بالابان نامی است که آذری ها به این ساز اطلاق کرده اند. در زبان ارمنی، دودوک خوانده می شود و در مناطق کردنشین ایران به نام نرمه نای می شناسند. این تفاوت نام البته در صدادهی و شخصیت موسیقایی ساز هم خود را نشان می دهد. یعنی علی رغم شباهت ظاهری هر سه نوع، به راحتی می توان نوای دودوک ارمنی را با صدای بالابان آذری و نرمه نای کردی تشخیص داد.
نمایش اندازه واقعی
بالابان ، ساز بادی چوبى دو زبانه به شكل استوانه و از خانوادة نای و سُرنا. این ساز را به اختلاف قسمى سرنا و كرنا و شبیه شیپور بزرگ ، شبیه نىلبك با 6 سوراخ انگشتى و یك زبانة 11 سانتىمتری ، شبیه سرنا با یك زبانة پهن ، همانند ساز باستانى نَرمه نای و دوزبانه ، همچنین سازی با 7 سوراخ انگشتى و یك سوراخ شستى و دو زبانه به درازای 6 سانتىمتریا با 8 سوراخ انگشتى و یك سوراخ شستى و زبانهدار نوشتهاند.
اختلاف در اندازة تنه و شمار سوراخهای بالابان و بىزبانه یا یك زبانه و دو زبانه بودن آن، اگر ناشى از اشتباه نویسندگان در شناخت بالابان نباشد، به تنوع ساخت و بزرگ و كوچك بودن این ساز در حوزههای جغرافیایى – فرهنگى گوناگون و شیوة ساختن آن به شكل نى یا سرنا مربوط مىشود .
به طور كلى، ساختمان این ساز از چند بخش تشكیل یافته است: نخست، تنة استوانهای یا لولهای شكل ساز كه آن را از چوبى سخت، مانند چوب توت، گردو ، شمشاد یا خیزران به طول 30 تا 40 سانتىمتر و قطر 5/1 سانتىمتر مىسازند؛ دوم، زبانة ساز كه دو تیغه یا دو لبه و از نى است و از این رو، به نى و قَمیش (یا قامیش، لفظى تركى به معنای نى) شهرت دارد؛ سوم، پوكة فلزی استوانهای شكل كوچكى كه یك سرش با خَرَك به زبانه و سر دیگرش به تنة ساز مىپیوندد .
پیشینه:
بنابر اسناد و مدارك در دسترس، نوعى ساز بادی از خانوادة نى و سرنا دستكم از سدههای نخستین دورة اسلامى در ایران شناخته شده بوده، و در میان مردم بخشهایى از این سرزمین به كار مىرفته است.
بالابان به معنای نوعى ساز بادی نیین به صورتهای بَلَبَن، بالَبَن و بالابَن در فرهنگهای لغات تركى – روسى آمده است. در «لغت آذربایجانى – روسى»، بالابان به معنای ساز بادی نه چندان بزرگ و شبیه زُرنا (= سرنا) ، در دائرةالمعارف موسیقى تركى» بَلَبَن یا نایِ بَلَبَن با اشاره بهمطلب جامعالالحان، نوشتةعبدالقادر مراغى و «سازهای تركى» نوشتة فارمر، سازی بادی شبیه زُرنا، و در «فرهنگ موسیقى تركى» بَلَبَن ساز بادی شبیه ساز نیین مِى متداول در ارزروم ، تعریف شده است.
در فرهنگها و دائرةالمعارفهای روسى واژة بالابان به معنای سازی بادی زبانهدار معمول میان اقوام قفقاز شمالى و ایرانیان آمده است .
بالابان به عنوان سازی بادی و بومى در حوزههای جغرافیایى – فرهنگى آذربایجان شرقى، به ویژه تبریز، و كردستان ایران و برخى جاهای دیگر به كار مىرود و گروهى از نوازندگان این مناطق بالابان نوازند. در زبان كردی این ساز را «بالهوان» ، و در شوشتری نى را «بَلَبون» (= بلبان) مىگویند .
بالابان از سازهای مخصوص عاشقهای آذربایجانى نیز هست. عاشقهای قدیمتبریز فقط باساز(سازِقوپوز)و گاوال(دَف) مىخواندند، لیكن امروز بیشتر آنها با بالابان مىخوانند . بالابان نقش زیادی در كار عاشقها دارد و كمك صدای آنهاست و به صدای آنان زیبایى مىبخشد. گاهى سازها را با بالابان كوك مىكنند . نقش بالابانچى در دستة عاشقها همچون نقش بال برای پرنده است .
در حوزههای جغرافیایى بیرون از سرزمین ایران، مانند اقوام قفقاز شمالى جمهوری آذربایجان، تركمنستان، تركستان شرقى و بخشهای مسلماننشین ترك شمال غربى سرزمین چین، ساز بادی بالابان بهكار مىرود. در شهرباكو یكدستةبزرگ موسیقى هست كه همةنوازندگان آن ساز بادی بالابان مىنوازند .
