گردشگری و جاذبه های دریاچه ارومیه

نام انگلیسی :  uromyah lake    

نام فارسی :  دریاچه ارومیه  

 

موقعیت جغرافیایی

دریاچهء ارومیه در قسمت غربی فلات ایران،بین عرض جغرافیایی‏ 9 و 37 تا 12 و 38 شمالی و طول جغرافیایی 6 و 45 تا 54 و 45 شرقی قرار دارد7و ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد برابر 1274 متر است.8این دریاچه شبیه گودالی تقریبا مستطیل شکل است‏ که از شمال به جنوب کشیده شده و آ ذربایجان را به دو قسمت غربی و شرقی تقسیم کرده است.وسعت این دریاچه حدود 4600 کیلومتر مربع است که از این نظر بزرگ‏ترین دریاچهء داخلی ایران به شمار می‏رود9که از شمال به حوضهء ارس،از جنوب به کوه‏های کردستان، از غرب به کوه‏های مرزی ایران و ترکیه و از شرق به کوه‏های سهند و سبلان منتهی می‏شود.10

طول تقریبی دریاچهء ارومیه در حدود 135 تا 150 کیلومتر و عرض‏ آن برابر 15 تا 50 کیلومتر است.این دریاچه با دارا بودن 220 تا 280 گرم در لیتر از نمک‏های گوناگون به صورت محلول،در ردیف یکی‏ از مهم‏ترین دریاچه‏های فوق اشباع( Hypers.lins )از نمک محسوب‏ می‏شود.11مقدار املاح موجود در آن،هنگام کم‏آبی 155 گرم در لیتر و هنگام پرآبی 3/111 گرم در لیتر است که قسمت اعظم این‏ املاح را کلرورها،برمور،یدور،سدیم،منیزیم و سولفات دوفر تشکیل می‏دهد.12مطالعات انجام شده در سال 1379 نشان‏ می‏دهد،دورهء کم‏آبی که از اواخر سال 1374 آغاز شده است و تاکنون‏ ادامه دارد،تأثیر مهمی در افزایش غلظت عناصر فوق داشته است.13 با توجه به شوری بالای آب این دریاچه هیچ موجود زنده‏ای به جز حیوانات سخت‏پوست(خرچنگ)در آن یافت نمی‏شود.در قعر دریاچه،رستنی‏هایی از نوع جلبک‏های کبود( Cyanofyces )دیده‏ می‏شوند.همچنین نوع دیگری از این جلبک‏ها به نام intes tinalis) (antromrfa روی سنگ‏های دریاچه و بین گل و لای می‏رویند که به‏ علت وزش بادهای شدید از جا کنده می‏شوند،در سطح آب شناور می‏مانند و غذایی برای پرندگان دریاچه محسوب می‏شوند.14

گنجایش دریاچهء ارومیه حدود 12 میلیارد مترمکعب برآورد شده‏ و عمق متوسط آن 4 متر است.عمق دریاچه در قسمت شمالی بین 5 تا 6 متر و در قسمت جنوبی و جنوب غربی به 14 تا 17 متر می‏رسد.15 تغییر سطح آب دریاچه در ایام سال کاملا محسوس است.در فصل‏ تابستان،آب دریاچه حدود یک متر پائین می‏رود،به‏طوری که از مساحت دریاچه،حدود 150 کیلومتر مربع آن خشک می‏شود و در سواحل دریاچه،زمین‏های باتلاقی شکل می‏گیرد.16

از نظر مورفولوژی،وسط دریاچه مجمع‏الجزایری با قریب به پنجاه‏ جزیره و در قسمت شمالی آن جزیرهء بزرگ‏تری به نام«شاه‏داغی»واقع‏ شده است.به‏طور کلی،این دریاچه 102 جزیره و صخرهء سنگی دارد که همهء آن‏ها به غیر از جزیرهء اسلامی،غیرمسکونی هستند.بزرگ‏ترین‏ این جزیره‏ها جزیرهء قویون داغی(کبودان)است که در سه کیلومتری‏ رحمان‏لو قرار دارد.17این دریاچه به علت قابل کشتیرانی بودن بنادری‏ دارد که مهم‏ترین آن‏ها شرفخانه و گلمانخانه هستند و در زمینهء حمل و نقل مسافر و بار و انبارداری فعالیت می‏کنند.

جاذبه‏ ها و قابلیت‏ های گردشگری

قابلیت‏های گردشگری دریاچهء ارومیه را می‏توان برپایهء این موارد مورد بررسی قرار داد.آنچه بیش از همه می‏تواند مورد توجه گردشگران‏ قرار گیرد،ژئومورفولوژی و همچنین پوشش گیاهی و حیات وحش‏ دریاچه است.

