کلیسای سن استپانوس مقدس، جلفا

کلیسای سن استپانوس، یا کلیسای استفانوس مقدس دومین کلیسای مهم ارامنه ایران است که از نظر اهمیت بعد از قره‌کلیسا قرار می‌گیرد. کلیسای استپانوس مقدس درشش کیلومتری روستای دره شام به فاصله 15 کیلومتر درغرب شهر جلفا واقع در استان آذربایجان شرقی است. این کلیسا در کناره رودخانه ارس و در دامنه بلندیهایی به نام ماغارد بنا شده است که بهمین دلیل در منابع کتبی ارمنی به نام " دیر ماغارد" نیز ذکر شده است. استپانوس قدیس یک از اولین افرادی بود که به دین مسیح گرویده و بدست حواریون آن حضرت غسل تعمید یافت. او سپس در شهر اورشلیم به شهادت رسید. به روایتی در این دیر از وی یادگاری بجای مانده است. هر ساله ارامنه بسیاری از گوشه و کنار ایران به زیارت این مکان شتافته و در هفته زیارت قره کلیسا زائران بعد از انجام مراسم زیارت قبر تادئوس و قبل از مراجعت به زیارت این دیر نیز میروند. بنا به روایاتی، در قرن هفتم میلادی در همین مکان کلیسای دیگری بوده است که به دلایل نامعلومی تخریب شده است.

 

در خصوص وجود آن کلیسا ذکری دریک منبع مربوط به سال 649 میلادی محفوظ است. در محل کلیسای مزبور کلیسای استپانوس مقدس در سال 1643 میلادی به دست جاثلیق هاکوب اهل جلفا که در آن دوره اسقف اعظم این دیر بود بنا گردید که در سال 1655 عملیات ساختمانی آن به اتمام رسیده است. در سال 1680 بخشهای دیگری نیز به این دیر اضافه گردید که در سالهای 1704،1826و1865 مرمتهای کلی در ساختمان آن صورت گرفت. این دیر نیز همچون قره کلیسا مورد توجه عباس میرزا قرار گرفته و این شاهزاده در امر ترمیم بناهای آن در سالهای 1820 الی 1826 با ارامنه منطقه همکاری نموده است. سطح کل زیربنای این دیر و ساختمانهای مربوطه بالغ بر 3464 متر مربع است در ابعاد 48.3 و 71.7 متر که در میان برج و باروهای نسبتا مرتفع محصور بوده و تنها راه ورود به آن در سمت غرب بنا است که بنا به ملاحظات استحفاظی 8 متر عقب تر از دیوارهای اصلی تعبیه شده است. بعضی از باروها از طریق راهروهایی که در زیر زمین نقب شده است با یکدیگر مرتبط هستند. بناهای موجود دراین دیر را میتوان به دو دسته کلی شمالی و جنوبی تقسیم نمود که توسط بناهای میانی به همدیگر مربوط میشوند.

 

لازم به ذکر است که دروازه اصلی دیر در قسمت غربی بنای میانی قرار دارد که بعد از عبور از آن، دو اطاق در طرفین راهروی کوتاهی در جلوی ورودی ساخته شده است که هر یک به قسمتهای شمالی و جنوبی راه پیدا میکنند. قسمت جنوبی: در این بخش از مجموعه ساختمانهای محل اقامت راهبان و بناهای دیگری همچون سالن اجتماعات راهبان و محل اقامت اسقف قرار داشته است که همگی از سنگ لاشه ساخته شده اند. در وسط این ساختمانها حیاطی به ابعاد 24 در 30.3 متر قرار دارد. قسمت شمالی: در این قسمت بنای اصلی کلیسا و بناهای مرتبط با آن که با سنگهای خوش تراش ساخته شده است قرار دارد. پلان کلیسا از خارج چهارگوش و از داخل صلیبی شکل است که در جهت شرق به غرب قرار دارد و در چهار گوشه دارای اطاقکهایی است.

