بندند (مثلاً از جنس تیوپ موتور سیكلت) ، با یك چوب یا عصایی كه در پس گردن مار قرار می گیرد آنرا مهار می كنند . بدین ترتیب مار كبرا را با دست می گیرند و دهانش را به شیشه نزدیك می كنند و در این موقع مار پوشش لاستیكی را گاز می گیرد و چند قطره سم داخل شیشه می ریزد .
در انواع افعیها احتیاجی به پوشش لاستیكی نیست و دندان سمی یا فنگ مستقیماً داخل شیشه قرار داده می شود و با فشار مختصری به غده سمی محلول سم داخل شیشه ریخته می شود  .
غلظت و مقدار سم بستگی به انواع و جثه مار‌ها و فصل سم گیری دارد . سم حاصل را در شرایط خاصی در دستگاه خشك كننده  یا در مجاورت P2O5 یا كلروكلسیم در دیسكاتور تحت خلاء یا بدون خلاء خشك می كنند كه دور از نور ، رطوبت و حرارت می توان آنرا برای مدت زیادی حفظ كرد . رنگ سم در انواع مارها متفاوت است. ممكن است سفید روشن یا كدر یا زرد روشن یا نارنجی متمایل به قهوه ای باشد . گاهی سم مترشحه از غده‌های چپ و راست مار از حیث كمیت و كیفیت با هم اختلاف دارند و این تفاوت در جنسهای نر و ماده مارهایی كه از یك نوعند نیز مشاهده می شود . مقدار سم كبرای نر بیشتر از سم كبرای ماده است ولی این نسبت در گروه افعیها صدق نمی كند . سم كبرای مسن و تیره رنگ بیشتر از كبرای جوان و كم رنگ می باشد . مقدار سم مار كبرا بیش از انواع دیگر مارهای ایرانی است .
بطور كلی با توجه به میزان ترشح سم و قدرت كشندگی یا LD50 آن ، ‌مار كبرا ، مار جعفری ، افعی یا گرزه مار و مار شاخدار به ترتیب از سایر انواع دیگر مارهای سمی ایران خطرناك تر هستند .
مقدار سم نوزادان مارهای سمی گاهی برای كشتن یك فرد بالغ كافی می باشد و گاهی مقدار تزریق سم به شكار كمتر است . این كیفیت بستگی به بلندی و كوتاهی دندان سمی ، ‌جثه ، تغذیه ،‌فصل و نحوه گزش دارد .
بر حسب گونه‌های مار ، علائم مار گزیدگی متفاوت است . حجم مار ، سن ، مقدار تزریق سم ، قدرت كشندگی سم ، محل تزریق سم در بدن و فاكتورهای متفاوت دیگر همگی قابل بررسی هستند . علائم بالینی شناخته شده از مسمومیت مار گزیدگی در ایران در جدول شماره 9 بطور فشرده بیان شده است . گزش های خطرناك مار گزیدگی در ایران اكثرا مربوط به گروه افعیها و مخصوصاً گزش گرزه مار یا افعی است كه غالباً در چراگاه‌ها و مناطق كشاورزی اتفاق می افتد . علائم بالینی این مارها معمولاً حدود 15 دقیقه یا كمی بیشتر پس از گزش ظاهر می شوند . نشانی‌ها غالباً با درد ، تورم ، تشنگی ، تهوع و گاهی اسهال همراه هستند . تورم در ناحیه گزش به سرعت پیشرفت می كند و غدد لنفاوی مربوطه بزرگ و حساس می شود . كاهش فشار خون و تاكی كاردی می تواند پیش درآمد یك شوك باشد . اگر گزش در نواحی فوقانی بدن اتفاق افتد ،‌تورم طی 24 ساعت گسترش می یابد ، ادرار كم می شود ، كبودی و طاول در محل گزش و افزایش درجه حرارت بدن حتی بدون عفونت دیده می شود .
جدول شماره 9 – مهمترین علائم بالینی مسمومیت‌های حاصل از گزش مارهای سمی ایران كه تا به حال گزارش كرده اند . در مورد علائم بالینی مار شاخدار Psedocerastes persicus و كبرای جنوب ایران Walterinnesia aegyptia و سایر مارهای سمی ایران گزارش مدونی وجود ندارد .
