جشن سده جشن پیدایش آتش است. سد روز از پایاین تابستان گذشته و یا سد شب و روز به نوروز مانده است و كهن بودن آن به پایه جشنهای نوروز و مهرگان میرسد.
جشن سده جشن پیدایش آتش است. سد روز از پایاین تابستان گذشته و یا سد شب و روز به نوروز مانده است و كهن بودن آن به پایه جشنهای نوروز و مهرگان میرسد.
از نظر نجومی (طبیعی) نیاكان ما در روزگاران بسیار كهن، سال را به دو پاره (فصل) بخش میكردند.تابستان كه هفت ماه به درازا میكشید، در نخستین روز فروردین ماه آغاز و آخرین روز مهر ماه پایان مییافت. زمستان از آغاز آبان ماه شروع میشد و تا پایان اسفندبه طول میانجامید.جشن سده، سومین روز از آغاز زمستان و یا سد روز و شب (پنجاه روز و پنجاه شب) به اول تابستان بود.
از نظر تاریخی نسبت این جشن به هوشنگ شاه داده شده است. در شاهنامه آمده است كه روزی هوشنگ شاه با همراهانش در كوهی میرفتند ناگهان چیزی دراز، تیره تن، و سیاه رنگ دید كه ماری بود و هوشنگ باهوش و هنگ، سنگی گرفت و سوی مار پرتاب كرد كه آن را به كشد. سنگ به سنگ دیگری برخورد كرد و چون هر دو سنگ چخماق بودند، فروغ (جرقهای) پدیدار شد، به بوته گرفت و مار فار كرد. از این رویداد هوشنگ شاه شادمان شد و خداوند را نیایش كرد كه راز آتش را به او آشكار كرده است. شادمان و پیروز، هوشنگ شاه آتش را از همان هنگام قبله قرار داد، آن روز را جشن اعلام كرد و این سنت تا امروز برجاست، از نظر دینی: این جشن به یاد آورنده اهمیت نور، آتش و انرژی است. نوری كه از خداوند جداست و از خدواند جدا هم نیست. قبله ای كه در همه جا هست، درونی دل و جان همه نشانههایی از فروغ اهورامزدا هستند، بهشت د راوستا به نام روشنایی بیپایان خوانده شده است. حكیم عمر خیام در كتاب نورزنامه مینویسد:
"هرسال تا به امروز جشن سده را پادشاهان نیك عهد در ایران و توران به جای میآوردند، بعد از آن به امرور، زمان این جشن به دست فراموشی سپرده شد و فقط زرتشتیان كه نگهبان سنن باستانی بوده و هستند این جشن باستانی را برپا میداشتند."
هر چند نوشته شده است كه مردآویج زیاری به سال 323 هجری (سده دهم میلادی) این جشن را در اصفهان با شكوه برگزار كرد. همچنین در زمان غزنویان این جشن دوباره رونق گرفت
در ایران باستان، و در میان زرتشتیان ایران، این جشن نزدیك غروب آفتاب، با آتش افروزی آغاز میشد و امروز هم با همان سنت كوههایی از بوته و خار و هیزم در بیرون شهر فراهم شده، در حالی كه موبدان لاله به دست اوستا زمزمه میكنند، بوتهها را روشن كرده و مردمی كه در ان جا جمع شدهاند نماز آتش نیایش خوانده، و سپس دست یكدیگر را گرفته به دور آتش میچرخند، شادی و پایكوبی میكنند این مراسم وسیله انجمن زرتشتیان كرمان سدههاست كه بیرون از شهر انجام شده و همه مردم زن و مرد، زرتشتی و مسلمان، كلیمی در ان جا گرد آمده و در شادی شركت میكنند. در تهران این جشن بیست و پنج سال با شكوه بوسیله سازمان فروهر در باغ ورجاوند برگزار شد.