بلوچستان ایران. در جنوب شرقی ایران، شامل قسمت اعظم استان سیستان و بلوچستان است. از شمال به سیستان، از مشرق به مرزهای ایران ـ افغانستان، و ایران ـ پاكستان، از جنوب به دریای عمان و از مغرب به استانهای هرمزگان و كرمان محدود، و جز شهرستان زابل مشتمل بر همه شهرستانهای استان (زاهدان، خاش، سراوان، ایرانشهر، نیكشهر و چابهار) است.
بلوچستان در گذشته به چند ناحیة عمده (هر ناحیه به چند بلوك) تقسیم میشد:
الف) ناحیة سرحد . كمابیش مطابق با شهرستانهای كنونی خاش و زاهدان در شمال منطقة بلوچستان، از شمال به سیستان، از مشرق به افغانستان و پاكستان، از جنوب به سراوان و بلوچستان مركزی (شهرستان ایرانشهر) و از مغرب به استان كرمان محدود است. این محدوده، بهلحاظ كوهستانی بودن از مناطق ییلاقی و خوش آب و هوای بلوچستان شمرده میشود و دارای مراتع فراوان است. رشته كوه پیرشوران، ادامة كوههای شرقی ایران (خراسان)، در مغرب آن امتداد دارد. كوه تفتان (مرتفعترین قله: ح 940 ، 3 متر) در آن واقع است. در شمال و مشرق آن كوههای ملك سیاه (مرتفعترین قله: ح 600 ، 1 متر)، میرجاوه كه خط رأس آن مرز ایران و پاكستان را تشكیل میدهد، و كوه كازو قرار گرفته است. كوههای یك سر و مارپیچ و ژیلی كوه (مرتفعترین قلهها: 464 ، 1 تا 976 ، 2 متر) مشرق این ناحیه را پوشانده است. رود لادیز در شمال آن جریان دارد. به نوشتة قاینی، در 1297 در سرحد جز بلوچها، تیرههایی از عشایر فارس زبان، مانند تَمینی، تَمَندان، لادزی ] لادیزی [ ، كرَمزهی و هاشمزهی و خاشی، نیز زندگی میكردند (ص 177ـ 178). آبادیهای مهم آن زاهدان (مركز استان سیستان و بلوچستان كه تا 1315 ش دُزدآب نام داشت)، خواش (خاش)، و میرجاوه است.
ب) ناحیة بلوچستان مركزی (ناحیة بمپور). كمابیش مطابق با شهرستان ایرانشهر، در شمال ناحیة مكران، از شمال به ناحیة سرحد، از مشرق به ناحیة سراوان و از مغرب به استان كرمان محدود است. این ناحیة عمدتاً در مشرق جزموریان قرار گرفته است. جزموریان آبهای غربی این ناحیه را زهكشی میكند. قسمت شرقی بلوچستان مركزی كوهستانی است و كوه بَزمان (مرتفعترین قله: ح 490 ، 3 متر) در شمال آن قرار دارد. دشت فَنّوج در جنوب شرقی و دشت بمپور در حاشیة شرقی جزموریان واقع است. قسمتهایی از جنوب جزموریان كویری است كه ظاهراً اسكندر در راه رفتن به گدروسیا (جیرفت) از آنجا گذشته است (گابریل، ص 29). رشته كوه نمداد در قسمت شمالی آن، بلوچستان را از دشت لوت جدا میكند. رود سرباز و رود بمپور (با جهت شرقی ـ غربی) در آن جریان دارد. آبادیهای قدیمی آن عبارتاند از: شهر بمپور (نام قدیم آن: بَن فَهل كه مركز و ضابطنشین بلوچستان شمرده میشد)؛ ایرانشهر (نام قدیم آن: فهره/ فهرج) و قصر قند كه در قدیم مركز مكران بود.