جزیره‏ ها

در این دریاچه مجموعا 102 جزیره و صخرهء سنگی وجود دارد. مساحت کل این جزیره‏ها 33486 هکتار و مساحت جزیره‏ها بزرگ‏ و معروف آن از جمله قویون داغی(کبودان)،اشک داغی،اسپیر،آرزو یکی از جزایر آهکی واقع در شرق دریاچه ارومیه(مشت عثمان) و شاهی(اسلامی)روی هم رفته به 32640 هکتار می‏رسد که در این‏ بین،جزیرهء کبودان بزرگ‏ترین آن‏ها و تنها جزیرهء این دریاچه است که‏ در طول سال آب شیرین دارد.علاوه بر این جزیره‏ها که در میان وسعتی‏ از آب شور دریاچه،در اثر بارش باران‏های بهاری و پائیزی و وجود خاک حاصلخیز،حیات گیاهی و جانوری متنوعی دارند و چهره و چشم‏انداز کم‏نظیری را به وجود آورده‏اند.18

صخره‏های آهکی بیرون آمده از آب دریاچه نیز منظرهء بسیار بدیع‏ و زیبایی را خلق کرده‏اند که هر بیننده‏ای را مسحور می‏سازند.در این‏ مورد می‏توان به جزیرهء«مشت‏عثمان»اشاره کرد که از دور به شکل‏ مشتی بسته است.19

دره ‏ها

دره‏های موجود در جزایر بزرگ دریاچهء ارومیه به عنوان‏ زیستگاه‏های اصلی حیات‏وحش،پرندگان و پستانداران،از دیگر جاذبه‏های گردشگری دریاچه هستند.این دره‏ها عبارتند از:

الف)در جزیرهء کبودان،دره‏های رزرا،قوچ دره‏سری و(درهء قوچ)، حسن‏آقا دره‏سی(درهء حسن‏آقا)،جن‏دره‏سی(درهء جن)،گوله دره‏سی، شکارگاه،قره‏داغ بزرگ و قره‏داغ کوچک که به دلیل وجود چشمه‏های‏ آب شیرین،پوشش گیاهی نسبتا خوب،سنگ آب‏ها،دوری از محل‏ ساختمان‏ها و مسیر حرکت شناورها،بهترین زیستگاه‏های قوچ و میش‏ ارمنی،پلنگ و انواع پرندگان بومی و مهاجر هستند.20

ب)در جزیرهء اشک،دره‏های زرشک‏دره،کت دره‏سی، داغداغان،شور دره‏لار(دره‏های شور)بایگوش دره‏سی(درهء جغد)و درهء امیرخان که به علت دارا بودن پوشش گیاهی بسیار خوب و سنگ آب‏های عمیق،مهم‏ترین زیستگاه گوزن زرد ایرانی هستند.

ج)در دامنه‏های شمالی و جنوبی جزیرهء اسپیر،دره‏های سرسبز، اسکله و کت دره‏سی با انبوه درختان و درختچه‏ها،منبع ذخیرهء آب 50 مترمکعبی و ده منبع آب چشمهء طبیعی که زیستگاه اصلی گوزن‏های‏ مهاجر هستند.

پوشش گیاهی

پوشش گیاهی و فرم‏های حیاتی مهم جزیره‏ها که حیات جانوری‏ پارک ملی دریاچهء ارومیه وابسته به آن‏هاست،به چهار گروه متفاوت‏ تقسیم می‏شوند که عبارتند از:سوزنی برگان شامل سرو کوهی یا ارس؛ درختان و درختچه‏های پهن‏برگ خزان‏کننده از قبیل بنه یا پستهء وحشی و داغداغان؛گراس‏ها،گونه‏های علفی و شیرابه‏دار؛گونه‏های خشبی و چوبی که مجموعهء آن‏ها در 149 جنس و 55 تیره شناسایی شده است.

به‏طور کلی،از نظر فیزیولوژی جامع گیاهی،جزایر استپی و شامل گیاهان یکساله مانند خانوادهء گندمیان و گیاهان پایا مثل بنه و انواع درختچه‏ها هستند.گونه‏های غالب رویش‏های پارک یوشان، از خانوادهء مرکبات هستند.21

حیات‏ وحش

یکی دیگر از قابلیت‏های گردشگری دریاچه،به حیات‏وحش آن‏ شامل انواع پستانداران،پرندگان و خزندگان مربوط است«که در این‏ بین بدون شک پرندگان بارزترین و باارزش‏ترین نشانه‏های حیات در دریاچهء ارومیه هستند».22تاکنون 186 گونه متعلق به 22 خانواده از پرندگان بومی و مهاجر در پارک ملی دریاچهء ارومیه شناسایی‏ شده است.23دریاچهء ارومیه با وسعت زیاد،جزایر متعدد،سواحل‏ کم‏عمق و از همه مهم‏تر،امنیت و آرامشی که به میهمانان خوش پرواز ارزانی می‏دارد،یکی از مهم‏ترین زیستگاه‏های پرندگان مهاجر است‏ و از نظر تنوع و زیبایی،در سطح قارهء آسیا بی‏نظیر است.در فصل‏های بهار و تابستان،دریاچهء ارومیه به بزرگ‏ترین منطقهء زادوولد برخی از پرندگان تبدیل می‏شود که مهم‏ترین آن‏ها عبارتند از:

فلامینگو(مرغ آتشی):این پرندگان هر ساله از فروردین‏ماه‏ قسمت‏های جنوبی ایران و خلیج‏فارس را ترک و در دسته‏های 35 تا 65 هزارتایی،در جزایر دریاچهء ارومیه زادوولد می‏کنند.

پلیکان سفید(مرغ سقا):تعداد این پرندگان در فصول تخم‏گذاری‏ بالغ بر 16 هزار است که در جزایر دوقوزلار(جزایر سه‏گانه)در جنوب‏ دریاچه،تخم‏گذاری و جوجه‏های خود را با صید ماهی‏های‏ رودخانه‏های آب شیرین مجاور تغذیه می‏کنند.

