ساز دیوان (باقلاما)

باقلاما از نظر لغوی به معنی نَبندْ(فعل امر از مصدر بستن:bağlamak) همچنین به معنای اتصال(بند و بست) كه این معنا به مفهومی كه در موسیقی دارد نزدیكتر است.در موسیقی مردمی ترك باقلاما به معنی سنتی دیرینه (نوعی رقابت و مسابقه شعری) است. در این مسابقه که اغلب روزهای متوالی به طول می انجامیده است، عاشیق­ها به مصاف هم رفته و داستان گویی می­کردند. شخصی که شعرها و نغمه­های بیشتری در حافظه داشته،برنده اعلام می شده و اغلب ساز رقیب را نیز به عنوان نشانی از پیروزی از او می­گرفت.این سنت در آذربایجان و ترکیه رواج داشته است. این سنت در آذربایجان غربی از میان رفته، اما در ترکیه هنوز رواج دارد.

سازهای زهی موسیقی مردمی تركی، قدمتی در حدود 2000 سال دارد. روایتهای مختلفی در مورد پیدایش این سازها نقل شده است. یكی از این روایتها این است: "یكی از مردان شجاع شكارچی، در هنگام برگشتن از شكار جایی به استراحت می­پردازد. در حین استراحت صدایی متفاوت و بسیار زیبا به گوشش می­رسد، وقتی­كه به جاده­ای كه صدا از آن می­آمد نگاه كرد، متوجه شد صدا از وزش یالِ اسبی مُرده در یك كرجی می­آید. مویی از یالِ این اسب در ارتعاش باد در اهتزاز بود و با حركت بیشه­زار اطراف صدایی موزون را تشكیل می­داد. شكارچی به كرجی وارد شد و سعی كرد با انگشتانش بر موی اسب ضربه وارد كند، او صداهایی را كه به این طریق تولید می­كرد دوست داشت. و به همین دلیل هیچوقت آن كرجی را ترك نكرد." در اینجا فرض بر این بوده كه اولین سازهای زهی بدین شكل ساخته شدند. روایت دیگری كه در این مورد گفته شده این است كه تیر و كمانی كه به منظور شكار و جنگ بكار می­رفته چون با ضربه یا مالش سیمِ كمان همراه بوده با توسعه بیشتر به سازهای زهی تبدیل شده است. درواقع قُپوزی كه درزمان دَدَكوركوت (Dede Korkut) رایج بوده، هم با انگشتان و هم با آرشه نواخته می­شده و این در فرهنگِ تابعِ تركها مهم است،كه مثلاً چنین سازهایی در هنگام حفاری اجسادِ مردهِ اسبها به وجود آمده اند. تا دوره­های اخیر ساختارِ باقلاما به سرِ اسب تشبیه می­شده و از موی اسب به جای سیمِ این ساز استفاده می شده است.

انواع مختلف باقلاما:باقلاما در واقع یكی از سازهای خانواده­ای از سازهای تقریبا هم­شكل، ولی با اندازه­ها و تعداد سیم­های متفاوت است. خانواده باقلاما(Bağlama ve Ailesi) كه شامل سازهای مختلفی است؛ در موسیقی مردمی تركیه به دو صورتِ با مضراب و بدونِ مضراب نواخته می­شوند. خانواده باقلاما از سازهایی چون جُورّا (curra)، دیوان­سازی (divan sazı)، بُزوك(bozuk)، چگور (çöğür)، بولگاری(bulgari)، ایكی­تَلی (iki telli) و میدان­سازی (meydan sazı) را دربر می­گیرد. اینها همگی به باقلاما شباهت ‌ظاهریِ بسیاری دارند.مورد استفاده ترین انواع باقلاما اینها هستند:

