نبرد آب و كوير در تالاب بين المللي گاو خوني

« تالاب گاو خونی » یكی از 19 تالاب بین المللی ایران است كه در كنوانسیون رامسر در سال 1349 به ثبت رسیده است . این تالاب یكی از اكوسیستم های طبیعی استان اصفهان است كه در نقطه پایانی زاینده رود قرار گرفته است و به عنوان یك اكوسیستم طبیعی واقع در یك منطقه خشك می تواند و باید در توسعه پایدار منطقه نقش مهمی داشته باشد كه تا كنون و چنانچه باید به آن پرداخته نشده است .

موقعیت جغرافیایی
تالاب ( مرداب ) گاوخونی در فاصله 140 كیلومتری جنوب شرقی اصفهان و 30 كیلومتری شهر تاریخی " ورزنه " قرار دارد . این تالاب در جنوب شرقی بخش بن رود و شهر ورزنه ، شمال شرقی بخش جرقویه و در جنوب غربی شهرستان نایین و غرب منطقه ندوشن از استان یزد و شمال غربی كویر ابرقو قرار دارد .
ارتفاع آن از سطح دریا 1470 متر می باشد و به حالت مثلثی شكل دیده می شود ، حداكثر عرض آن در حدود 50 كیلومتر و حداكثر طول آن 25 كیلومتر است . عمق آب در اكثر نقاط آن اندك و در حدود یك متر می باشد كه بر اساس مقدار آب ورودی به تالاب در طول سال تغییر می كند . اگر چه شهر زیبای ورزنه ( مركز بخش بن رود ) نزدیك ترین شهر مجاور تالاب و بهترین راه دسترسی به تالاب گاوخونی محسوب می گردد كه پذیرای مسافران ، دانشجویان ، محققین ، شكارچیان و دوستداران طبیعت در طی سال جهت بازدید از تالاب است لیكن دسترسی به تالاب گاوخونی از طریق منطقه جرقویه علیا و روستای خارا نیز امكان پذیر است اما با مشكلات بیشتری همراه می باشد .

وجه تسمیه گاو خونی
از تالاب گاو خونی در نوشته های مختلف گذشته و حتی حال به صورتهای گوناگونی یاد شده است : از جمله تالاب گاو خونی ، گوخونی ، گورخونی ، گاوخانه ، گاوخانی ، گاو خوانی و آخر آب . از بین این واژه ها حالت متداول امروزی آن بیشتر تالاب گاوخونی است كه در زبان محلی ( ساكنین شهر ورزنه ) این واژه ها با كمی تغییر به تالاب گاوخونی معروف شده است . در فرهنگ دهخدا در توضیح واژه گاوخونی آمده است : گاوخونی یعنی خانه گاو چه در گذشته رسم بر این بوده كه روستاییان گاوهای خود را جهت چرا در اطراف باتلاق رها می كردند و این رسم از دیر زمان به یادگار مانده است . در یك حكایت افسانه ای دیگر از گاوخونی با نام گودخونی یا گورخونی یاد كرده اند . برخی از شكارچیان در حین شكار در دام این تالاب گیر افتاده و جان خود را از دست داده اند . حتی در برخی از نوشته ها حكایت شده كه بهرام گور در حین شكار گورخر در این باتلاق فرورفته و جان خود را بر سر بی رحمی اش از دست داده است . از این رو درباره وی سروده اند :
« بهرام كه گور می گرفتی همه عمر ، دیدی كه چگونه گور بهرام گرفت »

گاوخونی در گذشته
از لحاظ تنوع پوشش گیاهی و آبزیان و حیات وحش ، گاوخونی به مراتب غنی تر از حال بوده و جانورانی مانند : گورخر ، آهو ، یوزپلنگ ، خوك و پرندگانی شبیه فلامینگو ، مرغابی ، آنقوت ، تنجه ، غاز خاكستری و … در آن به وفور وجود داشته است . رنگ سرخ و زیبای تالاب به دلیل زندگی یك نوع سخت پوست به نام " ارتمیاسالیا " است . بیش از سی نوع پوشش گیاهی نیز در تالاب وجود دارد از جمله تاغ ، گز ، اشك ، گون ، شور ، پرند ،‌قیچ و … كه اكنون تنها درختان گز و نیزارها به چشم می خورد .