در جای دیگر می خوانیم :
بالابان نامی است که آذری ها به این ساز اطلاق کرده اند. در زبان ارمنی، دودوک خوانده می شود و در مناطق کردنشین ایران به نام نرمه نای می شناسند. این تفاوت نام البته در صدادهی و شخصیت موسیقایی ساز هم خود را نشان می دهد. یعنی علی رغم شباهت ظاهری هر سه نوع، به راحتی می توان نوای دودوک ارمنی را با صدای بالابان آذری و نرمه نای کردی تشخیص داد.
و در جای دیگر:
طنین گرم و دلنشین دودوك سبب شده است كه این ساز بخشی از زندگی روزمره ارامنه به شمار آید و تقریباً نوای دلنشین این ساز در تمام جشن ها، عروسیها و مراسم آنان شنیده می شود. به گفته آرام خاچاطوریان دودوك تنها سازی است كه او را به گریه میاندازد. دودوك سازی استوانهای شكل و توخالی می باشد و عمدتاً از چوب درخت زردآلو ساخته میشود. طول آن معمولاً 28، 33 و یا 40 سانتیمتر میباشد. طول ساز بدون زبانه 32 و در مجموع 40 سانتی متر است. دارای 8 یا 9 حفره در سمت بالا و یك حفره مخصوص برای انگشت شصت در پائین یا پشت نی میباشد.
دودوك دارای نی مخصوص كوچكی است كه قمیش ( یقگ yegheg به زبان ارمنی) خوانده میشود و معمولاً دارای 9 الی 14 سانتیمتر درازا می باشد. نی كوچك یا قمیش به وسیله بست چوبی انعطافپذیری احاطه شده است كه در طول نی متحرك است و بر روی آن میلغزد. این بست برای كوك كردن دودوك میباشد، زیرا همین بست باز و بسته كردن دهانه نی را كنترل می كند. این نی به وفور در اطراف رود ارس در ارمنستان میروید. اولین و مهمترین چیز به هنگام نواختن دودوك طرز به دهان گذاشتن نی كوچك یا قمیش آن می باشد. اگر چه طول آن بین 9 الی 14 سانتیمتر می باشد، ولی نوازنده تنها بخش بسیار كوچكی از آن را به دهان میگذارد. لب ها بایستی بطور آزادانه بر روی دندان ها قرار گیرند و سپس در روی قمیش پیاده شوند. دندان ها نبایستی هیچگونه تماسی با نی كوچك یا قمیش داشته باشند.
قمیش بایستی كمی نمناك باشد. اگر دهانه نی بسته است بایستی كمی خیس شود. اما اگر دهانه آن بیش از اندازه باز شود، نواختن آن تقریباً غیرممكن خواهد بود. بنابراین تنظیم باز بودن دهانه قمیش بایستی به دقت انجام شود. قمیش در قسمت دهانه فوقانی نی بزرگ جا میگیرد و در آنجا محكم می شود. معمولاً دهانه نی بزرگ كمی بزرگتر از انتهای نی كوچك میباشد و برای محكم نگاه داشتن آن بایستی نخ های مومی مخصوصی به انتهای نی كوچك پیچیده شود تا نی كوچك به طور ثابت و محكم در جای خود قرار گیرد و هیچگونه درز و روزنهای میان دو نی وجود نداشته باشد. صدای دودوك گرم و ظریف میباشد و كمی طنین دماغی دارد.
میدان صدای ساز-به اضافه ی تعداد کمی از فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی محلی-حدود دو اکتاو است.
مكانیزم تولید صدای دودوك به وسیله میزان فشار لب ها بر روی نی و پوشش حفرهها به وسیله انگشتان كنترل می شود. فشار كامل انگشتان بر روی حفرهها، نت كامل را ایجاد میكند و نت های دیز و بمل می شود. این كار صدای نت را نیم پرده تغییر میدهد. این عمل یكی از سخترین مراحل یادگیری و نواختن آن و مستلزم استادی و مهارت فراوانی است. دودوك معمولاًبه وسیله دو نفر نواخته می شود، به طوری كه نوازنده اول ملودی اصلی را مینوازد و نوازنده دوم گام خاصی را بطور متوالی نگاه میدارد كه دم نامیده می شود. دم صدایی یكنواخت می باشد كه به عنوان آهنگ دمگیر یا جفت پایداری عمل میكند. دم آهنگ خاصی را به ملودی اصلی میدهد و گام های متوالی آن همراه با ملودی اصلی تغییر میكند. دودوك معمولاً با دهل همراهی میشود كه طبلی است دوطرفه. هنگامی كه دودوك نواخته میشود، صدای ملایم و آهسته دهل زمینه خوبی را برای آن فراهم میسازد .
در پایان به نغمه های بسیار زیبایی از این ساز را گوش می دهیم.