تصویر صفحه مراجعه شود) تنجه یا مرغ باد کوبه‏ای:که هر سال حدود 5 تا 10 هزار جفت از آن‏ها در منطقه به زاد و ولد می‏پردازند.علاوه بر پرندگان فوق که کلونی‏ و اجتماع آن‏ها در آسیا بی‏نظیر است،پرندگان دیگری مانند:کاکایی‏ نقره‏ای،کاکایی صورتی،آنقوت و کفجه نوک تیز،دسته‏های‏ چندهزارتایی،در جزایر مختلف تولید مثل می‏کنند.

جالب این است که چهرهء دریاچهء ارومیه فصل‏های پائیز و زمستان‏ به کلی دگرگون می‏شود.پهنهء آب‏های لاجوردی که در بهار و تابستان‏ شاهد جنب و جوش حاصل از لانه‏سازی و جوجه‏آوری هزاران هزار لانه‏سازی لک لک سفید در جزایر دریاچهء ارومیه

تصویر صفحه مراجعه شود) تصویر صفحه مراجعه شود) پرندهء رنگین پر و فعال بوده است،سکون و آرامشی دلپذیر به خود می‏گیرد.فلامینگوها،پلیکان‏ها،کاکایی‏ها و حتی بسیاری از تنجه‏ها و آنقوت‏ها به سوی نقاط جنوبی و گرمسیر پر می‏کشند.ولی این آرامش‏ ظاهری و کوتاه چندان دوامی ندارد و تقریبا بلافاصله پس از مهاجرت‏ پرندگان تخمگ ذار از دریاچه،گروه‏های پرندگان آبزی مهاجری که‏ دوران جوجه‏دار شدن خود را در سرزمین‏های سردسیر شمالی سپری‏ کرده‏اند.از راه می‏رسند تا زمستان را در دریاچهء ارومیه به سر ببرند.به‏ این ترتیب،دریاچه در فصل‏های گوناگون،به عنوان زیستگاه و محل تغذیه مورد استفادهء پرندگان قرار می‏گیرد.

علاوه بر سطح دریاچه و جزایر آن،در حاشیه‏ها و به خصوص‏ حاشیه‏های جنوبی،نیزارها و تالاب‏های آب شیرین فراوان و متعددی‏ وجود دارند که آب آن‏ها از چشمه و یا رودخانه‏های موجود تأمین‏ می‏شود.همین تالاب‏ها هستند که میزبان گروه دیگری از پرندگان‏ نظیر:غاز خاکستری،کله سبز،نوک پهن،اردک سرحنایی،اردک‏ سرفید هستند و در این همزیستی بزرگ و پیچیدهء طبیعت،مهمانانی‏ دیگر به حساب می‏آیند.24در نهایت،همهء این شرایط و امکانات باعث‏ جذب گروه‏های متنوعی از پرندگان در جزایر می‏شود که ارزش پارک‏ را در دنیا به عنوان نمونه‏ای برجسته از میراث طبیعی تثبیت می‏کنند.

پستانداران:پستانداران مهم پارک ملی ارومیه منحصر به یک راسته‏ از زوج سمن از دو خانوادهء گاوسانان و گوزن‏ها یعنی گوسفند وحشی‏ نژاد ارمنی و گوزن زرد ایرانی هستند،گوزن زرد خالدار به نام علمی‏ "dama mespotamica" یکی از نادرترین گوزن‏های جهان است.

خزندگان:در جزایر دریاچهء ارومیه،خزندگان متفاوتی از جمله‏ آفتاب‏پرست،مارمولک،انواع مارهای سمی و نیمه سمی از جمله افعی‏ و مار آتشین یافت می‏شوند.اما در این بین،جزیرهء اشک از نظر تنوع‏ گونه و کثرت آن‏ها بیش‏ترین تعداد را دارد.همچنین،خزندگان جزایر همرنگی فوق‏العاده‏ای با محیط دارند و گاهی حتی از فاصلهء دو متری‏ هم قابل تشخیص نیستند.25

سواحل دریاچه

از دیگر جاذبه‏های گردشگری دریاچهء ارومیه،سواحل زیبای آن‏ هستند که در محل تلاقی دو محیط متفاوت طبیعی(خشک و دریا) همراه با هوای لطیف و نسیم دریا و آفتاب درخشان و آب کبود و بنفش‏ پهناور،منظرهء خوش رنگ دیده‏نوازی را به آن می‏دهند.همچنین لجن‏ مخصوص سواحل دریاچه،از نظر لجن درمانی حائز اهمیت فراوان‏ است.«به خاطر گرمای موضعی ثابت و تةثیر رادیو اکتیوتیه و گوگرد موجود در آن،جریان خون در عروق و رگ‏های بسیار ریز تحت جلدی‏ و مفاصل دردناک بیماران رماتیسمی تسریع می‏شود و کمک مؤثری به‏ بهبود آن‏ها می‏کند.»26

تصویر صفحه مراجعه شود) تصویری از تالاب‏های اطراف دریاچه

گونه‏شناسی گردشگری دریاچه:گونه‏شناسی گردشگری می‏تواند از یک سو در زمینهء عرضهء محصول گردشگری در چارچوب ایجاد تقاضا و بازاریابی مفید واقع شود و از دیگر سو،راهبردهایی را در زمینهء فراهم آوردن تسهیلات و خدمات مورد نیاز فعالیت‏های گونه‏های‏ گوناگون گردشگری به دست دهد.با توجه به آنچه از قابلیت‏های‏ گردشگری دریاچهء ارومیه بیان شده،می‏توان زمینه‏های جذب‏ گونه‏های گردشگری را بازشناخت و بر این مبنا،گونه‏های گردشگری‏ دریاچهء ارومیه را به صورت زیر مورد بررسی قرار داد:

