زاغ بور، جواهر كمیاب كویر

پرنده اى درمناطق بیابانى ایران زیست مى كند كه مى توان آن را گونه اى منحصربه فرد نامید. عضوى از خانواده كلاغ ها كه رنگ نخودی-نارنجى اش سبب شده با سایر اعضاى این خانواده تفاوتى چشمگیر داشته باشد.


بالهایش با نوارى سفید آذین شده و انتهاى آنها سیاهى اعجاب انگیزى دارد كه در تلالو خورشید جلاى سبز-آبى از خود بازتاب مى دهد. تا چند سال پیش این پرنده زیبا فقط در ایران قابل مشاهده بود، اما مدتى است كه پراكنش آن تا مرزهاى غربى افغانستان نیز گسترش یافته است. با این حال همچنان مى توان آن را پرنده خاص دانست.

 

 «زاغ بور» این روزها شهرتى جهانى یافته است و به دلیل تلاش یكى از معتبرترین كارشناسان طبیعت ایران، نام این پرنده به «زاغ ایرانی» تغییر كرده و در مجامع غربى با این نام شناخته مى شود.ویژگى هاى هویدازاغ بور جزو پرندگانى است كه مشاهده آن چندان دشوار نیست فقط باید رنج سفر را به خود هموار كرد و به سوى مناطق بیابانى رهسپار شد. این پرنده كنجكاو و جست وجوگر را معمولا مى توان در بیابان هاى یزد و سمنان روى شاخه هاى قیچ مشاهده كرد.


جمشید منصورى در كتاب راهنماى صحرایى پرندگان ایران مى نویسد: «این پرنده در مناطق استپی، بیابانی، بیابان هاى ماسه اى با گیاهان پراكنده و دشت هاى پوشیده از گیاه قیچ به سر برده و لابه لاى بوته ها آشیانه مى سازد. تنها پرنده بومى و آندمیك در ایران بوده و اخیرا پراكندگى اش وسعت بیشترى یافته است.»
او درباره مشخصات ظاهرى زاغ بور كه نام زاغى كویرى و بور مرغ نیز بر آن نهاده، چنین توضیح مى دهد: «این پرنده ۲۴ سانتیمتر طول دارد و شبیه هدهد اما بدون
تاج سر است. منقار، بلند با اندكى خمیدگى روبه پایین و بالها پهن است. رنگ پر و بال نخودى مایل به قهوه اى است، صورت كمرنگ تر و از قاعده منقار تا چشم ها لكه سیاه رگه مانند و نیز لكه سیاه بزرگى در بالاى سینه اش دیده مى شود. بالها سیاه با دو نوار بالى سفید كه در پرواز مشخص مى شوند. بسیار فریبكار است، به طور تصادفى بالاى بوته هاى قیچ نشسته و دمش را اندكى به صورت پره مانند نگه مى دارد. بیشتر روى زمین راه رفته و به سرعت مى دود تا از مقابل دیدگان پنهان شود. تاحدودى شبیه چكاوك هدهدى است.»


رفتارى اعجاب انگیز
رفتار زاغ بور براستى غریب است. بیشتر وقت در حال دویدن است. بعضى از آنها با دیدن انسان یا خودرو فرار مى كنند و در صورت احساس خطر بیشتر ممكن است پروازى كوتاه و سریع را نیز دستمایه قرار دهند. برخى دیگر ترس چندانى از انسان ندارند، البته این گروه فاصله ایمنى را رعایت مى كنند و به فعالیت هاى روزمره خود مى پردازند، اما زیرچشمى مراقب تمام رفتارهاى انسان هاى پیرامون خود هستند.زاغ بور مرتب روى زمین راه مى رود و با نوك قوى خود دانه هایى را از روى زمین جمع مى كند، بعضى را مى خورد و بعضى دیگر را با خود حمل مى كند، چند گام را به سرعت برمى دارد، در سایه قیچى آرام مى گیرد و اطراف را وارسى مى كند. سپس با كمال احتیاط از نوك خود بهره مى گیرد و در زمین چاله اى كوچك حفر مى كند. دانه را در چاله قرار مى دهد و روى آن را مى پوشاند. جالب اینكه همه دانه ها را یك جا دفن نمى كند، بلكه هر دانه را با فواصل نامعین در یك چاله قرار مى دهد. این فعالیت از صبح تا غروب چندین بار تكرار مى شود.

