آب بازان پستاندارانی آبزی هستند و تمام عمر خود را در آب میگذرانند. بدن این حیوانات برای زندگی در داخل آب تغییر شكل یافته و شباهت زیادی به ماهی پیدا كرده است. گردن ندارند، دم به باله دمی تبدیل شده و این باله برخلاف باله دمیماهیها، نسبت به سطح آب حالت افقی دارد، حركت و پریدن حیوان به خارج از آب به وسیله بالا و پایین بردن آن انجام میگیرد. پا ندارند، دستها به بالههای سینهای تبدیل شده است، كه مانند فرمان اتومبیل جهت حركت را تعیین میكنند. بالههای سینهای از نظر شكل و اندازه متفاوت هستند در برخی مانند نهنگ گوژپشت دراز و در برخی مانند دلفین قاتل، پهن و پارو مانند نهنگ گوژپشت دراز و در برخی مانند دلفین قاتل، پهن و پارو مانند.
در قسمت پشت، باله پشتی كوچكی وجود دارد كه در وسط پشت و یا عقب تر قرار دارد. این باله در برخی بلند و خمیده، در برخی بسیار كوچك و یا اصلاً وجود ندارد. لاله گوش ندارند. بینی یك یا دو سوراخ دارد كه در بالاترین ناحیه سر قرار گرفتهاند سوراخهای بینی برای جلوگیری از ورود آب به داخل آنها قابل انسدادند. آببازان مانند سایر پستانداران شُش دارند و برای نفس كشیدن به سطح آب میآیند. پوست آنها صاف و بدون مو است، موهای كوتاهی كه در اطراف دهان جنین بعضی از نهنگهای بدون دندان وجود دارد با بالا رفتن سن حیوان از بین میرود. به منظور افزایش سرعت و جلوگیری از هدر رفتن گرمای بدن، غدد پستانی و اندامهای تناسلی و دفعی پنهان است.
آببازان فاقد غدد تولید كننده عرق و تولید كننده چربی هستند، یك لایه فیبری در زیر پوست دارند كه به وسیله چربی و یا روغن پر میشود. این لایه به عنوان عایق عمل نموده، دمای بدن را در آبهای سرد حفظ میكند. علاوه بر آن لایه چربی به عنوان منبع ذخیره انرژی عمل میكند و در اعماق آب نیز باعث كاهش فشار آب بر بدن میشود. قطر لایه چربی در برخی از نهنگهای بدون دندان ممكن است از نیم متر تجاوز كند. در زمانی كه آببازان به اعماق آب فرو میروند جریان خون در سطح بدن و ماهیچها كاهش مییابد. همچنین با كم شدن ضربان قلب از میزان اكسیژن مصرفی نیز كاسته میشود.
نهنگهای با دندان معمولاً صداهای متعددی در زیر آب ایجاد میكنند، یكی از صداها به صورت كلیكهای منظم است. اغلب محققین بر این باورند كه امواج صوتی در محوطه پیچیدهای واقع در حفره بینی تولید میگردد. این امواج پس از متمركز شدن در ناحیه مِلون (Melon) كه محوطهای سرشار از روغن در جلو پیشانی است به بیرون فرستاده میشوند. امواج صوتی دریافتی نیز از طریق آرواره زیرین كه دارای تودههای سرشار روغن است مستقیماً به گوش داخلی هدایت میگردند. این سیستم بازیابی امواج (Echo-Location) اغلب برای آگاهی از وضعیت محیطِ اطراف و جستجوی غذا مورد استفاده قرار میگیرد. صدای دیگر صدای سوت مانندی است كه معمولاً برای ارتباط با یكدیگر به منظور مشخص كردن محدودیتها، حركتهای دسته جمعی و انتقال اطلاعات در مورد غذا، خطر و سایر فاكتورها به اعضاء گروه به كار میرود. چنین به نظر میرسد كه نهنگهای بدون دندان فقط صداهای سوت مانند را تولید میكنند. چشمهای اكثر آببازان برای دیدن در زیر آب تطابق یافته است. آنها همچنین قادرند بیرون آب را نیز به خوبی ببینند. حس بویایی در نهنگهای بدون دندان وجود ندارد و در نهنگهای با دندان نیز بسیار كم است. آببازان معمولاً یك بچه میزایند كه حدود یك سوم تا یك چهارم طول بدن مادر است. به مجرد زایمان، نوزاد جهت تنفس به سطح آب میآید. اغلب آببازان نوزاد خود را با فشار به طرف سطح آب میرانند بعد از این كه نوزاد تنفس كرد قادر است همراه مادر به زیر آب برود. آببازان دو نوك پستان دارند كه در دو طرف دستگاه تناسلی قرار دارد. پستانها گنجایش شیر زیادی دارند. آنها با انقباضِ ماهیچهها شیر را به دهان بچه تزریق میكنند.