گردشگری دریایی:این‏گونه از گردشگری،با توجه به وابسته‏های‏ تعریفی خود که شامل جنبه‏های فیزیکی از لحاظ تلاقی خشک و آب‏ به عنوان نواحی ساحلی و همچنین جنبه‏های بیولوژیکی همچون‏ شوری و جزر و مد است،این‏گونه تعریف می‏شود.«گردشگری‏ دریایی شامل فعالیت‏هایی است که مستلزم مسافرت از یک محل‏ اقامت،و تمرکز روی محیط دریایی است».27دریاچهء ارومیه را نمی‏توان دارای تمامی وابسته‏های تعریفی گردشگری دریایی دانست، ولی،با کمی اغماض قابلیت‏های این دریاچه نمی‏تواند دربر گیرندهء این‏گونه از گردشگری باشند.

وجود سواحل گسترده و مناظر زیبای حاصل از چشم انداز دریاچهء ارومیه،با قابلیت‏های انجام فعالیت‏های تفریحی همچون قایقرانی، شنا و نظیر این‏ها،همراه با لطافت آب و هوایی آن به خصوص در فصل‏های گردشگری دریایی(تابستان)،این امکان را مهیا کرده است‏ که در مقیاس وسیع بتوان،جلوه‏هایی از محصول گردشگری دریایی را برای تقاضای فزایندهء داخلی به خصوص قشر جوان جامعه،عرضه‏ کرد.هرچند نباید از نظر دورداشت که گردشگری دریایی در ابعاد گوناگون برپایهء گردشگری طبیعی و با انگیزه‏های تفریحی شکل گرفته‏ و خود به دو عامل ابزارها و وسایل لازم همراه با ضریب امینی مورد نیاز وابسته است.28در ین میان،برآورد تقاضا برای گردشگری و تفریحات‏ مربوطه در دریاچهء ارومیه با دو سطح رابطه دارد:یکی مکان‏های‏ عمومی با تفریحات وابسته به دریاچه و دیگری،تنوع فعالیت‏های‏ تفریحی که می‏تواند به‏طور عمومی مورد استفاده قرار گیرد.29

گردشگری سلامتی یا درمانی:به این‏گونه گردشگری افراد و گروه‏هایی علاقه دارند که برای استفاده از تغییر آب و هوا(با هدف‏ پزشکی درمانی)،استفاده از آب‏های معدنی،گذران دوران نقاهت، معالجه و نظیر این‏ها،مسافرت می‏کنند.30به‏طور کلی،گردشگری‏ در مفهوم سلامتی معنی وسیعی را دربرمی‏گیرد.انسان برای بهبود و به دست آوردن شفا،از دوره‏های نخستین به منابع‏ هیدرومینرال( Hydrominral )و هیدروترمال( Hydrotermal )موجود در طبیعت و یا داخل غارها توجه زیادی کرده است.31دریاچهء ارومیه‏ نیز با توجه به ویژگی‏های لجن درمانی در آن،می‏تواند جاذب این‏گونه‏ از گردشگری باشد.وجود املاح و مواد معدنی در لجن‏های سواحل‏ دریاچهء ارومیه،قابلیت درمانی بالایی را پدید آورده است.همان‏گونه‏ که قبلا ذکر شد،این لجن‏ها با خاصیت درمانی خود می‏توانند برای‏ بهبود بیماری‏هایی همچون روماتیسم مفید واقع شوند.این خود ایجاب‏ می‏کند که با شناسایی مکان مدنظر برای جذب گردشگری سلامتی، زمینه‏های لازم فراهم آید.

اکتوریسم(طبیعت‏گردی):گردشگری در طبیعت یا اکوتوریسم‏ در برگیرندهء تمام مسافرت‏هایی است که به منظور لذت از طبیعت انجام‏ می‏گیرند و در آن،حفاظت از محیطزیست و پایداری جاذبه‏های‏ طبیعی،اهمیت بسیار دارد.همچنین افزایش درآمد و اشتغال یا به‏طور کلی سطح رفاهی جامعهء محلی نیز مدنظر است.32جریان‏های‏ اکتوریستی می‏تواند شامل گردشگرانی باشد که:

1.طبیعت‏گردانی پروپاقرص هستند.بیش‏تر آن محقق و دانشمندند.

2.برای دیدن مناطق حفاظت شده سفر می‏کنند. 3.خواهان سفری جالب و جذاب به مناطقی طبیعی،همراه با دیگر فعالیت‏های مدنظر هستند.