 

هنگام ظهر، اندكى به استراحت مى پردازد و دوباره تلاش خود را از سرمى گیرد.
این رفتار زاغ بور بشدت شبیه رفتار سایر اعضاى خانواده كلاغ هاست، اما برخلاف آنها كه اشیاى براق را مخفى مى كنند همانند مورچه ها به ذخیره سازى غذا مى پردازد.زاغ بور جانورى قلمروطلب است. وقتى در محدوده اى یك جفت از این پرندگان مشاهده شد باید مطمئن بود كه به شعاع ۵۰۰مترى نمى توان زاغ سومى را دید.


وجه تمایز این پرنده با اعضاى دیگر خانواده اش، برخوردارى از صدایى دلنشین است.زاغ بور صدایى دلنشین و آهنگین دارد كه این ویژگى بر جذابیتش افزوده است.این پرنده زیباى بیابان هاى ایران در اردیبهشت ماه جوجه آورى مى كند و نر و ماده در پرورش و بزرگ كردن جوجه ها همكارى مى كنند.


كم توجهى یا كمى دانش؟
زاغ بور مى تواند به عنوان یكى از مهمترین مظاهر طبیعت ایران زمین بیش از پیش به جهانیان معرفى شود ومشتاقان بسیارى را به سوى كویرمركزى ایران گسیل دارد، اما كارشناسان معدودى این پرنده و ویژگى هاى آن را مورد بررسى قرار داده اند. اكبر همدانیان یكى از این افراد است. او دلایل مطالعه زاغ بور را با ذكر خاطره اى بیان مى كند: «این پرنده را همیشه در مناطق بیابانى مى دیدم و از قضا به آن علاقه مند بودم. تا اینكه دكتر كیابى در سال ۶۸ پیشنهاد كرد كه وضعیت اكولوژیك زاغ بور را در قالب یك پروژه مطالعاتى بررسى كنیم.پیش از آن دكتر بلوچ در مجله منابع طبیعى و یك نشریه خارجى مطالبى از زاغ بور چاپ كرده بود.»این كارشناس به جزئیات بیشترى از مطالعات انجام شده اشاره مى كند: «دو ایستگاه یكى در كالمند و دیگرى در هرات انتخاب و از هر ایستگاه۵ پرنده شكار كردیم. پرنده هاى شكار شده بیومترى شدند و محتویات سنگدان شان بررسى شد. با این كار توانستیم از رژیم غذایى زاغ بور مطلع شویم.


این پرنده هم از حشرات و هم از بذر گیاهان تغذیه مى كند.»همدانیان معتقد است كه مثلث سیاه رنگى كه زیر گلوى زاغ بور دیده مى شود با سن پرنده ارتباط دارد: «یكى از كارشناسان كه بیشتر با فرانسوى ها كار كرده و البته بیشتر مطالعاتش اطراف زاهدان انجام شده، عقیده داشت زیرگونه اى از زاغ بور وجود دارد كه فاقد مثلث سیاه رنگ زیر گلو است. به عبارت دیگر این كارشناس معتقد بود كه دو نوع زاغ بور وجود دارد، یكى با مثلث سیاه زیرگلو و دیگرى بدون آن. درواقع این طور نیست، در پرنده نابالغ مثلث تیره رنگ دیده نمى شود.»او درباره جوجه آورى زاغ بور مى گوید: «این پرنده ماه اردیبهشت ۴ تا ۶ تخم مى گذارد و لانه اش را پیش از آن روى گیاه قیچ مى سازد. لانه حدود ۸۰ سانتیمتر از زمین فاصله دارد و طورى ساخته مى شود كه دشمنان طبیعى نظیر مار براحتى نتوانند جوجه ها را شكار كنند.»


با مطالعات پراكنده اى كه انجام شده نمى توان درباره وضعیت زیستى زاغ بور اظهارنظر قطعى كرد، اما به نظر مى رسد خطرى جدى نسل آن را تهدید نمى كند به ویژه آنكه اهالى و چوپانان مناطق بیابانى آن را خوش یمن مى دانند و لقب خروس گله را به آن داده اند.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.