خانواده تیفلوپیده Family Typhlopidae
مارهای این خانواده عموماً كوچك و كرمی شكل هستند . بدنشان از پولكهای نسبتاً گرد و صاف پوشیده است . ناحیه دم كوتاه ، هم عرض سر و منتهی به یك زائده شاخی است . پولكهای سطح شكمی كوچك و شكل آنها با پولكهای ناحیه پشتی تفاوت چندانی ندارد . پولكهای دور بدن بیش از 14 عدد چشم كوچك و در زیر پولك شفاف قرار دارد . دارای یك پولك جلو پیشانی و یك یا دو پولك بینی نسبتاً وسیع در ناحیه سر و فك پائینی دهانشان فاقد دندان است . در دو طرف مخرج خارك یا زائده شاخی دیده می شود . بدن این مارها در یك گونه ایرانی به نام تیفلوپس ورمیكولاریس به رنگ قهوه ای یكنواخت و فاقد خطوط و نقوش است.
جنس تیفلوپس Genus Typhlops
مشخصات : ناحیه سر و گردن نامشخص است . پولكهای رسترال ،بینی ، چشمی و جلو چشمی بزرگ هستند . پولك بینی كم و بیش به قسمت قدامی پائینی و قسمت خلفی و بالایی تقسیم شده است . شكاف پولك بینی در جهت سوراخ بینی امتداد دارد . شكاف پائینی پولك همیشه وجود دارد ولی شكاف پائینی پولك بینی ممكن است باشد یا نباشد . لب پائینی دارای چهار پولك است . دهان كوچك و در قسمت تحتانی ناحیه سر قرار دارد . فاقد پولكهای وسیع سطح شكمی و كیسه مخرجی است .
خانواده لیپتوتیفلوپیده FAMILY LEPTOTYPHLOPIDAE
مارهای این خانواده عموماً كوچك و كرمی شكل هستند . قطر بدن تقریباً به یك اندازه و از پولكهای حلقوی یكنواخت پوشیده می باشد . چشم كوچك و در زیر پولك قرار دارد . گونههایی ایرانی از نظر ظاهری با تیفلوپس كه پولك بینی و چشمی آن به لب بالایی متصل است قابل تفكیك می باشند . در این خانواده پولك جلو مخرجی بزرگ است و دور بدن دارای 14 پولك است . فك پائینی دارای دندان و فك بالایی فاقد دندان می باشد . در دو طرف مخرج خارك یا زائده شاخی دیده می شود . بدن مارها در گونههای ایرانی در قسمت قدامی بدن رنگ پریده و بقیه بدن به رنگ خاكستری روشن و یكنواخت و فاقد خطوط و نقوش است .
جنس لیپتوتیفلوپس Genus Leptotyphlops
مشخصات : پولكهای رسترال ،بینی و چشمی بزرگ هستند . پولك پیشانی كوچك و همانند پولكهای سطح پشتی است . پولك بینی تقسیم شده یا نیمه تقسیم شده می باشد و از سطح بالایی سر در دو طرف پولك رسترال تا لب پائینی امتداد دارد . پولك چشمی به دهان متصل است .
خانواده بوئیده (بوآ) FAMILY BOIDAE
بزرگترین مارهای دنیا (آناكندا یا بوآ) جزء این خانواده است . بدن این مارها از پولكهای پهن طولی و مورب پوشیده می باشد . در اطراف پولك مخرجی آثاری از اندام خلفی یا زائده شاخی مشاهده می شود كه در جنس نرها بهتر مشخص می باشد . مردمك چشم عمودی و فك بالایی و پائینی دارای دندان است . مارهای این خانواده معمولاً دارای دو ریه می باشند . در این خانواده 20 تا 33 جنس و بیش از 60 گونه در سطح جهانی وجود دارد . در ایران از این خانواده تنها یك جنس كه شامل 8 گونه است شناسایی شده است .
جنس اریكس Genus Eryx
مشخصات : دندانهای قسمت قدامی فك بالایی و پائینی این مارها بلندتر از دندانهای قسمت خلفی است . گردن كم و بیش نامشخص و ناحیه سر از پولكهای كوچك پوشیده شده است . دارای پولك رسترال بزرگ ، چشم كوچك یا خیلی كوچك كه مردمك آن عمودی است . دم كوتاه و پولكهای سطح زیرین آن غالباً در یك ردیف قرار دارند . پولكهای سطح پشتی صاف یا تیغه دار و طول مار معمولاً كمتر از یك متر است . تخم این مارها حاوی نوزاد كوچكی است . آثاری از استخوان لگن و دست و پا در این مارها وجود دارد كه به صورت خارك یا زائده شاخی در دو طرف مخرج پنهان می باشد . به این مارها به علت داشتن چشم كوچك كور مار و به سبب كلفتی و كوتاهی دم كه گاهی با ناحیه سر مشتبه می شود مار دو سر نیز می گویند . البته مار دو سر حقیقی را كه موجودی غیر طبیعی است نباید با این نوع مار اشتباه كرد .