4.به‏طور اتفاقی،در قسمتی از یک مسافرت وسیع‏تر،دیدن‏ جاذبه‏های طبیعی را تجربه می‏کنند.33

اکوتوریسم امروزه در سطح جهان مطرح است و بنابر پیش‏بینی‏های سازمان جهانی گردشگری،در دهه‏های اول قرن‏ بیست و یکم رشد 20 تا 30 درصد خواهد شد.34

این‏گونه از گردشگری برپایهء قابلیت‏های دریاچهء ارومیه، به خصوص در زمینهء پوشش گیاهی و حیات‏وحش و دارا بودن مناطق‏ حفاظت شدهء متعدد،یکی از مهم‏ترین گونه‏های گردشگری است. که با توجه به سهم عمدهء اکوتوریسم در گردشگری پایدار و با در نظر گرفتن سطح رفاه ساکنان محلی و توانایی‏های این‏گونه از گردشگری در جذب گردشگران خارجی از کشورهای پیشرفته ضروری‏ است که در این منطقه به تقویت عرضهء محصول اکتوریستمی توجه‏ بیش‏تری شود.اکتوریسم در دریاچهء ارومیه می‏تواند برای مردم محلی‏ و کارکنان صنعت گردشگری،به منظور بهره‏وری و همچنین ایجاد تجربهء سطح بالا برای گردشگران فرصت‏های بسیاری را فراهم آورد.35

گردشگری روستایی:این‏گونه از گردشگری در چارچوب‏ گردشگری پایدار،به عنوان بهره‏وری از جاذبه‏های طبیعی و انسانی‏ روستا در جهت پویایی اقتصاد روستایی مطرح است.گردشگری‏ روستایی شامل تمامی فعالیت‏هایی است که در محیط روستا و پیرامونش،با توجه به روابط متقابل انسان و محیط و سطوح فناوری و فرهنگ،برپایهء جاذبه‏های روستایی صورت می‏گیرد.با توجه به آن‏که‏ در اکثر نواحی ساحلی دریاچهء ارومیه،روستاهایی وجود دارند، این‏گونه گردشگری می‏تواند در بهره‏وری اقتصادی از منابع طبیعی، به منظور افزایش سطح درآمد و ایجاد اشتغال برای ما زاد نیروی کار، مفید واقع شود.همچنین،به دست آوردن نمک از آب دریاچه به عنوان‏ یک منبع درآمد و نیز انتقال دام و کوچ به جزایر درون دریاچه برای‏ چرا36،می‏تواند به عنوان جاذبه مدنظر قرار گیرد.

به‏طور کلی،وجود آداب و فرهنگ سنتی همراه با جاذبه‏های‏ طبیعی می‏تواند،آن‏هایی را که مایلند از این هستهء نژادی سنت درستی‏ درکی داشته باشند،به خود جلب کند.در این میان،گردشگری‏ روستایی در دریاچهء ارومیه می‏تواند در برگیرندهء کلیتی از تمامی‏ فعالیت‏های گردشگری باشد که در یک سیستم گردشگری، بازخوردهای مثبتی را در این منطقه شکل می‏دهند.این‏گونه از گردشگری می‏تواند:رشد اقتصادی،ایجاد تنوع و ثبات در اشتغال و حفظ مشاغل دیگر،تجارت و صنایع،فرصت‏هایی برای رشد درآمد تصویر صفحه مراجعه شود) به صورت فعالیت‏های چندگانه،ایجاد بازارهای جدید برای‏ محصولات کشاورزی و گسترش میانی اقتصاد منطقه‏ای را سبب‏ شود.37

راهبردهای توسعه

در راستای گونه‏شناسی گردشگری در دریاچهء ارومیه لازم است‏ که راهبردهای توسعه برای دستیابی صنعت گردشگری به هدف‏های‏ موردنظرش در این منطقه،ترسیم شود.در این بین،در تظر گرفتن‏ تمامی ابعاد صنعت گردشگری،عرضه و تقاضای محصول،آثار اجتماعی-فرهنگی،پایداری منابع و افزایش سطوح توسعهء همه جانبه‏ می‏تواند مفید واقع شود.در وهلهء اول،در زمینه‏های عرضه و تقاضا، راهبردهای توسعه باید برپایهء افزایش خدمات و تسهیلات گردشگری‏ و بالا بردن ضریب اطمینان و کارایی فعالیت‏های جنبی مدنظر گونه‏های متفاوت گردشگری و به‏طور کلی،افزایش کیفیت محصول‏ گردشگری،قرار گیرد و باید کوشید،ظرفیت‏پذیری گردشگری در این‏ منطقه همراه با امکانات مورد نیاز افزایش یابد.

برپایهء آمار موجود،کل ظرفیت امکانات اقامتی و سکونتگاهی‏ گردشگری در منطقهء موردنظر،تنها در حدود 148 تا 212 تخت‏ است،درحالی‏که تعداد بازدیدکنندگان در فصل تابستان،یعنی فصل‏ گردشگری این منطقه،در هر ماه برابر 50 هزار گردشگری داخلی‏ است.38این رقم،در کنار 13 هزار گردشگر خارجی که در طول‏ یک سال(1380)از این منطقه بازدید کرده‏اند،پائین بودن قابلیت‏های‏ عرضهء خدمات به گردشگران در این منطقه را نشان می‏دهد.بر این‏ مبنا،در راستای عرضهء محصول گردشگری،راهبردهایی همچون‏ افزایش ظرفیت‏پذیری و امکانات اقامتی،قابلیت دسترسی به‏ جاذبه‏ها،افزایش کیفیت و کمیت فعالیت‏های جنبی و تفریحی، برآورد مشاغل رسمی و غیررسمی،ترغیب و تشویق سرمایه‏گذاری‏ خصوصی به فعالیت در این صنعت،با توجه به ضریب بالای انباشت‏ سرمایه و بازگشت کوتاه‏مدت آن،آگاهی و آموزش ساکنان محلی‏ در مورد ضرورت‏ها و هدف‏های مدنظر از توسعهء صنعت گردشگری و نگرش‏های برنامه‏ریزی با رهیافت گردشگری پایدار،باید مورد توجه‏ قرار گیرد.