 

ابعاد کلیسا بالغ بر 15.85 در 22.37 متر است. کلیسا دارای دو ورودی است که در بالای ورودی غربی آن بر روی چهار ستون بالکنی است برای سرودخوانی گروه کرکلیسا و ورودی بعدی در سمت جنوب کلیسا قرار دارد که در قسمت بیرونی آن و چسبیده به کلیسا ساختمان ناقوسخانه گنبد دار قرار گرفته است. دیوارهای خارجی کلیسا که با سنگ خوش تراش بنا گردیده پوشیده از حجاریهای بسیار زیبا و چشمگیری است. دیوارهای داخلی با گچ پوشانده شده و بر روی آنان نقاشیهای منحصر بفردی نقاشی شده اند. ساقه گنبد شانزده ضلعی است و در آن چهار نورگیر تعبیه شده است. بر روی ساقه حجاریهای زیبایی صورت گرفته است و همچنین صلیبهای سنگی کوچکی نیز به تعداد شانزده عدد بر روی گنبد آن نصب شده است که به زیبایی بنا افزوده است. برج ناقوس خانه که آن نیز با سنگهای خوش تراش بنا گردیده در جلوی ورودی جنوبی کلیسا قرار دارد. در سمت شمالی کلیسا نمازخانه حضرت پولوس یا اتاق دانیال قرار دارد که دارای پلان مستطیل شکل بوده و ورودی آن ازسمت غرب بنا است. با توجه به ارزش تاریخی و مذهبی مکان، این دیر تحت مراقبت و عملیات ترمیمی مداوم سازمان میراث فرهنگی قرار دارد.

 

آندرانیك هویان در مقاله كلیسای سنت استپانوس مقدس درمجله ایران زمین می گوید: كلیسای استپانوس مقدس در دژی استوار واقع شده و به مجموعه بناهای موجود در این دژ وانگ استپانوس مقدس یا وانگ ماقارات می گویند ، این وانگ مانند سایر وانگهای ارمنیان محل اجتماع طللاب خطاطان و خوشنویسان وتذهیب كاران نویسندگان فلاسفه و مورخین و دانشمندان بوده ، وانگ استپانوس از دو نظر برای ارمنیان حائز اهمیت است ، كلیسا به خاطر سبك بنا و جنبه فرهنگی از مراكز مشهور دینی و فرهنگی ارمنیان است تعداد بسیاری خوشنویس و خطاط در این وانگ گرد آمده و به استنتاج كتب می پرداختند ، نقاشان و تهذیب كاران با هنر خود بر زیبایی كتابها می افزودند و به این سبب وانگ استپانوس مقدس به عنوان یكی از مراكز خوشنویسان ارمنی شهرت دارد و هم اكنون تعداد زیادی كتاب در این وانگ استنتاج شده است و در كتابخانه های جمهوری ارمنستان و ایتالیا نگهداری می شود.
تاریخ دقیق تاسیس كلیسای سنت استپانوس كاملا مشخص نیست ، محققین حدس می زنند بین قرنهای هفتم تا نهم میلادی این كلیسا بنا شده باشد.

كهن ترین سند در این باره مربوط به سال 649 میلادی است كه از وجود دیری در این منطقه آگاهی می دهد ، در زمان سلطنت آشوت باگرادونی پادشاه ارمنستان، كاتالیكوس خاچیك رهبر مذهبی ارمنیان در سال 266 ( ه – ق ) برابر با 976 میلادی اسقف اعظم بالكن را به سرپرستی وانگ استپانوس مقدس بر گزید او با هزینه پادشاه كلیسایی در محوطه بنا كرد.
هاكوپ جوقاتیسی كه طی سالهای 1633 تا 1655 / 1043 – 1066 خلیفه اعظم وانگ استپانوس بود ، در سال 1643 م / 1053 ه – ق به تجدید بنا و مرمت كلیسا پرداخت و در 1655 / 1066 ه – ق به پایان برد.