گاوخونی در حال حاضر
به دلیل صید و شكار بی رویه از یك طرف و آلودگی و كاهش شدید آب در نتیجه ورود فاضلاب ها و احداث سد زاینده رود از طرف دیگر روز به روز از تعداد پرندگان وحوش آن كاسته شده و به مرحله نابودی كامل رسیده است . افزون بر آن افزایش بهره برداری از آب زاینده رود جهت مصارف كشاورزی ، صنعت و نوشیدن ، همانند پروژه عظیم آب رسانی به یزد باعث افت شدید آب ورودی به تالاب شده است و اكوسیستم تالاب را در معرض مرگ تدریجی قرار داده است . به دلیل خشكسالی سالهای اخیر ، استفاده بی رویه از آب زاینده رود و به دنبال آن گرمای شدید هوا ، آتش سوزیهایی رخ داده است كه عمده پوشش گیاهی منطقه را نابود ساخته است .

حیات وحش
مجموعه تالاب گاوخونی شامل تنوع قابل ملاحظه ای از زیستگاهها و رویش گاه ها مركب از آب شوره و نمك زار ، رودخانه ، مصب ، نیزار ، آبگیرهای فصلی ، تپه های ماسه ای بادی و كوهستان در شمال غربی و شرق است . این منطقه در گذشته زیستگاه مناسبی برای آهو ، میش ، قوچ ، گورخر و یوزپلنگ بوده است . در این ناحیه خزندگان از جمله بزمجه ، مارمولك ، و انواع مار و قورباغه باتلاقی فراوان بوده است . این تالاب سالیان متمادی میزبان صدها هزار پرندگان آبزی و كنار آبزی بوده است . یكی از جالب ترین و جذاب ترین ویژگی های تالاب ، زمستان گذرانی پرندگان مهاجر می باشد .در سال 1373 جمعیتی از فلامینگوها كه تعداد آنها را حدود 150000 قطعه برآورد كرده اند سطح تالاب را به طور زیبایی سفید پوش كرد . مهمترین پرندگانی كه فهرست آنها به عنوان پرندگان تالاب گاوخونی ثبت رسیده است عبارتند از : كشیم ، فلامینگو ، غاز خاكستری ، آنقوت ، بوتیمار كوچك ، حواصیل زرد ، اگرت ، اردك سبز ، اردك مرمری ، اردك سرحنایی ، خوتكا ، چگر ، سرسبز ، خروس كولی ، قوی گنگ ، عقاب مارخور ، منقر ،‌كبك ، تیهو ، دال ، عقاب دو برادر و تعداد دیگری از پرندگان . از این موارد فقط تعداد اندكی باقی مانده و بقیه گروه های حیات وحش آن به طور كلی از بین رفته است . در هر حال این منطقه از قابلیت احیا برخوردار است و می توان با عودت دادن جانوران یاد شده و حفظ كامل آنها منطقه ای از نظر حفاظت و تفریحگاه به وجود آورد به شرط آنكه آب مورد نیاز تامین گردد.

پوشش گیاهی تالاب ( جنگل گز ونیزارها )
ابتدا مصب رودخانه را نیزارها و گزستان وسیع و انبوه فرا گرفته و نیز مملو از جلبك های سبز می باشد . بخش كوچكی از حاشیه شمالی زاینده رود از مصب به طرف ورزنه ، دارای پوشش هالوفیت است و بوته كاری آتریپلكس صورت گرفته است و در دو بخش شمال غربی تالاب ، كوه سیاه واقع شده است كه بلندترین ارتفاع منطقه محسوب می شود در قسمت شرقی پوشش گیاهی بیشتری است .
گاوخونی دارای گیاهان نمك دوستی است كه از گونه های معروف آن می توان از اسپند ، شیرین بیان ، سالیكورنیا ، اشنو ، چوبك و نی به ویژه انواع و اقسام گز را نام برد كه د رگذشته به صورت بیشه های پر درختی بوده است كه در نتیجه قطع درختان و به كار بردن آن در سوخت و همچنین تهیه زغال از بین رفته اند . وجود چاله های بی شماری كه جهت تهیه زغال ایجاد گردیده و در اغلب نقاط گاوخونی مشاهده می گردد معرف این امر است . درختان گز به واسطه از بین رفتن ، امروزه به صورت بوته های پای كوتاه درآمده است و دیگر پناهگاه مناسبی برای گورخرهایی كه در این حوضه فرو رفته زندگی می كنند نیست . قسمت عمده ای از اراضی به علت شوری و قلیائیت زیاد فاقد هر گونه رستنی است .
در تاریخ اصفهان نوشته حاج شیخ حسن خان جابری آمده است : حجاج ، نایب اصفهان را گفت تو را به شهری می فرستم كه سنگش سرمه و گیاهش زعفران است و اشعار عرب در وصف اصفهان محقق ، كه زارعین در آنجا زعفران به عمل می آورده اند و مخصوصا در حدود ورزنه و رویدشت محلی است كه آن را شهر سبا گفته و امروزه معدومه است و گل رنگ هم شبیه به زعفران به نواحی آنجا بسیار یافت می شود .

