تالاب هامون از ديدگاه زمين شناسي و تكتونيك

 

نام انگلیسی :  hamoon wetland    

نام فارسی :  تالاب هامون

 

موقعیت جغرافیایی

دشت سیستان و قسمتهای شرقی آن در افغانستان تحت عنوان دلتای هیرمند در آخرین دوران زمین شناسی در اثر انباشته شدن رسوبات و آبرفتهای حاصل از آب های جاری به ویژه هیرمند پر شده و به شكل كنونی در آمده است . بنابراین هامون فرونشست تكتونیكی كم عمقی است كه به صورت دشتی هموار میان گسل های اصلی هریرود در غرب و گسل چمن افغانستان در شرق قرار گرفته است و پایانه تجمع آبهای هندوكش و شاخه های سرچشمه گرفته از ایران می باشد. بررسی ها نشان می دهد كه این دریاچه در دوره پلیوستوسن گسترش بیشتری داشته كه دلیل عمده آن ذوب یخچال های رشته كوههای هندوكش بوده است.


رسوب گذاری
رودخانه هیرمند آخرین رسوبات خود را در دریاچه هامون بجا می گذارد و اراضی مناسبی را جهت كشاورزی، منابع طبیعی ، دامداری و حیات وحش ایجاد می نماید ؛ اما همین اراضی مستعد، در زمان خشكسالی بستر برداشت رسوبات ریزدانه شده و طوفان های شدید گرد و غبار را بوجود می آورند.
نفوذ پذیری
منطقه هامون از تنوع زمین شناسی چندانی برخوردار نبوده، عموما از رسوبات كواترنر تشكیل شده و بدلیل وجود عناصر ریز دانه رس و سیلت ، غیر قابل نفوذ می باشد.
 

فرسایش پذیری
همان طور كه ذكر شد منطقه هامون یك عرصه دشتی هموار متشكل از رسوبات كواترنری است و تنها سازند سخت آن كوه خواجه می باشد كه از روانه های بازالتی تشكیل شده است . با توجه به اینكه رسوبات كواترنری در سیستم تقسیم بندی فرسایش، جزء اراضی خیلی حساس محسوب می شوند، می توان گفت كه تقریبا كل منطقه حساسیت زیادی به فرسایش دارد؛ اما بدلیل اینكه در شیب های بسیار اندك واقع شده اند آثار چندانی از فرسایش آبی بر روی آنها مشاهده نمی شود و تنها محدود به كناره آبراهه هاست. فرسایش در منطقه سیستان عمدتا از نوع بادی است كه مربوط به اقلیم منطقه می باشد.
 

ارتفاعات پستی و بلندی ها
كوه خواجه با ارتفاع تقریبی 609 متر از سطح دریا ( حدود 100 متر از سطح زمین) ، تنها عارضه طبیعی دشت سیستان است كه در هنگام پر آبی به صورت جزیره كوچكی میان هامون هیرمند دیده می شود. پست ترین نقاط در بخش های جنوبی و شمالی هامون با ارتفاع 467 متر از سطح دریا قرار دارند.
 

هیدرولوژی
مهم ترین جریان سطحی تغذیه كننده دریاچه هامون ، رودخانه هیرمند به شمار می آید كه از كوه های بابایغما در 60 كیلومتری غرب كابل سرچشمه گرفته و حوزه آبخیز وسیعی به وسعت حدود 350 هزار كیلومترمربع را شامل می شود  . فراه رود، هاروت رود ، خاش رود، خوسپاس رود و بوداین یا خاره مهمترین رودخانه های بخش شمالی و شمال شرقی هستند كه به هامون هیرمند وارد می شوند. رودخانه هیرمند با طی مسافتی حدود 1100 كیلومتر در مكانی به نام جریكه در مرز ایران و افغانستان به دو شاخه اصلی پریان و سیستان تقسیم می شود. رودخانه پریان مشترك كه حدودا 20 كیلومتر بر روی مرز ایران و افغانستان جریان می یابد به همراه خاش رود، رودخانه گلمیر و انشعابات شمالی رودخانه هیرمند مهمترین منابع تأمین كننده آب هامون پوزك می باشد.
منابع اصلی تأمین كننده آب هامون صابری ، شعبات رودخانه هیرمند شامل پریان داخلی ، رودخانه ملكی ، رود نیاتك و سایر شاخه های فرعی شمال رودخانه هیرمند می باشد. علاوه بر آن ها فرذاه رود واقع در خاك افغانستان و سرزیر هامون پوزك ، در مواقع پر آبی ، به این هامون وارد می شود.