جُورّا: این ساز دو نوع و دو انداره متفاوت دارد. این نوع از باقلاما دارای كوچكترین سایز است. جُورّا می­تواند با 2 یا 3 سیم باشد، سیمهای تحتانی، 1 سیم میانی و 1 سیم فوقانی.امروزه این ساز با 6 سیم جفت بكار برده می شود. 2 سیم تحتانی، 2 سیم میانی و 2 سیم فوقانی. نوعی كه با انگشت بدون استفاده از مضراب نواخته می­شود جُورّا انگشتی خوانده می­شود. هم­چنین دَدَسازی، روزبا و ایریزْوا باقلاما، سازهایی دیگر به غیر از جُورّا هستند. همگی آنها با 3 ردیف سیم با مضراب نواخته می­شوند. این سازها دارای كوكهای متفاوتی هستند. شماره پرده سازها می­تواند 9، 12، 19 و 23 متغیر باشد. لغت جُورّا به معنی سازی است كه اُكتاوهای صدایی زیر و تیزی دارد. اندازه كاسه جُورّا از 22 تا 29 سانتی متر دارزا دارد. طولِ سیمهای آن 46.9 سانتی متر است.ضخامت این سیمها كه همگی فولادی هستند در ردیف تحتانی 0،15 میلیمتر، در ردیف تحتانی 0،20 و در ردیف فوقانی 0،13 است.كوك جُورّا متغییر است و می تواند مانند باقلامای دسته كوتاه یا بزرگ كوك شود.

باقلامای دسته كوتاه: این نوع بزرگتر از جُورّا است. باقلاما دسته كوتاه خود دو نوع است. باقلاما دارای 7 سیم (پنج سیم فولادی و دوسیم ابریشم/فنری)است. سایز كوچك معمولاً چُقور( çöğür) نامیده می شود. اندازه كاسه چُقور34 سانتی متر بوده، و بلندی دسته­اش 45 سانتی متر است. سیمهایش كاملاً شبیه به باقلامای معمولی است.سایز بزرگ باقلاما(kısa sap Bağlama) خوانده می شود. اندازه كاسه باقلامای معمولی 40 سانتی متر و طول دسته­اش 60سانتی متر است.كوك معمولی باقلامای دسته كوتاه به ترتیب از پائین ترین سیم رِ( re)، سُل(sol )، لا(la )است.

دیوان­سازی: نام دیگر این ساز باقلامای دسته بلند(uzun sap bağlama)است.اندازه كاسه­اش 50 سانتی متر، طولِ دسته­اش65 سانتی متر است. این ساز دارای 7 سیم است ولی در گذشته 9 سیم داشته است. كوك معمولی باقلامای دسته بلند به ترتیب از پائین ترین سیم لا(la )، رِ( re)، سُل(sol ) است.منظور از كوك معمولی،كوكی است كه اغلب مقامها و ترانه ها با آن قابل اجرا است.

میدان­سازی:همانطور كه از نام آن پیدا است در قدیم در میدان ها و مكان های عمومی استفاده می شده است.اندازه كاسه­اش 60 سانتی متر، طولِ دسته­اش72 سانتی متر است. این ساز دارای 12سیم است.

ساختار باقلاما: شامل 2 بخش اصلی می­گردد: كاسه و دسته. پشت كاسه از چوبهای نازكی پوشیده شده كه به كاسه­ای از چوبهای درختانی چون ناروَن، توت و اَردَج ساخته شده؛ اتصال می­یابد. كاسه دسته را هم دربر می­گیرد(محل وصل به دسته) كه آن هم از چوبِ درختانی سبك و بادوام مثل زیرفون و اَردَج ساخته می­شود. در بخش پایین­ كاسه، یك قسمت كوچك به نام خَرَكِ تحتانی اضافه گردیده است، كه در آنجا سیمها به هم گره می­خورند. البته سیمهایی كه در آنجا گره   خورده­اند از آنجا به خرك میانی می­رسند(جاییكه سیمها از روی پُل یا خرك عبور كرده و به بالای دسته اتصال«گوشی ها» می­یابند). این خرك میانی می­تواند حركت كرده و در صورت لزوم تنظیم شود. پرده­ها طوری بر دسته ساز بسته  می­شوند كه سیستم صدایی موسیقی مردمی تركیه را با تغییرات اندكی مطابق با همان ناحیه ایجاد نماید. در انتهای دسته گوشی­ها با زاویه 15 درجه به عقب قرار گرفته­اند. انتهای دیگر سیمها در سوراخهایی كه در هر قسمت گوشی تعبیه شده، گره می­خورند. گوشی ها به منظور كوك كردن ساز و كوتاهی و بلندی سیمها كاربرد دارند. یك خرك فوقانی در بالای دسته قبل از گوشی ها تعبیه شده تا از رها شدن سیمها و به هم خوردن كوك جلوگیری نماید.