ج) ناحیة سراوان . در مشرق بلوچستان مركزی (كمابیش مطابق با شهرستان امروزی سراوان)، از شمال به ناحیة سرحد، از مشرق به پاكستان، از جنوب به پاكستان و مكران، و از مغرب به بلوچستان مركزی محدود است. این ناحیه، كوهستانی است و رشته كوه بَمْپشت (مرتفعترین قله: ح 700 ، 1متر) در آن قرار دارد. كوه بیرگ (یا بیرك، مرتفعترین قله: 740 ، 2 متر) در حد فاصل ناحیة سراوان و ناحیة قدیمی بمپور قرار گرفته است. رود ماشكید (یا ماشكیل) در شمال كوه بم پشت با جهت شرقی ـ غربی در آن جریان دارد و وارد پاكستان میشود. در قدیم اراضی آن با 26 قنات آبیاری میشد. از آبادیهای قدیمی آن دِزَك، در حدود شش كیلومتری مشرق سرباز (رجوع کنید به ادامه مقاله) است كه در قدیم قلعه داشت و اقامتگاه حاكم ناحیه بود. یكی از آبادیهای آن، كوهك در دهستان كوهك اِسفَندك، نزدیك مرز پاكستان است كه زیارتگاهی در كنار چاهی به عمق حدود هشتاد متر دارد. در 1013، نواب امیر محمد كه از هندوستان به ایران فرستاده شده بود، در این آبادی اقامت گزید. در 1290، قشون ایران به فرماندهی وكیل الملك، قلعة كوهك را كه از ایران جدا شده بود، پس گرفت ( جغرافیای بلوچستان ، ص 284 ـ 285). از جمله آبادیهای دیگر آن، سرباز در جنوب شرقی و زابلی است كه در جنوبغربی شهر سراوان (مركز شهرستان) قرار دارد. ده سوران در جنوبغربی شهر سراوان، دهكدة گشت در قسمت شمالی آن در دامنة كوه سفید، و دهكدة ایرافشان بر روی تپهای (در حدود 65 كیلومتری جنوب آبادی سوران) واقع است. در 1280، اهالی ایرافشان بر ضد قاجاریه شورش كردند (همان، ص 286). پیشین، مركز دهستانی به همین نام، در این ناحیه قرار دارد.
د) ناحیة مكران . در جنوب بلوچستان (امروزه مشتمل بر شهرستان چابهار و نیكشهر)، از شمال به بلوچستان مركزی و سراوان، از مشرق به بلوچستان انگلیس یا قسمت شرقی مكران (پاكستان)، از جنوب به دریای عمان، و از مغرب به شهرستان جاسك (استان هرمزگان) محدود است. كوههای مكران، كه ادامة كوههای بشاگرد است، با جهت غربی ـ شرقی آن را از دیگر مناطق بلوچستان جدا میكند. نام قدیم این كوهها كُوفچ بوده است ( حدود العالم ، ص 30ـ31). این كوهها آب پخشان (مقسم المیاه) شهرستانهای چابهار و نیكشهر و مناطق شمالی (بلوچستان مركزی) است. آبهای سطحی این منطقه به دریای عمان میریزد و رودهای مهم آن از مشرق به مغرب، باهوكَلات * ، و راپیچ است. دشتهای باهوكلات، نَگور و كهیر در آن قرار دارد. دشتهای قصرقند و نیكشهر (نام قدیم آن: گِه) كه سابقاً در قسمت مكران قرار داشت، امروزه بر اثر تغییر در تقسیمات كشوری، از شهرستان چابهار (مكران) جدا شده است. خلیجهای گواتر و چابهار و چندین خور و خلیج كوچك در ساحل آن دیده میشود و بندرهایی به نام چابهار و طیس (تیز) و گالَك و لنگرگاه دارد.
زاهدان، مركز استان سیستان و بلوچستان، در منطقة بلوچستان واقع است و با راه اصلی به بیرجند (در استان خراسان)، به زابل (در سیستان) و بم (در استان كرمان)، و از طریق شهرهای خاش و ایرانشهر به بندر و شهر چابهار مرتبط است. راهآهن زاهدان از طریق میرجاوه به راهآهن پاكستان متصل است. شهر زاهدان فرودگاه بینالمللی دارد.
طبق قانون تقسیمات كشوری در 1316 ش، حوزه بلوچستان با شهرستانهای تابعه (زاهدان، سراوان، ایرانشهر و چابهار) در استان كرمان تشكیل شد. در مرداد 1326، حوزة بلوچستان به صورت فرمانداری كل ـ مشتمل بر سه فرمانداری جزء ـ تشكیل و مركز آن شهر زاهدان شد.