سیستان رود شاخه دیگری است كه در ابتدای آن مخازن چاه نیمه قرار گرفته است ؛ این رود حدود 70 كیلومتر از عرض دشت سیستان را طی نموده و به هامون هیرمند می ریزد. بر روی این رودخانه سدهای انحرافی كهك، زهك و سیستان احداث شده اند كه آب مورد نیاز اراضی كشاورزی را تأمین می نمایند. منبع دیگر تغذیه كننده آب این هامون علاوه بر سرریز صابری، رودخانه های فصلی حسین آباد، رود شور، رود ترش آب، رود حرمك و رود چاهك هستند كه از بخش غربی هامون هیرمند به آن وارد می شوند. مهمترین آنها رودخانه شور با دبی متوسط سالانه 120 میلیون متر مكعب و حسین آباد با دبی متوسط سالانه 49 میلیون متر مكعب می باشند.


میزان ورود آب در بالا دست رودخانه هیرمند بسیار زیاد است اما پیش از رسیدن به ایران ، به علت برداشت زیاد توسط افغانها ، از آب آن به شدت كاسته می شود. رودخانه هیرمند دارای رژیم آبدهی برف و باران است ؛ بنابراین در بهار بیشترین دبی را دارد و حدود 85 % آبدهی آن مربوط به ماه های بهمن تا خرداد می باشد. متوسط حجم آب سالانه آن در ابتدای ورود به دشت در خاك افغانستان برابر با 12 میلیارد متر مكعب است كه حدود 6 میلیارد آن به منطقه سیستان وارد می شود كه البته این مقدار بسیار متغیر است مثلا در سال آبی 70-69 آبدهی هیرمند 3/13 میلیارد متر مكعب بوده است.

 

جدول : نتایج بررسی درصد آب جریان یافته فصلی در رودخانه های سیستان و پریان مشترك طی یك دوره 36 ساله را نشان می دهد .
 

در شرایط سیلابی كه دریاچه هامون پر آب می گردد مازاد آب هامون هیرمند توسط رودخانه شیله در مرز جنوبی دریاچه زهكشی شده و نهایتا به شوره زار گود زره واقع در افغانستانتخلیه می گردد.
بدین ترتیب قسمتی از آب هامون از دسترس خارج می شود، اما این جریان، باعث افزایش كیفیت آب هامون ها می شود . لازم به ذكر است كه منابع آب زیرزمینی دشت سیستان بسیار محدود بوده و برای تامین آب مورد نیاز انواع مصارف منطقه قابل توسعه و بهره برداری نمی باشد.

خشكسالی
دریاچه هامون دارای اكوسیستمی خاص و تقریبا منحصر به فرد است به نوعی كه در تاریخ حیات خود تغییرات و دگرگونی های بسیار زیادی را شاه بوده ، برای مثال در بعضی سال ها به طور كامل خشك شده اما مجددا تجدید حیات نموده است . در شرایط عادی نیز شاهد ایام پر آب و فصول خشك هستیم: بنابراین سطح دریاچه به خاطر شرایط كلیمائی ویژه دائما در حال تغییر است كه این پدیده، تاثیر خود را بر روی حیات منطقه خواهد گذاشت.

 

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.