كاسه: 2 نوع كاسه وجود دارد یكی به روش قالبی و دیگری به شیوه ورقه­ای(تركه ای). كاسه قالبی از كُنده درختان ساخته می­شود. در این روش كُنده ای كُلفت انتخاب شده و شكاف داده می­شود؛ در بیشتر موارد از تنه درختانی چون توت، شاه بلوط و آلوش استفاده می­شود. كُنده وقتی شكاف داده می­شود كه كاسه درخت تازه باشد. باید توجه داشت كه ضخامت این كُنده برای تهیه كاسه باید یكنواخت بریده شود. به­منظور حفاظتِ كاسه ساز از خراب شدن و فساد باید كاسه شكاف داده شده از چوب درخت را روباز گذاشت تا خشك شود .در روش ورقه­ای در ابتدا قالب با توجه به شكل كاسه ساخته می­شود.چوبهایی كه بدین روش برش می­خورند در ابتدا باید حرارت ببینند و سپس این قطعات در كنار هم با لایه نازكی از چسب به یكدیگر چسبانده می­شوند، به منظور شل نشدن باید دور این قطعات با قیطانی بسته شود.

صفحه ساز: این بخش كه به منظور ایجاد صدایی خوب از ساز بسیار مهم و اصلی به شمار می­آید. صفحه ساز را با روغنی از درخت صنوبر آغشته می­سازند، لایه نازكی هم برای استفاده در خرك پایینی (جایی­كه سیمها به آن گره می­خورند و قابل جابجایی است) بكار می­رود. در بخش كاسهِ ساز از چوبِ درختانی كه رنگشان تیره است استفاده   می­شود.

دسته و پرده­ها: برای دسته، از چوبِ درختانی چون بلوط استفاده می­كنند. درختی كه چوبش مورد انتخاب قرار می­گیرد، باید رگه­دار بوده و گره­ای نداشته باشد. این چوبها به شكل مثلثی بریده می­شوند و به اندازه طولِ دسته جدا می­شوند. پس از اینكه آنها به قدر لازم خُشك شدند یا در كوره خُشكانده شدند، در بعضی قسمتهای بالای خَرَك سوراخ­هایی با زاویه 15 درجه تعبیه می­شود. سپس قسمتهایی از دسته محاسبه شده و به منظور پرده­بندی، علامت­گذاری می­شود. پرده­ها عموماً از نخ پلاستیكی مشكی تهیه می­شوند. شماره پرده­ها در باقلامای دسته كوتاه 19 و در باقلامای دسته بلند 24  است. به منظور بستن پرده­ها بر روی دسته در ابتدا آنها را می­پیچانند و پس از 4 بار گردش دور دسته، گره می­زنند. پرده­ها نباید خیلی سفت یا خیلی شُل بسته شوند. یعنی طوری روی دسته بسته شوند كه قابل حركت و جابه­جایی باشند.

گوشی­ها: پس از اینكه باقلاما تكمیل شد و پولیش خورد،قسمت خاصِ گوشی­ها(سر پنجه) سوراخ می­شود. 4 سوراخ در سمت روی دسته و 3 سوراخ در طرف كنار آن ایجاد می­شود. گوشی­ها بوسیله چرخِ دستگاهِ تراش از چوبِ درختانی مثل مَمرَز، بلوط و شمشاد تهیه می­شوند. ساختمان گوشی­ از پایین به بالا ضخامت می­یابد و با یك انحراف كوچك، سوراخی در برآمدگی­اش كنده می­شود تا سیم بتواند از میانش عبور كند.