راسته آببازان شامل دو زیر راسته است، زیر راسته نهنگهای بدون دندان (MYSTACETI) كه به عوض دندان تیغههای بلندی (بالن) در دهان دارند و زیر راسته نهنگهای با دندان (ODONTOCETI) كه دارای دندان میباشند.
تاكنون از نهنگهای بدون دندان یك خانواده به نام نهنگهای شكیل و از نهنگهای با دندان سه خانواده به نام نهنگهای اسپرم، دلفینها و پورپویزها در آبهای خلیجفارس و دریای عمان شناسایی شده است كه مجموعاً تعداد 18 گونه را شامل میگردند.
خانواده نهنگ های شکیل ( وال ها ) FAMILY BALAENOPTERIDAE
افراد این خانواده جثه ای بسیار بزرگ ( نهنگ آبی به طول 33 متر بزرگ ترین پستاندار دنیا ) تا متوسط دارند . ماده از نر پها بزرگترند نهنگ های شکیل دندان ندارند ولی با جای دندان تیغه های شاخی مثلثی شکل بلندی به نام بالن دارند که به دو طرف سقف دهان چسبیده اند، معمولاً در جلوی دهان به هم وصل می شوند، تعداد آنها در هر طرف دهان ممکن است به 480 عدد برسد. سطح بیرونی تیغه ها صاف ولی سطح داخلی آن از موهای متراکمی پوشیده شده است که مانند آبکش عمل می کند. نهنگ های شکیل بر خلاف جثه بزرگشان از موجودات بسیار ریز داخل آب تغذیه می کنند. برای تغذیه، در حالی که دهانشان باز است به سمت توده غذا شنا می کنند. آنها آب زیادی وارد دهان می کنند، سپس بیرون دادن آب و فیلتر کردن آن، مواد غذائی را که معمولاً توده های پلانکتون جانوری و دیگر موجودات کوچک آبزی است توسط تیغه های شاخی و موها در دهان نگه می دارند. نهنگ های شکیل دو سوارخ تنفسی در بالای سر دارند. به منظور دم و بازدم به سطح آب می آیند، و پس از پر کردن ریه ها از هوا، به زیر آب فرو می روند. اغلب آنها در موقع بازدم، هوا و بخار آب و احتمالاً ترشحات سینوس ها را، به شکل یک فواره بلند و ابر مانند از سوراخ های تنفسی بیرون می دهند. در ناحیه سینه و گلوی نهنگ های شکیل شیارهای طولی عمیقی وجود دارد که تعداد آنها گاهی به 100 عدد و عمق آنها گاهی به 50 سانتی متر می رسد. تا حیوان بتواند مقدار زیادتری آب و مواد غذایی را در دهان خود جای دهد. اکثر نهنگ ها صدایی ناله مانند تولید می کنند که در برخی از فاصله صدها کیلومتر قابل شنیدن است. چنین تصور می شد که تمام نهنگ های شکیل مهاجر هستند و تابستان ها را در آب های مناطق سرد شمالی می گذرانند ولی بر اساس مشاهدات اخیر، از اواخر بهار تا اواخر تابستان سال 1386 لاشه چهار نهنگ که یکی از آنها نهنگ گوژپشت بود در سواحل ایران مشاهده گردید که نشانه حضور این نهنگ ها در فصل تابستان می باشد. برخی از محققین علت این حضور را وقوع توفان گونو در دریای عمان و بوجود آمدن اختلال در مسیر حرکتی آنها می دانند. نهنگ ها معمولاً در آب های سرد به سر می برند ولی جفت گیری و زایمان اغلب در فصل زمستان و در آب های گرم انجام می گیرد.