مرمت بعدی كلیسا بین سالهای 1682 / 1094 تا 1691 / 1102 صورت گرفت و مرحله چهارم بازسازی كلیسا به وسیله عباس میرزا در سال 1826 / 1243 انجام پذیرفت .
عباس میرزا در سال 1246 ه – ق / 1830 م روستای دره شام را به مبلغ سیصد تومان از محبعلی بیك نخجوانی خرید و وقف وانگ استپانوس كرد ، كتیبه ای كه به همین مناسبت با خط نستعلیق بر روی سنگ آهكی سرخ رنگی از نوع سنگهای خود بنای كلیسا ، بالای در ورودی كلیسا نصب شده است .

متن مندرجات سنگ نبشه به شرح ذیل است
بسم الله الرحمن الرحیم و هو قدیم ، در عصر سلطنت اعلی حضرت قدر قدرت قضا تواء مان سكندرحشمت ، دارادربان ، نواب اشرف ، حضرت نائب السلطنه العلیه، عباس میرزا ارواحنا فداه ،كه خلف ارشد نامدار جمجماه، ظل الله، فتحعلی شاه قاجار است ابقی الله عمره و سلطنت وادام الله ملكه كه مرحمت بی‌نهایت درباره كمترین دعا گوی سرگیس ولد استپان خلیفه جلفای من قراء نخجوان داشت كه گویا حسن خدمت كمترین در پیشگاه حضور والا جلوه‌گر شد بنابراین قریه دره شام را در تاریخ سنه 1246 به این كمترین كه دعا‌گوی دولت ابد مدت شاهی بودم تیول، مرحمت فرمودند كه صرف اوجاق دانیال (علیه‌السلام) نمایم و دعا‌گوی عمر دولت شاه و شاه‌زاده و امیرزاده‌ها باشم و در تاریخ سنه 1246 قریه دره شام را از عالی جاه محبعلی بیك نخجوانی به مبلغ سه صد تومان گرفته و وقف اوجاق دانیال (علیه السلام) ساختیم كه هركس در این مقام مبارك بعد از این خلیفه بوده باشد به دولت‌شاه ایران واجب است دعا نماید ثانیا لعنت خدا و نفرین رسول بر آن كسی كه این قریه را بفروشد یا به بیع گذارد و صرف اوجاق ننماید.

15 نظرات
  1. رسول می‌گوید

    سلام وقت بخیر بازسازی کلیسای سنت اسپانوس جلفا تا90%به پایان رسیده است و برای علاقه مندان به مشاهده آثار باستان باز هست

  2. محمد می‌گوید

    واقعا بنای زیبایی هست که امسال عید و تابستون95 هم پذیرای مهمانان و توریستهای زیبادوست بود .به اطلاع دوستداران این مکان برسونم که به امید خدا دارند جاده کلیسا رو که از شهرک ولیعصر و در امتدادش پارک کوهستان شروع میشه رو تا خود کلیسا دوبانده میکنند تا عبورومرور که از این جاده یه مقدار سخت بود اسان بشه .جلفا داره هرروز بیشتر از دیروزش زیباتر میشه و بحق میشه گفت زیباترین و صنعتی ترین منطقه ازاد ایران هست به همت و یاری شما مهمانان و بازدیدکنندگان گرامی . چه خوش گفت حافظ :
    ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس

    بوسه بر خاک ان وادی زن و مشکین کن نفس

    قدم مبارکتان بر روی چشمهایمان …………..