خَرَك: 3 خرك بر روی باقلاما وجود دارد. 1- خرك میانی این خرك كه مهمترین خرك بر روی ساز است سیمها را از سطح كاسه جدا كرده و برای تشكیل صدایی مناسب قابل جابجایی است. این خرك در حدود 8 تا 10 سانتیِ ازطرف پائینِ كاسه ساز واقع شده كه نه باید زیاد بلند باشد نه زیاد كوتاه. شكافهای كوچكی بر روی آن زده می­شود، تا سیمها از میانش عبور كنند. 2- خرك بالایی بر روی دسته،خرك بالایی جایش در انتهای دسته قبل از شروع پرده­هاست. كه كارش كاستن از طول سیمها از دسته به بخشِ مركزی است.  3- خرك تحتانی جایی­كه سیمها در آنجا گره می­خورند. خركها معمولاً از شاخ، استخوان، عاج و چوبِ درختانی سخت چون شمشاد ساخته می­شود.

سیمها: در قدیم از موی اسب، روده و ابریشم به جای سیم استفاده می­شد.اما امروزه بیشتر سیمهای فولادی كه صدای بهتری می­دهند استفاده می­شوند، همچنین برخی از سیمها ابریشم/فنری هستند.

مضراب: این وسیله كه برای نواختن باقلاما به كار می­رود.مضراب یا تَزَنه نامیده می­شود. تَزَنه از موادی مثل صدف، چوبِ گیلاس، شاخ، پرِ غاز و پلاستیك تهیه می­شود. سابقاً فقط از چوبِ گیلاس و صدف ساخته می­شد. درخشش و قابل انعطاف بودن صدف و چوبِ گیلاسی كه تمیز و دارای شیره است,برای مضراب بسیار عالی به­شمار می­آمد. این مضرابها پس از ساخته شدن در روغن زیتون خوابانده می­شوند تا بادوام شده و صدای خوبی بدهند. امروزه مضرابهای پلاستیكی كاربرد وسیع­تری یافته است.

كوكهای باقلاما: صدای تنظیم­ شده در سازهای موسیقی كوك نامیده می­شود. در معنای كلیِ لغت، كلمه (دوُزن) (düzen) اغلب برای سازهای موسیقی مردمی تركیه كاربرد دارد.در موسیقی مردمی تركیه، سازهای خانواده باقلاما كوكهای متفاوتی دارند. اصولاً كوكهای اصلی باقلاما عبارت است از:كارا دوُزَن به صورت لا- رِ – سُل و باقلاما دوُزنی به صورت رِ – سُل – لا .كوك های دیگر به موقع معرفی خواهد شد.

مقایسة باقلامای دسته كوتاه(چگور) وباقلامای دسته بلند(دیوان سازی)

اگرچه كوك این دو ساز متفاوت است،اما تمام قطعات و مقامها از یك صدا بر روی هر دو ساز قابل اجرا است و نتهای نوشته شده برای باقلامای دسته كوتاه با اندكی تغییر بر روی باقلامای دسته بلند قابل اجرا است و بر عكس. تمام مضرابها و پایه های ریتمیك دقیقاً مشابه هم است، تفاوت اساسی در نوع حركت بر روی دسته است به طوری كه نواختن یك قطعه ثابت بر روی باقلامای دسته كوتاه از سیم دوم شروع می شود و در نهایت به دلیل گستره كمِ ملودیك اغلب قطعات به سیمِ سوم و اول هم حركت میشود،در حالی كه نواختن همان قطعه بر روی باقلامای دسته بلند از سیم اول شروع می شود و نهایتاً حركت به پائین دسته بر روی همان سیم است و در موارد اندكی از سیمهای دیگر برای نواختن اصلِ ملودی استفاده می شود.به عبارت دیگر در باقلامای دسته بلند حركت در طول دسته است ولی در باقلامای دسته كوتاهحركت در عرض دسته،اگر حركت در عرض را تغییرِ وضعیتِ(status) دست بنامیم و حركت در طولِ دسته را تغییرِ موقعیتِ(position) دست بدانیم ، در نتیجه در نوازندگیِ باقلامای دسته كوتاه ما تغییر وضعیت دست را داریم و در باقلامای دسته بلند تغییر موقعیت دست. برای روشن تر شدن موضوع جای صداهای اصلی را بر روی دسته دو ساز نشان می دهیم.(با توجه به این كه صدای ایست و آغاز و پایان در اكثر مقامها صدای لا است، مثالِ ما هم از صدای لا آغاز و تا اكتاو ادامه یافته است.)