خانواده كلوبریده FAMILY COLUBRIDAE
بزرگترین و متنوعترین خانواده مارها می باشد . اندازه آنها بسیار متفاوت است . جنس نر و ماده آنها غالباً هم شكل است ولی دم مادهها بلندتر است كه به تدریج باریك می شود . پولكها در سطح فوقانی سر وسیع و قرینه می باشند . پولكهای سطح پشتی بدن صاف یا تیغه دار هستند . معمولاً چشمها بزرگ و مردمكشان گرد یا عمودی است . استخوان فك بالایی بطور افقی قرار گرفته و ثابت است . این خانواده شامل دو گروه متفاوت است .
الف – مارهای غیر سمی Agiypha دارای دندانهای ساده و فاقد نیش دندان Fang هستند (شكل 8 و 13) .
ب – مارهای نیمه سمی Opisthoglipha دارای دندانهای خلفی شیار دار یا نیش دندان می باشند كه در قسمت عقب و در فك بالا قرار دارند .
جنس كلوبر Genus Coluber
مشخصات : سطح فوقانی سر از پولكهای بزرگ و قرینه پوشیده می باشد . مردمك چشم گرد یا مدور است . پولكهای سطح پشتی صاف و دارای حفره یا اپیكال پیت است . گاهی در قسمت خلفی بدن پولكهای سطح پشتی كمی تیغه دار می باشد . پولكهای سطح شكمی تمام پهنای بدن مار را در بر می گیرد و تعداد آن بین 150 تا 250 عدد می باشد .
ناحیه دم بلند و استوانه ای شكل است . پولكهای سطح زیرین دم منقسم می باشد . فك بالایی این مارها بین 12 تا 18 عدد دندان دارد . این جنس از مارها با داشتن 25 گونه متفاوت انتشار وسیعی در سطح جهانی دارد و در ایران ده گونه آن شناسایی شده است .
جنس كرونلا Genus Coronella
مشخصات : ناحیه سر كم و بیش پهن و گردن مار كمی مشخص و متمایز است . مردمك چشم گرد و كوچكهای سطح پشتی صاف می باشد . كوچكهای سطح زیرین دم در دو ردیف قرار دارند . اندازه دندانهای فك بالایی به سمت عقب دهان بتدریج بزرگتر می شوند . دو دندان آخر فك بالایی در ردیف سایر دندانها قرار دارد لذا فضای خالی دندانی وجود ندارد . طول استخوان گیجگاهی فوقانی كمتر از نصف طول جمجمه می باشد و انتهای خلفی آن باعث برآمدگی در قسمت خلفی محفظه مغز نمی شود .
جنس ارنیس Genus Erenis
مشخصات : سر كوچك و سطح بالایی پوزه تقریبا گرد است . سوراخ بینی در پولك غیر منقسم یا نیمه منقسم شده قرار دارد . مردمك چشم گرد و دارای یك عدد پولك جلو چشمی است . در اغلب گونهها یك عدد پولك گونه ای مشاهده می شود . پولك گیجگاهی قدامی یك عدد است . هر دو پولك چین خلفی خیلی كوتاهتر از دو پولك چین قدامی می باشند . پولكهای سطح پشتی صاف و 15 یا 17 عدد است . پولكهای سطح شكمی گرد و پولكهای سطح زیرین دم منقسم می باشند .
فك بالایی دارای 10 تا 22 دندان است كه 3 یا 4 عدد قدامی آن كوچكتر و سایر دندانها تقریبا هم اندازه هستند .
جنس لیكودن Genus Lycodon
مشخصات : سه تا شش دندان قدامی فك بالایی در جهت عقب دهان به طولشان افزوده می شود . بعد از یك فاصله یا فضای خالی تعداد 7 تا 15 دندان به سمت عقب دهان افزایش طول دارند . دندان قدامی فك پائین از سایر دندانها بلند تر است . گردن نامشخص یا ناحیه سر كمی از گردن متمایز می باشد . چشم كوچك و مردمك آن عمودی است . سوراخ بینی نسبتاً وسیع و بدن كم و بیش كشیده و استوانه ای شكل است . پولكهای سطح پشتی صاف یا تیغه دار و در سطح جانبی برجستگی دارد .. اندازه دم متوسط و پولكهای سطح زیرین آن منفرد یا منقسم است .