در زمینهء تقاضای گردشگری یا به‏طور کلی مصرف‏کنندگان صنعت‏ گردشگری،در وهلهء اول شناخت بازارها همراه با بازاریابی و برآورد تقاضا در بازارهای بالقوهء داخلی و خارجی مطرح است.بازاریابی گردشگری در برگیرندهء شناخت پویایی‏های سیستم گردشگری و تجزیه و تحلیل گردشگری به عنوان فعالیتی تجاری برمبنای درکی‏ ساختاری و احتیاج مدیریتی در یک بازار پیچیده است.39بازاریابی‏ در این منطقه می‏تواند،فعالیت‏هایی همچون تعیین هدف‏های‏ بازاریابی،تدوین راهبردهای بازاریابی،تهیه و اجرای برنامهء ترویج و ارائهء خدمات اطلاع‏رسانی گردشگری را دربرگیرد.این فعالیت‏ها می‏توانند مبتنی بر راهبردهایی همچون شناسایی بازارها،تجزیه و تحلیل‏ گردشگران و تبلیغات گردشگری باشد.40در این بین،بازاریابی‏ به وسیلهء بخش خصوصی فعال در زمینهء تجارت گردشگری نیز می‏تواند در کنار بازاریابی دولتی،در افزایش تقاضا برای گردشگری در این‏ منطقه مؤثر واقع شود.41

راهبردهای دیگر که در زمینهء توسعهء صنعت گردشگری در این‏ منطقه شکل می‏گیرد،می‏تواند در زمینه‏های متفاوتی باشند و در یک‏ مجموعهء کلی،در زمینهء گردشگری پایدار اعمال می‏شوند.گردشگری‏ پایدار می‏تواند به عنوان فلسفه‏ای که در توسعهء پایدار ریشه دارد،برای‏ پاسخگویی به نتایج عملی نیازها در برابر آثار منفی صنعت گردشگری‏ در نواحی مقصد به کار آید42و خود سه کاربرد مهم در منطقه دارد: 1.بهبود کیفیت زندگی میزبانان 2.مهیا کردن کیفیت بالای تجربهء گردشگری برای بازدیدکنندگان 3.حفظ کیفیت محیطزیست در رابطه‏ با محیط انسانی و طبیعی.43

برای دستیابی به گردشگری پایدار ضروری است،ظرفیت و آستانهء آن در منطقه،به عنوان زمینه‏های اقتصادی پایداری منابع مورد توجه‏ قرار گیرد.راهبردهای گردشگری پایدار در دریاچهء ارومیه می‏تواند در زمینهء حفاظت از پایداری منابع حیاتی(فرهنگی،اجتماعی،طبیعی)و ایجاد پایداری در بهره‏وری درازمدت با مشارکت مردم و حفظ تنوع و گوناگونی‏ گردشگری،همراه با افزایش سطح رفاه عمومی شکل گیرد.44

در زمینهء برنامه‏ریزی برای توسعهء صنعت گردشگری در دریاچهء ارومیه،در نظر گرفتن یک دیدگاه منطقه‏ای ضروری است؛دیدگاهی‏ که در چارچوب یک کلیت انسجام یافته از یک حوزهء گردشگری،با تأکید بیش‏تر بر دریاچهء ارومیه و با توجه به بایسته‏های موجود در آن و در نظر داشتن روابط منطقه‏ای بین شهرها و روستاهای اطراف،بتواند به راهکارهای مدنظر توسعه دست یابد.این کار با توجه به قابلیت‏های‏ موجود و بازدهی سریع و اندک سرمایه‏گذاری،می‏تواند مفید واقع‏ شود.شکوفایی عملکرد گردشگری در چارچوب توسعهء منطقه‏ای‏ می‏تواند،گامی در جهت تقویت اقتصاد روستاها و شهرهای کوچک‏ و میانی باشد.علاوه بر آن،جریان مهاجرت به بیرون(برون کوچی)را با ایجاد اشتغال و افزایش سطح درآمد کاهش دهد.گردشگری در چارچوب برنامه‏ریزی منطقه‏ای این قابلیت را دارد که چون کاتالیزوری، با انتقال قوهء خرید مناطق شهری بزرگ و مراکز صنعتی به مناطقی که‏ کم‏تر توسعه یافته‏اند،به کاهش نابرابری‏های درون منطقه‏ای و منطقه‏ای کمک کند.45

نتیجه ‏گیری

همان‏گونه که بیان شد،دریاچهء ارومیه با دارا بودن قابلیت‏های‏ بسیار قابل توجه،توانایی آن را دارد که به یکی از کانون‏های مهم‏ گردشگری در سطح داخلی و خارجی تبدیل شود.آنچه بیش از همه‏ در رویکرد گردشگری به دریاچهء ارومیه مورد توجه است،در نظر گرفتن‏ گونه‏های متفاوت گردشگری برای توسعه در چارچوب راهبردهای‏ ارائه شده است.از قابلیت‏های این دریاچه،برای گردشگری، اکوتوریسم است که می‏تواند علاوه بر طبیعت‏گردان داخلی،زمینه‏ساز جذب گردشگران خارجی باشد.به این منظور باید بازارهای بالقوه، به خصوص در کشورهای توسعه یافته را شناسایی کرد تا ضمن کسب‏ درآمد ارزی،افزایش سطح اشتغال نیز امکانپذیر شود.هرچند گردشگران داخلی در زمینهء گردشگری دریایی با توجه به پارامترهای‏ اجتماعی-فرهنگی جامعه در اولویت قرار دارند،ولی ویژگی‏های‏ شاخص این دریاچه در زمینه‏های متفاوتی که ذکر شد،خود می‏تواند نقطهء اتکایی در زمینهء جذب گردشگران خارجی باشد.