بررسی مختصر وضعیت زمین شناسی تالاب گاو خونی
از تشكیلات زمین شناسی قابل توجه در منطقه ، مجموعه آتشفشانی نئوژن ( 12 میلیون سال قبل ) شمال تالاب گاوخونی است كه جزء منطقه زمین ساختی ایران مركزی است و توسط خدامی (1377) مورد مطالعه قرار گرفته است . بر اساس بررسی مطالعه مذكور سنگهای موجود در منطقه از نوع آندزی بازالت ، داسیت ، آندزیت و ریوداسیت نئوژن هستند و ذخایر معدنی مناسبی را به وجود آورده . اندزی بازالت ها در كوه سیاه تالاب از لحاظ سختی و رنگ كاملا از سنگهای اطراف خود مشخص هستند ، بازالتهای كوه سیا برای مصارف ساختمانی و صنعتی و املاح تبخیری برای استخراج پتاس از اهمیت اقتصادی برخوردارند . مسیر شرقی – غربی بخش مركزی حوضه زاینده رود از اصفهان تا گاوخونی خود دنباله گودال سراسری ارومیه – دختر می باشد كه در واحد زمین شناسی سنندج – سیرجان ( اسفندقه – مریوان ) قرار دارد . همچنین دیوار شرقی گودال گاوخونی كه تماما از مواد آتشفشانی تشكیل شده خود دنباله آتشفشان محوری ایران می باشد و حوضه آبگیر اصفهان – سیرجان حدود 98 هزار كیلومتر مربع است كه بیش از 50000 كیلومتر مربع آن را دشت های كویری تشكیل می دهند . این دشت ها متشكل از دشت سیرجان و باتلاق نمك سیرجان ، دشت شهر بابك و خاتون آباد ، دشت هرات و مروست و كفه شور آن ، دشت ابرقو با باتلاق نمك نسبتا وسیع آن و بالاخره تالاب گاوخونی با كفه های شور اطراف تا دشت وسیع اصفهان می باشد .

سرانجام آبهای ورودی به تالاب گاوخونی
در این مورد برخی را عقیده بر این است كه آبهای وارده به گاوخونی به منطقه ای نزدیك كرمان ظاهر می شود اما افراد دیگری مانند دكتر حسن حسینی ابری استادیار گروه جغرافیا در دانشگاه اصفهان نظر دیگری دارند . در كتاب خود تحت عنوان " مرداب گاوخونی " چنین اظهار می دارد :
« به طور كلی جلگه اصفهان و حوضه فرورفته مرداب گاوخونی در محل یك چاله معرفه الارضی طویلی كه از شمال اصفهان تا سیرجان ادامه دارد ، قرار گرفته است . این چاله دارای چند حوضه پست بوده كه به صورت كویرهایی دارای جهت شمال غربی – جنوب شرقی درآمده و پست ترین نقطه آن مرداب گاوخونی است كه به طور متوسط از سطح عمومی دریاها در حدود 1440 متر ارتفاع دارد و در سالهای پرباران و فصول زمستان و بهار به صورت دریاچه كم عمقی در می آید .
از حوضه های دیگری كه در چاله معرفه الارضی اصفهان – سیرجان قرار دارند ، می توان كویر ابرقو را با ارتفاع 1594 متر و كویر نمك سیرجان با ارتفاع 1710 متر از سطح دریاها نام برد . با توجه به اختلاف ارتفاعی كه بین این مرداب به مردابهای جنوبی ترآن وجود دارد ، در صورت ظاهر امكان جریان سطحی آب این مرداب به مردابهای جنوبی وجود ندارد و در صورت نفوذ این آبها در طبقات زیرین زمین نیز با توجه به خارج بودن حوضه های پایین دست از حوضه زمین شناسی گاوخونی دلیل جغرافیایی آشكاری بر ارتباط زیرزمینی این مردابها مشاهده نمی شود . ( حسینی ابری ، حسن ، ص 14 و 12 )