معمولاً تورم حدود یك هفته ادامه دارد . نكروزهای موضعی كه موجب سلب فعالیت بیمار گردد به ندرت دیده می شود . خونریزی و شوك باعث مرگ می گردد و درمان ناقص غالباً باعث ناهنجاری و میزان تلفات را به 33 درصد افزایش می دهد .
گزش مار جعفری (Echis carinatus) دارای علائم مشابهی است ولی تورم چندان گسترش ندارد و شوك زودرس ندرتاً دیده می شود . طی 6 ساعت سیر بیماری پیشرفت می نماید و اختلالات انعقادی ظاهر می شود . خونریزی هنگام سرفه كردن ، خونریزی از بینی و در ادرار و مدفوع خون وجود دارد .
اختلالت انعقادی 3 تا 4 هفته خاتمه می یابد . مواردی از مرگ به علت خونریزی داخلی تا 3 هفته بعد از گزش هم گزارش كرده اند . با وجود مراقبت های بیمارستانی ممكن است 5 تا 10 درصد بیماران تلف شوند . علائم بالینی گزش افعی شاخدار (Cerastes) چندان مشخص نیست . درد موضعی ، تورم و طاول را معمولاً از نشانی های بالینی گزش این مار می دانند . موارد مرگ ناشی از گزش این افعی خیلی كم است . چون در تشخیص نوع مار شك و تردید دارند لذا جزئیات علائم بالینی كاملاً مشخص نمی باشد . در مورد علائم بالینی مار شاخدار ایرانی Pseudocerastes) اطلاعات كافی وجود ندارد . از نتایج بررسی سم این مار بر روی حیوانات آزمایشگاهی چنین استنباط می شود كه گزش این مار برای انسان خطرناك است . همچنین در مورد گزش كبرای جنوب و غرب كشور (Walterinnesia) اطلاعات كافی وجود ندارد .
ولی در گزش كفچه مار (Naja naja oxiana) همانند سایر كبراها ، متعاقب گزش مار ، درد و تورم موضعی همراه با علائم عصبی از قبیل افتادگی پلكها ، تاری دید و اختلال بینایی و اتساع مردمك چشم و اختلال تكلم و مشكل بلع ممكن است در طی 30 دقیقه ظاهر شود . فلج شامل تمام عضلات و از بین رفتن رفلكس‌های تاندونی ،‌خواب آلودگی و گیجی را به دنبال دارد . مشكل تنفس ، تشنج و اغماء و در نهایت مرگ را باعث می شود . چون سم كبرای جنوب و غرب كشور (Walterinnesia) شبیه سم كفچه مار است لذا ممكن است این نوع مار علائم بالینی مشابهی داشته باشند .
گزش مار دریایی موجب درد و تورم نمی شود . در حدود 50 درصد از گزش های مار دریایی مسمومیت قابل توجهی را نشان نمی دهند . اولین تظاهرات مسمومیت حاصل از سم دریایی به صورت دردهای عضلانی است كه الزاماً در نزدیكی محل گزش نمی باشد . بروز یا احساس درد معمولاً طی دو ساعت بعد از گزش است و عضلات در لمس دردناكند . علائم عصبی همانند آنچه در مسمومیت با كبرا گفته شده ممكن است دیرتر پدید آید . نارسایی تنفسی ،‌ایست قلبی در اثر هیپركالمی یا نارسایی كلیوی ممكن است باعث مرگ بیمار شوند . اثرات سموم تمام مارهای دریایی ظاهراً مشابه اند .
گزش مارهای نیمه سمی ندرتاً باعث مسمومیت می شود . تظاهرات مسمومیت معمولاً به صورت درد ، تورم و خون مردگی در اطراف ناحیه گزش است و گاهی باعث تورم غدد لنفاوی ناحیه می شود . همچنین مواردی از گز گز و انقباضات غیر ارادی عضلانی ، افتادگی پلكها ، مشكل بلع و اختلال تنفسی و حتی مرگ گزارش شده است .

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.