ارزش اقتصادی : در گذشته به صورت گسترده از گوشت، چربی، استخوان، و روغن سر آنها استفاده های زیادی می گرید، و هر ساله هزاران نهنگ به وسیله کشتی های مخصوص و مجهز به توپ شکار می شدند.
وضعیت فعلی : در حال حاضر از تعداد و وضعیت نهنگ های شکیل اطلاعات کافی در دست نیست. گاهی اوقات اجساد این حیوانات در سواحل ایران مشاهده می شود. به علت کم شدن مواد غذایی، آلودگی آب ها و تردد زیاد کشتی ها و گاهی برخورد با آنها در سال های اخیر کمتر مشاهده می شوند. بر اساس برآوردهای انجام شده، در قرن بیستم حدود دو میلیون نهنگ توسط شکارچیان کشته شده است. طبق آمار موجود در حال حاضر فقط حدود 500 نهنگ آبی و 15 هزار نهنگ باله پشتی در جهان باقی مانده است. امروزه با توجه به خطری که نسل نهنگ های شکیل را تهدید می کند شکار اغلب گونه های آن در جهان ممنوع شده است.
از خانواده نهنگ های شکیل تاکنون پنج گونه در آب های خلیج فارس و دریای عمان مشاهده شده است.
خانوادهی نهنگ اسپرم FAMILY PHYSETERIADAE
این خانواده نیز مانند دلفینها و پورپویزها یكی از اعضاء زیرراسته نهنگهای با دندان بهشمار میرود. افراد این خانواده همگی دارای یك سوراخ بینی هستند كه در سمت چپ پوزه قرار دارد.
از این خانواده تاكنون یك گونه از دریای عمان گزارش شده است.
خانواده دلفینها FAMILY DELPHINIDAE
(بندرعباس: كَرابو) (میناب: دوخس) (بوشهر: فیسُو) (بندر لنگه: سیسكو) (جاسك: گوخو) (كُنارك: تینگو)
خانوادهی دلفینها از زیرراستهی نهنگهای دنداندار محسوب میشوند. اكثر آنها بدنی استوانهایشكل، پوزهای دراز شبیه منقار پرندگان دارند. تعداد دندانهای دلفینها در بعضی از گونهها از 260 عدد تجاوز میكند. ولی برخی دیگر نظیر دلفین یونس بین 4 تا 14 دندان آن هم اغلب در فك پایین دارند. بالههای سینهای بزرگ است، رنگ بدن در اغلب آنها خاكستری تا سیاه است ولی رنگه همهی آنها پس از مرگ معمولاً بهطور كامل سیاه میشود. دلفینها فقط یك سوراخ بینی دارند. جمجمهی آنها نامتقارن است كه علت آن را وجود فقط یك سوراخ بینی میدانند. دلفینها بر خلاف والها در موقع بازدم، هوا و بخار آب را بهصورت فواره بیرون نمیدهند. تنفس با صدای هیس كوتاه و یا پفمانند همراه است. این حیوانات از ماهیها و سایر آبزیان تغذیه میكنند. بسیار باهوش، بازیگوش و قابل تربیت هستند. دلفینها فعالترین و پرسرعتترین خانواده از راسته آببازان بهشمار میروند. آنها مرتب به سطح آب میآیند و پرشهای جالبی دارند. برخی از گونهها كشتیها را تعقیب میكنند و در جلوی آن به جستوخیز میپردازند. دلفینها معمولاً در گروههایی بزرگ و كوچك و گاهی پنجتایی، جفت و تكی مشاهده میشوند. برخی اوقات ممكن است برای جنگیدن جمع شده و به حیوان مزاحم حمله كنند. آنها قادرند كوسههای بزرگ را بكشند. در بین دلفینها روحیه همكاری وجود دارد. گاهی اوقات یك یا چند دلفین به كمك دلفین مجروح و یا بیمار و یا در حال زایمان میآیند و او را برای نفس كشیدن به طرف سطح آب فشار میدهند. گزارشهایی مبنی بر نجات انسانهای در حال غرق شدن و یا نجات افراد از حمله كوسه توسط دلفینها وجود دارد. دلفینها بهخصوص دلفینهای بینیبطری در مواردی رفتار بسیار دوستانهای با انسان دارند. گاهی اوقات اجازه میدهند كه شناگران آنها را بگیرند و حتی بر پشت آنها سوار شوند. در مواردی نیز مكانهای ماهی را به ماهیگیران نشان میدهند و حتی ماهیها را به سمت تورهای ماهیگیری میرانند.