ایجاد پارک‏های دریایی و تأمین امکان دسترسی به جزیره‏ها به وسیلهء بخش‏های دولتی و خصوصی،می‏تواند راهکار مناسبی برای‏ توسعهء جاذبهء گردشگری در این منطقه باشد.46در زمینهء قابلیت‏های‏ درمانی نیز لازم است تا احداث یک مؤسسهء هیدروترمال و مهمانخانه‏ها و آسایشگاه‏های مربوطه در مناطق گوناگون سواحل این دریاچه مدنظر قرار گیرد.47

در این میان،گردشگری روستایی نیز می‏تواند به عنوان یک کلیت، تمامی گونه‏های گردشگری را در بر گیرد و با تأسیس امکانات و خدمات‏ مورد نیاز در نزدیکی روستاها و پیرامون آن‏ها،همچنین ایجاد فعالیت‏های‏ جنبی با توجه به سنت‏ها و آداب و رسوم ساکنان این‏روستاها،تنوع اقتصاد ملی و فرصت‏های چندگانه‏ای را با ایجاد شغل‏های جدید و متنوع در ارتباط با گردشگری،همچون تأمین اتاق برای گردشگران،تهیهء غذا، خرده فروشی،حمل و نقل و ایجاد سرگرمی،فراهم آورد.48

به‏طور کلی،زمینه‏های ساماندهی گردشگری در دریاچهء ارومیه‏ را می‏توان در چارچوب مواردی همچون:ایجاد راه‏های آسفالته بین‏ مناطق گردشگری و نواحی شهری و روستایی،توسعهء ارتباطات،ایجاد تأسیسات و تسهیلات گردشگری در زمینهء ساختمان،هتل و فضاسازی محیط،ایجاد شهرک‏های گردشگری و سکونتگاه‏های‏ اقامتی ارزان قیمت،همراه با تبلیغات،تهیه و توزیع انواع نقشه‏ها و بروشورهای گردشگری و نظیر این‏ها دانست.

توسعهء گردشگری پایدار این منطقه باید برپایهء گردشگری مبتنی بر جامعه شکل گیرد.در این‏رویکرد،به گردشگری و دخالت جامعه در فرایند برنامه‏ریزی و توسعه و پیشبرد انواع گردشگری پرداخته شود که‏ فایده‏هایی برایس اجتماعات محلی ایجاد می‏کند.با این‏رویکرد،منافع‏ توسعهء گردشگری برای ساکنان محلی تضمین می‏شود و منافع ساکنان‏ به حد اکثر می‏رسد،گردشگری بهتر پذیرفته می‏شود و مشارکت در حفظ

منابع افزایش می‏یابد.49در این میان،توزیع اثرات گردشگری در سطح‏ منطقه و خارج از آن،چگونگی توزیع جغرافیایی منافع حاصل از گردشگری برای هر واحد سرمایه‏گذاری،نحوهء ارتباط با سایر بخش‏های‏ اقتصاد محلی و بهبود و رشد مدیریت مؤثر گردشگری در منطقه،از جمله‏ عواملی هستند که در انتخاب برنامه‏ها و جهت‏گیری توسعهء صنعت‏ گردشگری در مقیاس کوچک‏تر،به‏طور مستقیم سود بیش‏تری در مقایسه‏ با صنعت گردشگری در مقیاس وسیع،نصیب جوامع محلی می‏کند.50

منابع

(1).رهنمایی،محمدتقی.توسعهء گردشگری،فرصتی جدید برای مدیریت شهری.مجلهء شهرداری‏ها.شمارهء 43.1381.ص 32.

(2).باهر،حسین.نگاهی تازه به گردشگری.نخستین همایش جهانگردی و جمهوری‏ اسلامی ایران.کیش.1379.ص 410.

(3).روزنامهء اطلاعات،12/11/81.

(4).سرلک،احمد.جهانگردی و رفاه اقتصادی.مجلهء اطلاعات سیاسی اقتصادی. شماره‏های 174-173.ص 240.

(5).غازی،ایران.جهانی فکر کردن و منطقه‏ای عمل نمودن.مجموعه مقالات نخستین‏ همایش توسعهء سیر و سیاحت در استان چهارمحال‏وبختیاری.1376.ص 41.

(6).کازه،ژرژ و دیگران.آمایش جهانگردی.ترجمهء صلاح‏الدین محلاتی.انتشارات‏ دانشگاه شهید بهشتی.1381.ص 5.

(7).خورشید دوست‏علی.مقدمه‏ای برای پالئوئو مورفولوژی و ژئومورفولوژی دریاچهء ارومیه.فصلنامهء تحقیقات جغرافیایی شمارهء 14.1368.ص 149.