طوایف بلوچستان ایران . بلوچستان تنها جایی در ایران بود كه تا حدود یك دهه قبل برای چادرنشینان و آبادینشینان آن، اصطلاح «طوایف» به كار میرفت (قس «ایل»، «قبیله» و «عشایر» در دیگر جاهای ایران)، اما از 1366 ش، برای طوایف بلوچ، «ایل» به كار رفته است (رجوع کنید به مركز آمار ایران، 1368 ش الف و ب ). در بلوچستان جز بلوچها طوایف چادرنشین و آبادینشین دیگری نیز به سر میبرند كه خاستگاه اجتماعی و زبان آنان با بلوچها فرق دارد. برخی از آنان به فارسی، و برخی مانند جَدگالها و جَتها كه از هند آمدهاند، به زبان بومی خود سخن میگویند. در برخی جاها، بلوچها تیرههایی از چادرنشینانِ كوهنشین را «كوچ» مینامند. برخی طوایف بلوچ، علاوه بر بلوچستان، در مناطق ییلاقی و قشلاقی (از شمال تا سیستان، و از مغرب تا كرمان و هرمزگان) نیز به سر میبرند. تیرههایی از بلوچها (كوچها) در كوههای بارِز * و دامنههای آن، و در شهرستانهای كرمان (مثلاً جیرفت و بافت و بم) و هرمزگان ییلاق و قشلاق میكنند، و دستههایی نیز به استان گلستان (بویژه گرگان) و خراسان (تربت و نیشابور) مهاجرت كردهاند. از قدیم در برخی نواحی بلوچستان، مانند سرحد، تیرههای آبادینشین شیعه، و چادرنشینان سنّی بودهاند. بیشتر طوایف كوچندة بلوچ دامدارند و پرورش گوسفند و بز و اسب و شتر در میان آنان رواج دارد (متوسط دام هر خانوار در ییلاق، 34 رأس گوسفند و بز و بزغاله، و در قشلاق، 39 رأس). 3ر5% شترهای جامعة عشایری كشور، به «ایل» بلوچ اختصاص دارد. از صنایع دستی، بافتِ قالی، پلاس، چادر، گلیم و زیلو در میان آنان رایج است. فروش دام و مبادلة فراوردههای دامی در میان آنان رونق فراوانی دارد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی (22 بهمن 1357) خانوارهای ایل بلوچ از امكانات آموزشی بیشتری برخوردار شدند و از بلوچها طایفة پلنگی كه حدود 3ر10% جمعیت ایل بلوچها را تشكیل میدهد، از بیشترین امكانات آموزش برخوردار است (مركز آمار ایران، 1368 ش الف ، ص 3). بنابر مطالب جزوة فرهنگ عشایری، در 1366 ش جمعیت ایل كوچندة بلوچ به 308 ، 12 تن (236 ، 2 خانوار) میرسیده است (همان، ص 1). ایل بلوچ مشتمل بر هفده طایفه و 213 رده بوده است، هر طایفه به چند تیره و هر تیره به چند احشام تقسیم میشود. جز ایل بلوچ، طوایف مستقل دیگری در بلوچستان به سر میبرند كه عمدتاً در بلوچستان ییلاق و قشلاق دارند. ساختار طایفهای در بلوچستان عبارت است از: طوایف بزرگ «ایل» بلوچ، شاملِ طایفههای آبدوغی كه بیشتر در شهرستان بافت به سر میبرند؛ پوراحمدی كه در شهرستانهای جیرفت و كهنوج و مشیز (بردسیر) و بافت زندگی میكنند؛ پلنگی در شهرستانهای بم و جیرفت و كهنوج؛ جلالی و حسنخانی و شیهكی در شهرستانهای بم و جیرفت؛ محمدرضاخانی در شهرستانهای بافت و بم و بندرعباس و جیرفت و كهنوج و بردسیر؛ مسافری در شهرستانهای بم و بردسیر؛ نمدادی در شهرستان كهنوج؛ بلوچ سیركانی در شهرستان جیرفت؛ و شولهبُر (شُهولیبُر یا شُرومیبُر؟) در شهرستانهای بم و جیرفت و كهنوج.
طوایف مستقل و بزرگ بلوچ به پنج دسته تقسیم میشوند: 1. طوایف مستقل و بزرگی كه در شهرستان ایرانشهر ییلاق و قشلاق میكنند و عبارتاند از: اِسكانی، بامری، بلوچ توتان، سركوهی، لاشاری، بلوچی، حَمَلی (هَملی)، دامِنی، درزاده، زینالدینی، سایكی، سردار زهی، شولهبر، صالحزهی (صلاحزهی)، و فولادی. 2. طوایف مستقل و بزرگی كه در شهرستان چابهار ییلاق و قشلاق میكنند و عبارتاند از: هَنزَم، بلوچی، و نوحانی. 3. طوایف مستقل و بزرگی كه در شهرستان خاش ییلاق و قشلاق میكنند و عبارتاند از: ریگی، بامری، دامِنی، سوریزهی، شهبخش، عَمَرزهی، كُرد، گمشادزهی (قمشادزهی)، و مزار زهی. 4. طوایف مستقل و بزرگی كه در شهرستان زاهدان زندگی، و در همانجا ییلاق و قشلاق میكنند و عبارتاند از: ریگی، سالارزهی ـ سالاری، شهبخش، قنبرزهی، كرد، گمشادزهی، و نارویی. 5. طوایف مستقل و بزرگی كه در شهرستان سراوان ییلاق و قشلاق میكنند و عبارتاند از: ارضی زهی (ارززهی)، پُرَكی، خاكیزهی، دُهانی، سیاهانی/ سیاحانی، گمشادزهی، و مزارزهی (مركز آمار ایران، 1369ش، ص 28ـ 38).
برای اطلاع بیشتر دربارة رویدادهای بلوچستان ایران رجوع کنید به سیستان و بلوچستان * ، استان
نظرات بسته شده است.