ارزش اقتصادی: در اكثر باغوحشها و بعضی از سیركها، دلفینها را بهمنظور انجام نمایشهای مختلف تربیت میكنند. دلفینها یكی از مهمترین جاذبههای طبیعتگردی كشورمان محسوب میشوند. همهساله افراد زیادی برای تماشای دلفینها به خلیج فارس و دریای عمان عزیمت میكنند. در منطقه جاسك همه ساله تعداد زیادی دلفین از شهریورماه تا آبانماه مشاهده میشود. آبهای ساحلی اطراف جزیرهی قشم و جزیرهی هنگام نیز یكی دیگر از مناطق تجمع دلفینها میباشد. گوشت و چربی آنها نیز دارای ارزش تجاری است.
وضعیت فعلی: در حال حاضر از وضعیت دلفینهای موجود در آبهای ایران اطلاعات چندانی در دست نیست. آنها در تمام مناطق خلیج فارس و دریای عمان از مناطق ساحلی تا دور از ساحل مشاهده میگردند. چنین بهنظر میرسد كه دلفینها بر خلاف نهنگهای بدون دندان مهاجرتهای طولانی ندارند و جابجایی آنها معمولاً محلی و یا ناحیهای و عمدتاً برای جستجوی غذا است. در حال حاضر مهمترین عامل مرگومیر دلفینها در جهان، گرفتار شدن آنها در تورهای صیادی پرساین است كه بیش از 95 درصد را بهخود اختصاص داده است. در ایران نیز با توسعه صید صنعتی ماهی تون توسط تورهای پرساین كه از دههی 70 شروع شده است، صید ضمنی دلفینها بهصورت گلهای نیز افزایش یافته است. در اوایل مهرماه سال 1386 حدود 80 دلفین فرفره در 13 كیلومتری شرق جاسك بین روستای بیاهی و روستای كرتی تلف گردیدند. اكثر كارشناسان و صیادان محلی علت این تلفات را ناشی از گرفتار شدن دلفینها در تور كشتیهای بزرگ صیادی میدانند (آثار چنگك بر روی بدن برخی از دلفینها كاملاً مشخص بود و لاشهها از هم حدود 700 متر فاصله داشتند). در اوایل آبانماه سال 1386 نیز تعداد 73 دلفین كه گونهی آنها دلفین راهراه تشخیص داده شد در 70 كیلومتری غرب شهر جاسك نزدیك روستای كوه مبارك بهطور دستهجمعی به ساحل آمده و همگی آنها تلف شدند. هنوز علت این مرگومیر مشخص نشده است.
گرفتار شدن در تورهای پرساین، آلودگی آب، بیماریها و همچنین اختلال در سیستم شنوایی و ردیابی دلفینها میتواند از عوامل این مرگومیرها باشد. كمشدن مواد غذایی، تصادف با قایقهای موتوری تندرو (چندین مورد آثار پروانهی قایق موتوری بر روی پشت و باله دلفینهایی كه در اطراف جزیرهی قشم زندگی میكنند مشاهده گردید.) از دیگر عوامل مرگومیر دلفینها بهشمار میروند.
از خانوادهی دلفینها در آبهای ایران در خلیج فارس و دریای عمان تاكنون 11 گونه شناسایی شده است.
خانوادهی پورپویزها FAMILY PHOCOENIDAE
افراد این خانواده شباهت زیادی به دلفینها دارند. جثهی آنها كوچك است (طول بدن از دوونیممتر كوتاهتر است). بر خلاف اكثر دلفینها، پوزهی كوتاه و فاقد منقار و یا دارای منقار كوتاهی است. دندانها نوكپهن هستند. بالهی پشتی كوچك و مثلثیشكل است. بعضی از گونهها نیز فاقد بالهی پشتی هستند. پورپویزها نیز مانند دلفینها فقط یك سوراخ تنفسی دارند.
ارزش اقتصادی: در بعضی از باغوحشها از آنها نگهداری میكنند. گوشت پورپویزها نیز ارزش تجاری دارد. گاهی اوقات توسط كوسه و دلفین قاتل شكار میشوند.
از خانوادهی پورپویزها تاكنون یك گونه از خلیج فارس و دریای عمان گزارش شده است.