(8).موحددانش،علی‏اصغر.هیدرولوژی آب‏های سطحی.انتشارات سمت.1373. ص 166.

(9).نمدمالیان،علی‏رضا.دریاچهء ارومیه دستخوش تغییرات دوره‏ای.مجموعه مقالات‏ اولین همایش دریاچهء ارومیه.1379.ص 9.

(10).ربیعی،بدیع.جغرافیای مفصل ایران.ج 1.انتشارات اقبال.1367.ص 164.

(11).قنبری،عباداله.زمین‏شناسی مهندسی و سایز موتکنونیک دریاچه ارومیه.مجموعه‏ مقالات اولین همایش دریاچهء ارومیه.1379.ص 6.

(12).افشارسیتانی.ایرج.نگاهی به آذربایجان‏غربی.جلد اول.انتشارات نسل دانش. 1369.ص 88.

(13).نمدمالیان،پیشین،ص 10.

(14).پتروف،م.پ.مشخصات جغرافیایی طبیعی ایران.ترجمهء ه.گلاب.انتشارات‏ دانشگاه تهران.1369.ص 86.

(15).افشار سیتانی.پیشین،ص 149.

(16).همان.ص 88.

(17).خورشید دوست،پیشین،ص 149.

(18).ربیعی،پیشین،ص 164.

(19).خاماچی،بهروز.جغرافیای دریاهء ارومیه،مجلهء رشد آموزش جغرافیا.شمارهء 19.1368.ص 44.

(20).افشار سیتانی،پیشین،ص 93.

(21).نصیری،ناصر و دیگران.پارک ملی دریاچهء ارومیه.انتشارات ادارهء کل حفاظت‏ محیط زیست آذربایجان غربی.1375.ص 45.

(22).همان،ص 30.

(23).سازمان حفاظت محیط زیست.نشریهء پارک ملی درباچهء ارومیه.1360.ص 10.

(24).نصیری،ناصر و دیگران.پیشین،ص 34.

تصویر صفحه مراجعه شود) (25).خاماچی،بهروز.جغرافیای دریاچهء ارومیه.مجلهء رشد آموزش جغرافیا.شمارهء 23.1369.ص 77.

(26).لجن دریاچهء ارومیه،مجلهء رشد آموزش جغرافیا.شمارهء 27.1370.ص 47.

(27).سقایی،مهدی.شهرهای ساحلی و گردشگری دریایی.مجلهء شهرداری‏ها.شمارهء 38.1381.ص 17.

(28).همان،ص 17.

(29). Orams, Marls.marine Tourism.Routledge.1999.p:37.

(30).رضوانی،علی‏اصغر.جغرافیا و صنعت توریسم.انتشارات پیام نور.1374.ص 19.

(31).قره‏نژاد،حسن.اقتصاد و سیاستگذاری توریسم.انتشارات مانی.1374.ص 49.

(32). T.hvenegaard.clen, Ecotourim, the Journal of tourism.vol.5.no. 20.1994.p:24.

(33). Fennal.Danid, A.Ecotourism.Rout ledge.1999.p:57.

(34).رضوانی،علی‏اصغر.اکوتوریسم و نقش آن در حفاظت محیط زیست.مجلهء اطلاعات سیاسی اقتصادی.شمارهء 174-173.1380.ص 234.

(35). Fennal.Danid, Idid, p:40.

(36).تحقیقات محلی نگارندگان.

(37). diversification.Tourism Management.VOl.23.2002.,p:335. Sharply, Richard.Rurul Tourism and chollenge of tourism

(38).آمار اخذ شده از سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان آذربایجان‏غربی.1381.

(39). 20. Lumsdon.Les.Tourism marketing.london.thomson.1997.p:

(40).سقایی،مهدی.بررسی صنعت توریسم در شهرستان بندر گز.پایان‏نامهء کارشناسی.دانشگاه اصفهان.1380.ص 147.

تصویر صفحه مراجعه شود) (43).سینایی،وحید.توسعهء پایدار و گردشگری.مجلهء اطلاعات سیاسی اقتصادی. شماره‏های 96-95.1375.ص 126.

(44). Fennal;Ibid.p:21.

(45).جمعه‏پور،محمود.دستیابی به توسعهء پایدار انسانی بر محور گسترش صنعت‏ گردشگری و استفاده از قابلیت‏های جغرافیایی سرزمین ملی.مجموعه مقالات همایش‏ بین المللی رویکرد فرهنگی به جغرافیا.1381.ص 88.

(46). Hall,C.Michael.Trends in ocean and coastal tourism:the end of the last frontier,ocean and castal mahayement.44:2002.p:603.

(47).خاماچی،بهروز.لجن دریاچهء ارومیه.پیشین،ص 45.

(48).شارپلی،جولیاریچارد.گردشگری روستایی.ترجمهء رحمت‏اللّه منشی‏زاده. انتشارات منشی.1380.ص 41.

(49).سازمان جهانی جهانگردی.برنامه‏ریزی ملی و منطقه‏ای جهانگردی.ترجمهء محمود عبد الله‏زاده.انتشارات دفتر پژوهش‏های فرهنگی.1379.ص 18.

(50).سقایی،مهدی.بررسی صنعت توریسم در شهرستان بندر گز.پیشین.ص 160.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.