جنس لیتورنكوس Genus Lytorhynchus
مشخصات : سطح فوقانی سر از پولكهای بزرگ و قرینه پوشیده می باشد . پوزه پهن و برجسته است . سوراخ بینی دو پولك بزرگ و به طور مورب قرار دارد مردمك چشم عمودی است ، پولكهای سطح پشتی صاف یا كمی تیغه دار و فاقد حفرههای پولكی (اپیكال پیت) و در قسمت میانی بدن پولكهای سطح پشتی به تعداد 19، 17 و یا 15 عدد به طور طولی قرار دارند . پولكهای سطح زیرین دم در دو ردیف قرار می گیرند . فك بالایی این مارها بین 6 تا 9 دندان دارد و دندانهای خلفی آن بلندتر از دندانهای قدامی است . دو دندان آخری با سایر دندانهای قدامی فاصله دارد و فاقد شیار می باشد . فك پائینی بین 3 تا 5 دندان دارد . بدن كشیده و استوانه ای شكل با دمی نسبتاً كوتاه است .
جنس ناتریكس (مار آبی) Genus Natrix
مشخصات : ناحیه سر پهن از گردن متمایز است . سطح فوقانی سر از پولكهای بزرگ و قرینه پوشیده می باشد . دارای بدنی كشیده و استوانه ای شكل است . سوراخ بینی در پولك بینی تقسیم شده ای قرار دارد . دارای پولك گونه ای است . پولكهای ناحیه سر بزرگ و منظم می باشد . مردمك چشم گرد است . پولكهای سطح پشتی به طور مشخص تیغه دار و دارای حفرههای پولكی است (اپیكال پیت) . پولكهای سطح شكمی پهن و گرد است ، پولكهای سطح زیرین دم در دو ردیف قرار دارند . پولك مخرجی منفرد یا منقسم می باشد .
جنس اولیگودن Genus Oligodon
مشخصات : سر كوتاه و كمی از ناحیه گردن متمایز . پولكرسترال كاملا به سمت سطح فوقانی پوزه خمیده می باشد . مردمك چشم گرد و پولك پیشانی خیلی پهن است . 6 تا 16 دندان در فك بالایی و 5 تا 20 دندان در فك پائینی وجود دارد . پولكهای سطح پشتی صاف و 13 تا 23 عدد است . پولكهای سطح زیرین دم در دو ردیف می باشند .
جنس پسودوسیكلوفیس Genus Pseudocyclophis
مشخصات : همانند جنس ارنیس است ولی پولكهای سطح پشتی 15 عدد و شیار پولك بین بینی برابر یا بزرگتر از شیار پولك جلو پیشانی است . سر كوچك و مردمك چشم رد می باشد . دارای دو پولك بین بینی و پولك بینی منفرد یا تقسیم نشده است . پولك جلو چشمی یك عدد و پولك گیجگاهی قدامی یك عدد است . دو پولك چین خلفی كوتاهتر از دو پولك چین قدامی است . پولكهای سطح شكمی در نرها بیش از 180 عدد و در مادهها بیش از 200 عدد می باشد .
جنس رینكوكالاموس Genus Rhynchocalamus
مشخصات : دندانهای فك بالایی 6 تا 8 عدد و خلفی آن بلندتر و محكم تر و شیار طولی دندان را ندارد . دندانهای قدامی فك پائین بلندتر از خلفی است . سر كوچك و ناحیه گردن نامشخص می باشد . چشم كوچك و مردمك آن گرد است . دارای پولك گونه ای یا فاقد آن است . سوراخ بینی در پولك بینی منفرد (تقسیم نشده ) قرار دارد . طول پولك پیشانی نصف طول پولك آهیانه می باشد . پولكهای سطح پشتی صاف و 15 عدد است . پولك مخرجی و پولكهای سطح زیرین دم منقسم می باشند .
جنس اسپالروزوفیس Genus Spalerosophis
مشخصات : قسمت قدامی سطح فوقانی سر به وسیله 20 تا 25 پولك نامنظم پوشیده می باشد . این پولكها جای پولكهای بین بینی ، جلو پیشانی ، پیشانی ، بالای چشمی و آهیانه را می گیرند . چشمها به وسیله 10 تا 13 پولك متفاوت محصور می شوند و باعث عدم اتصال پولك لب بالا به چشم می شود . پولك رسترال در انتهای پوزه شكل خمیده پیدا می كند . پولك بینی منقسم است . پولك گیجگاهی به تعدادی پولك كوچك تقسیم می شود . لب بالایی دارای 10 تا 17 پولك است . پولكهای سطح پشتی در قسمت میانی بدن 25 تا 45 عدد می باشند . اندازه دندانهای فك بالایی یكسان است .