اهمیت تالاب گاو خونی
تالاب گاوخونی به لحاظ شرایط جغرافیایی زیست محیطی و سه فاكتور هیدرولوژیكی ، بیولوژیكی و اكولوژیكی از نادرترین و كمیاب ترین تالابهای كره زمین است و علاوه بر آن در محدوده تالاب ( شهر ورزنه و بخش بن رود ) آثار باستانی فراوانی مانند قلعه خرگوشی ، ارگ قورتان ( دومین ارگ ایران از لحاظ وسعت پس از ارگ ویران شده بم ) ، كاروانسراهای عباسی ، آسیاب های آبی ، مسجد جامع بزرگ شهر ورزنه و مساجد تاریخی دیگر ، پلهای تاریخی و … وجود دارد كه حائز اهمیت است . در 30 كیلومتری تالاب ، شهر ورزنه قرار دارد كه آن را سفیدترین شهر ایران معرفی می كنند چرا كه اولین چیزی كه توجه هر رهگذری را جلب می كند زنان و دختران چادر سفیدی هستند كه به جای پوشیدن چادر سیاه متداول ، چادری به رنگ كاملا سفید به سر میكنند . برخی معتقدند پوشیدن چادر سفید به خاطر مقابله با گرمای شدید تابستانی در این نقطه كویری است عقیده برخی نیز بر این است كه چون از زمان های گذشته ورزنه محل كشاورزی و كشت محصولاتی چون پنبه بوده است امكان تهیه چادر سفید از نخ آن به راحتی میسر بوده است . تپه های شنهای روان نیز به فاصله كمی در نزدیكی ورزنه و جنوب تالاب قرار دارد كه به "شهرسبا " معروف است . این شهر كه در بین اهالی به ریگ سرا معروف است در واقع توده ماسه ای عظیمی به طول تقریبی 50 و عرض 20 كیلومتر می باشد كه در امتداد غربی ، شرقی بین ورزنه ، حسن آباد جرقویه و تالاب گاوخونی به موازات رودخانه زاینده رود گسترده شده به طوری كه در جنوب شرقی ورزنه و جنوب غربی تالاب گاوخونی واقع گردیده است .


بنابراین نتیجه می گیریم كه ریگ سرا یا شهر سبا قبلا شهر مهمی بوده است كه به نظر برخی از افراد شهرها و روستاهای اطراف آن در اثر ناسپاسی و كفران نعمتهای الهی دچار عذاب گشته است . اما نكته ای كه دقت زیادی را می طلبد این است كه هر چند ممكن است این شهر نیز دچار عذاب الهی شده باشد اما این شهر آن شهری نیست كه در قرآن مجید در سوره " سبا " از آن یاد شده است چرا كه شهر ذكر شده در قرآن شهری واقع در جنوب شبه جزیره عربستان یعنی سرزمین یمن بوده است .
با كمی تامل در مطالب فوق می توان اهمیت تالاب بین المللی گاوخونی را درك كرد و با اندك توجه مسئولان ذیربط ، این تالاب و مناطق اطراف آن می تواند به عنوان یكی از قطبهای اصلی گردشگری استان اصفهان و كشور عزیزمان ایران تبدیل شود .

3 نظرات
  1. تالاب بین المللی گاوخونی می‌گوید

    جهت اطلاعات بیشتر تصاویر وفیلمها ومستندلت درباره تالاب بین المللی گاوخونی به این آدرس تلگرام مراجعه کنید t.me/gavkhoniwetland

  2. 09333262215 می‌گوید

    سلام به دوست عزیزم.من خودم بچه ورزنه ام شغل ما کشاورزی و دام داری است

    من از 7سال پیش تا الان هروز توی جاده ی تالاب هستم قبلا از بس اب تو تالاب بود کسی جرات نداشت نزدیکش بشه همه میترسیدن من با چشمای خودم جون کندن تالاب را میبینم داستان از جایی شروع شد که اب این تالاب و مردم ورزنه را دادن به کرمان و یزد از اون روز تالاب به فنا رفت من خودم الان هروز با موتور از وسط تالاب رد میشم در صورتی که 7سال پیش بدون پدرم جرات نداشتم نزدیک تالاب بشم البته فقط مردم ورزنه زجر نمیکشن خیلی از موجودات خدا مثله فلامینگو هروز دارند میمیرند امیدوارم مسئولین یه فکر برای این تالاب بکنند ما تو یک ماه 4 جوان را بدلیل سرطان از دست دادیم محققان میگویند دلیل این سرطان خشکیدن تالاب است و تا تالاب خشک باشد همین اش و همین کاسه است به امید بهبود تالاب

  3. زهرا آقائی می‌گوید

    با سلام و احترام
    می خواهیم با این پیام کوتاه از زحمات شما که اینقدر خوب راجع به این تالاب زیبا اطلاع رسانی کرده اید و اطلاعات مفید را دسته بندی نموده اید ، تشکر کنم.
    من از این تالاب هیچ نمی دانستم و شما به دانایی من کمک کردید. امیدوارم همه ما در راستای زنده نگه داشتن حیات وحش این تالاب کوشاباشیم. از اینکه حیات وحش و انواع حیواناتی که قبلا در این تالاب زیبا زندگی می کرده اند ولی الان خبری از آنها نیست، بسیار متأثر شدم.
    همیشه با شنیدن این شعر بهرام به فکر فرو می رفتم که منظور از گور چیست که بهرام را دربر گرفته و حالا می دانم که چه اتفاقی برای این پادشاه و شکارچی آمده.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.