  3. سارا می‌گوید

    من خیلی خاطره دارم ازین شهر و این کلیسای زیبا

  4. سحر می‌گوید

    این مکان بسیار زیبا. دارای انرژی های مثبت است و چشم انداز قشنگی داره حتما برید ببینید

  5. داود می‌گوید

    من قبلا 20 سال پیش رفتم جاده مثل الان نداشت ولی یه مقدار تابلو و پارچه و ضریح چوبی و چند تا صندوقچه توی ایوان کلیسای اصلی بود که متاسفانه اونا دیگه نیستند و فضای اصیل اونجا خیلی بهم ریخته شده . واقعا اونموقع ادم حس میکرد به دوره رنسانس واراد شده فضاش خیلی بکر بود . حیف

  6. آرزو می‌گوید

    در شهریور 92 با خانوادم به جلفا رفتیم و از کلیسای سنت استپانوس دیدن کردیم واقعا جای زیبا و دیدنیه مخصوصا جادش که از کناررود ارس و کوههای آذربایجان میگذره حتما تابستون یه سری به اونجا بزنین.

  7. hasan می‌گوید

    گرچه من مسلمان و شیعه هستم اما به عنوان یک ایرانی ترک به این بنا افتخار میکنم

  8. hasan می‌گوید

    گرچه من مسلمان و شیعه هستم اما به عنوان یک ایرانی ترک به این بنا افتخار میکنم

  9. مهدیه _ تبریز می‌گوید

    من دویا سه بار به این کلیسای سند استپانوس رفتم واقعا خیلی زیباست حیاطش هم خیلی بزرگه و سرسبز خیلی دوست داشتم هواش هم خیلی دلپذیره داخلشم حرف نداره حتما دیدن کنین عالی هست اصلا پشیمون نمیشین

  10. رضا می‌گوید

    درخرداد 92 به همراه خانواده از این مکان دیدن کردم و این مجموعه را بسیار زیبا و قایل تحسین یافتم محل این بنا در دامنه یک کوه با پوشش درختان قدیمی قراردارد و ساختمان کلیسا در قلب آن جلوه خاصی دارد از سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی بخاط مرمت قسمت هایی از این بنا که تجلی فرهنگ گروهی از اقوام ایرانی است تشکر کرده امیدوارم سایر قسمت های این بنای زیبا هرچه زودتر مرمت و از تخریب آن جلوگیری شود.

  11. حامد می‌گوید

    من در چهارم فرودین 92 از این کلیسا بازدید کردم واقعا زیبا بود هم طبیعت اطراف کلیسا و هم خود آن نکته جالبی که نظرمو خیلی جلب کرد تمیزی و مرتب بودن فضای اطراف کلیسا و خود آن بود انگاز انسان وارد بهشت میشود.

  12. نوید می‌گوید

    یکی از عالی ترین جاهایی است که من تو عمرم دیدم، مطمئن هستم که کسی از دیدنش پشیمون نمیشه. من خودم تویه ارومیه و اصفهان به چند تا کلیسا رفتم ولی این یکی دیگه واقعا نابغه است.

  13. شهاب قاسمی می‌گوید

    من شهاب قاسمی کارمند هتل آجرامسر همکار فرشته.منم از این مکان خوشم اومد چه زیباست.دوس دارم برم ببینم از نزدیک ببینم.

  14. فرزین غنمی هتل آج می‌گوید

    منم خیلی دوست داشتم این مکان را جخیلی خوشگل بودفرشته راست میگه.

  15. فرشته صفوی هیر می‌گوید

    من درسال 90از این مکان دیدن کردم و واقعان من و خانواده ام را تحت تاثیر قرار داد .واقعان این مکان یکی از بناهای تاریخی با ارزش در ایران می باشد واز سازمان میراث فرهنگی استدعا دارمکه این بنای با ارزش هرچه زود تر مرمت شود و تبلیغات بیشتری برای ان صورت گیرد تا مردم بیشتر از این مکان زیبا دیندن کنندتا بدانند ایران پهناور جه جاذبه های دیدنی دارد من که خداییش خیلی از این مکان خوشم اومد به طوری که تبلیغات زیادی کردم و از بستگانو فامیل امسال از ان دیدن کردند.با کمال تشکر از شما

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.